Taiaýda tús áletinde aýlada dem alyp júrgen edim. Kóz qiyǵymen janymda asyr salyp oinap júrgen nemerelerim – Temirlan, Tomiris pen Gúlimdi baqylap ta qoiamyn.
Úsheýi oiynshyqqa talasyp ursysyp qalady. Biraq tez tatýlasady. Qarap otyrsam onysy da qyzyq eken. Shekisip qalǵan eki nemerem «Kel tatýlasamyz» dep bir biriniń saýsaqtaryn ilmek qylyp ilip alyp: «ne deris, ne deris, a miris» dep qosarlana taqpaq aityp, qoldaryn silkip qalady. Ókpelesken jas sábilerdiń osylai óz renishterin jýyp-shaiyp jatqanyn talai kórgenmin. Balalardyn bulai bitimge kelgeni maǵan unady. Unamaǵany – qazaq tilinde emes. Qazaq tilinde balalarǵa arnalǵan óleńder az ba, álde nasihaty kem be dep oiladym. Sol arada oiyma ońai jattalatyn tórt aýyz óleń joldary kele qaldy. Dereý nemerelerimdi shaqyryp alyp: «Endi taǵy da ókpelesip qalsań-dar, myna taqpaqty aityp tatýlasyndar» dep esime túsken óleń shýmaqtaryn aityp berdim: «Oina, oina, tóbelespei oina! Oina, oina, dostyǵyńdy joima! Tóbelespei oinaiyq, oiynǵa biz toimaiyq». Nemerelerim de lezde jattap alyp, taqpaqtata jóneldi.
Bul jait maǵan úlken oi saldy. Kishi synyptarǵa úi tapsyrmasyna berilgen taqpaqtardy balalardyń jattai almai qinalǵandaryn únemi kóremin. Balalar oqýlyqty oqi almai, jattai almai nege qinalady? Óitkeni jas balalarǵa arnalǵan óleńder tym kúrdeli, uiqasy aýyr jáne óleńniń maǵynasy bastaýysh synypta oqityn balalar úshin túsiniksiz. Sóileýdi áli durys meńgermegen búldirshinderge tereń oily, maǵynasy kúrdeli shýmaqtar qajet emes. Balalarǵa ana tilin úiretý, jattyqtyrý úshin tilge jeńil, jattaýǵa ońai taqpaq kerek. Iaǵni, óleń ne týraly ekenin bala túsinip, bilip turýy tiis. Sondyqtan balalar taqyrybyna jazatyn aqyndar osyǵan kóńil aýdarsa der edim.
Buryn balalarǵa arnalǵan óleń-jyrlarǵa mán bermegendigim bolar, onyń sońdai mańyzdy másele ekenin baiqamappyn. Bul memlekettik turǵyda oilanyp, júielenýi tiis dúnie. Ásirese qazaq tilin qaitadan qalpyna keltirý úshin óte qajet qural. Oryssha oilap, oryssha sóileitin orta jastaǵy qarakózderimizdi qaitadan qazaq tiline úiretý qiyn. Oǵan kóp qarajat, uzaq ýaqyt, eń bastysy, qajyr-qairat kerek. Sol sebepti qazaq tilin qaita tuǵyryna qońdyrý jolyndaǵy jumysty jas sábilerden bastaǵan abzal. Balalar ana tilin ábden úirenip, sanasynda jattalǵan kezde ǵana qosymsha til úiretýge bolady.
Japon halqynyń sany 128 milliondy quraidy eken. Qazirgi kezde tiline eshqandai qaýip tónip turmasa da japon balalaryna 13 jasqa deiin shet tilderin úirenýge tyiym salynǵan. Iaǵni, árbir japon balasy múshel jasqa deiin ana tilin oqyp, úirenýi kerek. Biz úshin úirenetin úrdis. Bul – tarihi ári áleýmettik qajettilik. Al elimizde mektep tabaldyryǵyn jańadan attaǵan baldyrǵan tildi balalarǵa úsh tildi úiretip jatyr. Ana tilin meńgerip úlgermegen sábi sanasy úsh ulttyń tilin shatastyryp, aqyry ana tilinen ajyrap qalýy bek múmkin. Mundai jaǵdaida balalardyń bolashaǵyna kim jaýapty bolmaq? Bul taqyryp týraly oi tolǵaýǵa 1-synypta oqityn nemerem Tomiris ekeýmizdiń aramyzda bolǵan áńgime sebep boldy. Qazaq mektebinde oqityn Tomiristi sabaqtan shyqqanynda qarsy alyp, ekeýmiz áńgimelesip, úige kele jattyq. Bir kezde Tomiris: «Ata, men qazir qai tilde sóilep kele jatyrmyn» dep tosyn suraq qoidy. Men tosylyp qaldym. Óitkeni nemerem orys-qazaq tilderin aralastyryp sóilep kele jatyr edi. Úsh tilde oqimyn dep ábden shatasqany kórinip tur. Men oǵan: «Sen orys-qazaq tilin aralastyryp sóilep tursyń» dedim. Tomiris túsinbei taǵy da suraǵyn qaitalady. Men de nemeremniń suraǵyna durys jaýap bere almadym. Ózderińiz oilańyzdar, aqyl men sana-sezimi durys jetilmegen, áripti endi tanyp jatqan sábige mynaý qazaq tili, mynaý orys tili, mynaý aǵylshyn tili dep qolmen qoiǵandai qalai túsindirýge bolady? Sondyqtan maǵan qarap aýyzyn ashyp, jaýap kútip turǵan nemeremdi basynan sipap: «Keiin túsindiremin» dep kúldim.
Úsh tildi úirenemiz dep júrip óz tilimizden aiyrylyp qalamyz ba degen qorqynysh bar. Balalar aǵylshyn tilin shalaǵai bolsa da úirenip, kompiýterden bas kótermei júrgeninde týǵan tilinen jerip ketýi de múmkin ekenin umytpaiyq. Óitkeni qazaq tili kompiýterde aǵylshyn tilimen básekeles bola almaidy. Biz ana tilimizden aiyrylý úshin aǵylshyn tilin úirenip jatqan siiaqty áserde qalamyn keide. Qosymsha til úirený týraly sheshimdi bala men ata-anasy qabyldaýy kerek. Jaratylystyń ár adamǵa bergen aqyly, sana-sezimi, qabileti de ártúrli. Muny ǵalymdar da teriske shyǵarmaidy. Ult pen urpaq bolashaǵyn oilaityn azamattarǵa osy oiymdy jetkizýdi jón sanadym.
Qaidar ShAIZADINOV,
Shyǵys Qazaqstan oblysy, Kókpekti aýdany
"Egemen Qazaqstan" gazeti
