سوڭعى ٷش جىلدان بەرٸ قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعىتىنداعى جۇمىستارعا اتسالىسىپ جٷرگەن بەلسەندٸ جاستىڭ بٸرٸ – «اتامەكەن ەكو» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى ارمان حايرۋللين. «ٶزٸمٸز اۋاسىن جۇتىپ, سۋ ٸشەتٸن قورشاعان ورتانىڭ تازا بولعانىن قالايمىن» دەيدٸ ول. سول ٷشٸن اتىراۋدا توپينامبۋر ٶسٸمدٸگٸن ٶسٸرٸپ, «جاسىل بەلدەۋ» قۇرۋدى ماقسات ەتٸپ جٷرگەن ول اتقارعان جۇمىسى مەن الداعى جوسپارىمەن بٶلٸستٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
– ارمان عابيدوللاۇلى, قورشاعان ورتاعا جاناشىرلىق تانىتۋ تۇرعىسىنداعى شارالاردىڭ ورتاسىندا جٷرەسٸز. بۇعان نە سەبەپ بولدى?
– ەڭ باستى سەبەپ – اتىراۋدا «جاسىل بەلدەۋ» قۇرۋعا اتسالىسۋ. ٶيتكەنٸ, بٸزدٸڭ ٶڭٸردٸڭ جازى قاتتى ىستىق, جاڭبىر كٶپ جاۋمايدى. قىستا قالىڭ قار دا از تٷسەدٸ. بۇل ٶڭٸردەگٸ ەكولوگييانىڭ ناشارلاۋىنا سەبەپ بولۋى مٷمكٸن. ال, تابيعاتتىڭ تازالىعىن ساقتاپ قالۋ بٸزدٸڭ ٶز قولىمىزدا ەكەنٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. الايدا, كٶپ جاعدايدا بۇعان مەن بەرمەيمٸز.
ٷش جىلدان بەرٸ ەكولوگييا باعىتىنداعى قوعامدىق ۇيىمدا جۇمىس ٸستەپ كەلەمٸن. العاشىندا, ياعني, 2017 جىلى اتىراۋدا 10 000 كٶشەتتەردٸ تەگٸن تاراتۋ اكتسيياسىن ۇيىمداستىرۋدى قولعا الدىم. ماقساتىم – قوعامنىڭ, ەسٸرەسە, جاستاردىڭ تابيعاتقا جاناشىرلىعىن وياتۋ. سول جىلى قالانىڭ مەكتەپتەرٸندە كٶشەتتەردٸ وتىرعىزۋ اكتسيياسىنىڭ ٶتۋٸنە ۇيىتقى بولدىم. سونداي-اق, تاەكۆاندو بويىنشا وبلىستىق فەدەراتسيياسىمەن بٸرلەسٸپ, «اتىراۋ» دەنە شىنىقتىرۋ جەنە سپورت كەشەنٸنٸڭ الدىنا تەرەكتەر وتىرعىزىپ, «سپورتشىلار» اللەياسىن اشتىق.
– اتىراۋعا توپينامبۋر ٶسٸمدٸگٸن ەكەلٸپ, بٸرنەشە جەردە ەگە باستاپسىزدار...
– بۇرىن اتىراۋدا مۇنداي ٶسٸمدٸك ٶسٸرٸلمەي كەلدٸ. سول سەبەپتەن, اتىراۋعا توپينامبۋردى ٶسٸرۋ ارقىلى جاڭا ەكولوگييالىق مەدەنيەتتٸ ەكەلدٸك دەي الامىن. ناقىتىسىن ايتقاندا, توپينامبۋردى «قازاق مال شارۋاشىلىعى جەنە جەمشٶپ ٶندٸرٸسٸ عزي» جشس اتىراۋ فيليالىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ تيمۋر مۋسينمەن بٸرٸگٸپ سارايشىق اۋىلىنىڭ ماڭىندا 1 گەكتارعا وتىرعىزعان ەدٸك.
ال, 2018 جىلى دەمەۋشٸلەر مەن ەرٸكتٸلەردٸڭ كٶمەگٸمەن اتىراۋ قالاسىنداعى سەتپاەۆ كٶشەسٸنٸڭ بويىنا ەكتٸك. بۇل جەردە بالالار الاڭى بار. سول الاڭنىڭ ماڭىن تاڭداۋىمىزدىڭ بٸر سەبەبٸ, بالالار وينايتىن جەردٸڭ اۋاسى تازا بولعانىن قالادىق. يساتاي اۋدانىنداعى «سازانقۇراق» كەن ورنىندا, جىلىوي اۋدانى مەن ماڭعىستاۋ ٶڭٸرٸندە توپينامبۋردى ٶسٸرۋدٸ قولعا الدىق. العاشقى نەتيجەسٸ ويداعىداي بولىپ وتىر.
– توپينامبۋردىڭ ٶزگە ٶسٸمدٸكتەردەن قانداي ەرەكشەلٸگٸ بار?
– بۇل ٶسٸمدٸكتٸڭ قورشاعان ورتاعا دا, جالپى ادامزاتقا دا تيگٸزەر سەپتٸگٸ وراسان زور. كٶپشٸلٸك توپينامبۋردىڭ بٸرنەشە ەرەكشەلٸگٸ بارىن بٸلە بەرمەۋٸ مٷمكٸن. بٸرٸنشٸدەن, توپينامبۋر قورشاعان ورتاعا ورمان اعاشتارىنان ەكٸ ەسە كٶپ وتتەگٸ بٶلەدٸ. مەسەلەن, بٸر گەكتار اۋماقتاعى ورمان جىلىنا ٷش-تٶرت توننا كٶمٸرقىشقىل گازىن جۇتسا, بۇل ٶسٸمدٸكتٸڭ التى توننا كٶمٸرقىشقىل گازىن سٸڭٸرٸپ الاتىن قاسيەتٸ بار.
ەكٸنشٸدەن, توپينامبۋردا فوتوسينتەز قارقىنى ٶزگە ٶسٸمدٸكتەردەن ون ەسە جوعارى ەكەنٸ داۋسىز. ٷشٸنشٸدەن, توپينامبۋر ٶسٸرٸلگەن اۋماقتا توپىراقتىڭ قۇنارلىعى 70-90 پروتسەنتكە ارتادى. بۇل ٶسٸمدٸكتٸ ٶسٸرۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا پايدالانىلاتىن جەرلەردٸ قۇنارلاندىرۋعا جول اشىلدى.
جالپى, توپينامبۋر – بٸر جىلدا قورشاعان ورتاعا وتتەگٸ بٶلەتٸن ٶسٸمدٸك. توپينامبۋردان ينۋللين, ودان فرۋكتوزا, گليۋكوزا, مەديتسيناداعى ەرتٷرلٸ بيولوگييالىق بەلسەندٸ زاتتاردى, سونداي-اق, كونديتەرگە قاجەتتٸ قوسپالاردىڭ بارلىعىن الۋعا بولادى. بۇل ٶسٸمدٸكتٸڭ قۇرامىنداعى كاليي, ماگنيي ەلەمەنتتەرٸ قان قىسىمىمەن جەنە جٷرەگٸ اۋىراتىندارعا قولدانىلىپ جٷرگەن پرەپاراتتاردى تولىق الماستىرادى. سەبەبٸ, بۇل ٶسٸمدٸكتەگٸ تابيعي ماگنيي مەن كاليي قوسىلىستارىن يشەمييالىق اۋرۋلاردى, ستەنوكاردييانى ەمدەۋ بارىسىندا قاۋٸپسٸز ەرٸ ەسەرلٸ پرەپارات رەتٸندە قولدانۋ مٷمكٸندٸگٸ بار.
توپينامبۋر ادام اعزاسىنداعى حولەستەرول دەڭگەيٸن تٶمەندەتەدٸ. اس قورىتۋ جٷيەسٸن رەتتەيدٸ, يممۋنيتەتتٸ كٷشەيتەدٸ. قان قىسىمىن قالىپقا كەلتٸرەدٸ. ەسٸرەسە, شاجىرقاي بەزٸنٸڭ اۋرۋىنا شالدىققاندارعا پايدالى, بٷيرەك اۋرۋىنا دا شيپاسى بار. قانت ديابەتٸ مەن ونكولوگييالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋگە دە تاپتىرماس پرەپارات رەتٸندە قولدانۋعا بولادى.
– گاز تالداعىش اپپاراتتى ساتىپ الىپسىزدار. نەگە?
– ەدٸلەت جاقاشەۆ دەگەن ازاماتپەن بٸرگە كراۋدفاندينگ جارييالاعان ەدٸك. بٸزدٸڭ بۇل باستامامىزدى قولداۋشىلار قاتارى كٶبەيٸپ, نەتيجەسٸندە 2 500 000 تەڭگە جينالدى. سودان سوڭ بٸز بۇل قاراجاتقا گاز تالداعىش اپپاراتتى ساتىپ الدىق. بۇل قۇرىلعىنى قالاداعى اتموسفەرالىق اۋانىڭ ساپاسىن بالاما باقىلاۋ مەن تالداۋ ٷشٸن پايدالانىپ وتىرمىز. قازٸر كەز-كەلگەن ۋاقىتتا تەۋەلسٸز مونيتورينگ ٶتكٸزٸپ, اۋا ساپاسىنىڭ جاي-كٷيٸ تۋرالى تۇرعىنداردى اقپاراتتاندىرا الامىز.
– ەندٸ الداعى جوسپارلار تۋرالى نە دەيسٸز?
– باستى جوسپارىمىز – ٶزٸمٸز اۋاسىن جۇتىپ, سۋىن ٸشەتٸن قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىنا ٷلەس قوسۋ. ويعا العان ٸسٸمٸز وڭعا باساتىن بولسا, اتىراۋدا «جاسىل بەلدەۋ» قۇرۋدى قولعا الۋدى ويلاستىرىپ جٷرمٸن. قازٸر اتىراۋ قالاسى ەكٸمدٸگٸنەن جايىق ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىنان جەر تەلٸمٸن سۇراپ وتىرمىز. ماقساتىمىز – بالالار ساياباعىن اشۋ. بۇل ساياباقتا بالالاردىڭ ويىن الاڭىن جاساقتاساق دەيمٸز. سول جەردە سپورتتىق جاتتىعۋ قۇرالدارى قويىلعان الاڭ بولۋى دا مٷمكٸن.
ەڭ باستىسى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعىتىنداعى جۇمىسىمدى جالعاستىرا بەرەمٸن. ال, تابيعاتتىڭ تازالىعىن ساقتاۋ – بارشامىزدىڭ پارىزىمىز.
