تاياۋدا تٷس ەلەتٸندە اۋلادا دەم الىپ جٷرگەن ەدٸم. كٶز قيىعىمەن جانىمدا اسىر سالىپ ويناپ جٷرگەن نەمەرەلەرٸم – تەمٸرلان, توميريس پەن گٷلٸمدٸ باقىلاپ تا قويامىن.
ٷشەۋٸ ويىنشىققا تالاسىپ ۇرسىسىپ قالادى. بٸراق تەز تاتۋلاسادى. قاراپ وتىرسام ونىسى دا قىزىق ەكەن. شەكٸسٸپ قالعان ەكٸ نەمەرەم «كەل تاتۋلاسامىز» دەپ بٸر بٸرٸنٸڭ ساۋساقتارىن ٸلمەك قىلىپ ٸلٸپ الىپ: «نە دەريس, نە دەريس, ا ميريس» دەپ قوسارلانا تاقپاق ايتىپ, قولدارىن سٸلكٸپ قالادى. ٶكپەلەسكەن جاس سەبيلەردٸڭ وسىلاي ٶز رەنٸشتەرٸن جۋىپ-شايىپ جاتقانىن تالاي كٶرگەنمٸن. بالالاردىن بۇلاي بٸتٸمگە كەلگەنٸ ماعان ۇنادى. ۇناماعانى – قازاق تٸلٸندە ەمەس. قازاق تٸلٸندە بالالارعا ارنالعان ٶلەڭدەر از با, ەلدە ناسيحاتى كەم بە دەپ ويلادىم. سول ارادا ويىما وڭاي جاتتالاتىن تٶرت اۋىز ٶلەڭ جولدارى كەلە قالدى. دەرەۋ نەمەرەلەرٸمدٸ شاقىرىپ الىپ: «ەندٸ تاعى دا ٶكپەلەسٸپ قالساڭ-دار, مىنا تاقپاقتى ايتىپ تاتۋلاسىندار» دەپ ەسٸمە تٷسكەن ٶلەڭ شۋماقتارىن ايتىپ بەردٸم: «وينا, وينا, تٶبەلەسپەي وينا! وينا, وينا, دوستىعىڭدى جويما! تٶبەلەسپەي وينايىق, ويىنعا بٸز تويمايىق». نەمەرەلەرٸم دە لەزدە جاتتاپ الىپ, تاقپاقتاتا جٶنەلدٸ.
بۇل جايت ماعان ٷلكەن وي سالدى. كٸشٸ سىنىپتارعا ٷي تاپسىرماسىنا بەرٸلگەن تاقپاقتاردى بالالاردىڭ جاتتاي الماي قينالعاندارىن ٷنەمٸ كٶرەمٸن. بالالار وقۋلىقتى وقي الماي, جاتتاي الماي نەگە قينالادى? ٶيتكەنٸ جاس بالالارعا ارنالعان ٶلەڭدەر تىم كٷردەلٸ, ۇيقاسى اۋىر جەنە ٶلەڭنٸڭ ماعىناسى باستاۋىش سىنىپتا وقيتىن بالالار ٷشٸن تٷسٸنٸكسٸز. سٶيلەۋدٸ ەلٸ دۇرىس مەڭگەرمەگەن بٷلدٸرشٸندەرگە تەرەڭ ويلى, ماعىناسى كٷردەلٸ شۋماقتار قاجەت ەمەس. بالالارعا انا تٸلٸن ٷيرەتۋ, جاتتىقتىرۋ ٷشٸن تٸلگە جەڭٸل, جاتتاۋعا وڭاي تاقپاق كەرەك. ياعني, ٶلەڭ نە تۋرالى ەكەنٸن بالا تٷسٸنٸپ, بٸلٸپ تۇرۋى تيٸس. سوندىقتان بالالار تاقىرىبىنا جازاتىن اقىندار وسىعان كٶڭٸل اۋدارسا دەر ەدٸم.
بۇرىن بالالارعا ارنالعان ٶلەڭ-جىرلارعا مەن بەرمەگەندٸگٸم بولار, ونىڭ سوڭداي ماڭىزدى مەسەلە ەكەنٸن بايقاماپپىن. بۇل مەملەكەتتٸك تۇرعىدا ويلانىپ, جٷيەلەنۋٸ تيٸس دٷنيە. ەسٸرەسە قازاق تٸلٸن قايتادان قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن ٶتە قاجەت قۇرال. ورىسشا ويلاپ, ورىسشا سٶيلەيتٸن ورتا جاستاعى قاراكٶزدەرٸمٸزدٸ قايتادان قازاق تٸلٸنە ٷيرەتۋ قيىن. وعان كٶپ قاراجات, ۇزاق ۋاقىت, ەڭ باستىسى, قاجىر-قايرات كەرەك. سول سەبەپتٸ قازاق تٸلٸن قايتا تۇعىرىنا قوڭدىرۋ جولىنداعى جۇمىستى جاس سەبيلەردەن باستاعان ابزال. بالالار انا تٸلٸن ەبدەن ٷيرەنٸپ, ساناسىندا جاتتالعان كەزدە عانا قوسىمشا تٸل ٷيرەتۋگە بولادى.
جاپون حالقىنىڭ سانى 128 ميلليوندى قۇرايدى ەكەن. قازٸرگٸ كەزدە تٸلٸنە ەشقانداي قاۋٸپ تٶنٸپ تۇرماسا دا جاپون بالالارىنا 13 جاسقا دەيٸن شەت تٸلدەرٸن ٷيرەنۋگە تىيىم سالىنعان. ياعني, ەربٸر جاپون بالاسى مٷشەل جاسقا دەيٸن انا تٸلٸن وقىپ, ٷيرەنۋٸ كەرەك. بٸز ٷشٸن ٷيرەنەتٸن ٷردٸس. بۇل – تاريحي ەرٸ ەلەۋمەتتٸك قاجەتتٸلٸك. ال ەلٸمٸزدە مەكتەپ تابالدىرىعىن جاڭادان اتتاعان بالدىرعان تٸلدٸ بالالارعا ٷش تٸلدٸ ٷيرەتٸپ جاتىر. انا تٸلٸن مەڭگەرٸپ ٷلگەرمەگەن سەبي ساناسى ٷش ۇلتتىڭ تٸلٸن شاتاستىرىپ, اقىرى انا تٸلٸنەن اجىراپ قالۋى بەك مٷمكٸن. مۇنداي جاعدايدا بالالاردىڭ بولاشاعىنا كٸم جاۋاپتى بولماق? بۇل تاقىرىپ تۋرالى وي تولعاۋعا 1-سىنىپتا وقيتىن نەمەرەم توميريس ەكەۋمٸزدٸڭ ارامىزدا بولعان ەڭگٸمە سەبەپ بولدى. قازاق مەكتەبٸندە وقيتىن توميريستٸ ساباقتان شىققانىندا قارسى الىپ, ەكەۋمٸز ەڭگٸمەلەسٸپ, ٷيگە كەلە جاتتىق. بٸر كەزدە توميريس: «اتا, مەن قازٸر قاي تٸلدە سٶيلەپ كەلە جاتىرمىن» دەپ توسىن سۇراق قويدى. مەن توسىلىپ قالدىم. ٶيتكەنٸ نەمەرەم ورىس-قازاق تٸلدەرٸن ارالاستىرىپ سٶيلەپ كەلە جاتىر ەدٸ. ٷش تٸلدە وقيمىن دەپ ەبدەن شاتاسقانى كٶرٸنٸپ تۇر. مەن وعان: «سەن ورىس-قازاق تٸلٸن ارالاستىرىپ سٶيلەپ تۇرسىڭ» دەدٸم. توميريس تٷسٸنبەي تاعى دا سۇراعىن قايتالادى. مەن دە نەمەرەمنٸڭ سۇراعىنا دۇرىس جاۋاپ بەرە المادىم. ٶزدەرٸڭٸز ويلاڭىزدار, اقىل مەن سانا-سەزٸمٸ دۇرىس جەتٸلمەگەن, ەرٸپتٸ ەندٸ تانىپ جاتقان سەبيگە مىناۋ قازاق تٸلٸ, مىناۋ ورىس تٸلٸ, مىناۋ اعىلشىن تٸلٸ دەپ قولمەن قويعانداي قالاي تٷسٸندٸرۋگە بولادى? سوندىقتان ماعان قاراپ اۋىزىن اشىپ, جاۋاپ كٷتٸپ تۇرعان نەمەرەمدٸ باسىنان سيپاپ: «كەيٸن تٷسٸندٸرەمٸن» دەپ كٷلدٸم.
ٷش تٸلدٸ ٷيرەنەمٸز دەپ جٷرٸپ ٶز تٸلٸمٸزدەن ايىرىلىپ قالامىز با دەگەن قورقىنىش بار. بالالار اعىلشىن تٸلٸن شالاعاي بولسا دا ٷيرەنٸپ, كومپيۋتەردەن باس كٶتەرمەي جٷرگەنٸندە تۋعان تٸلٸنەن جەرٸپ كەتۋٸ دە مٷمكٸن ەكەنٸن ۇمىتپايىق. ٶيتكەنٸ قازاق تٸلٸ كومپيۋتەردە اعىلشىن تٸلٸمەن بەسەكەلەس بولا المايدى. بٸز انا تٸلٸمٸزدەن ايىرىلۋ ٷشٸن اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەنٸپ جاتقان سيياقتى ەسەردە قالامىن كەيدە. قوسىمشا تٸل ٷيرەنۋ تۋرالى شەشٸمدٸ بالا مەن اتا-اناسى قابىلداۋى كەرەك. جاراتىلىستىڭ ەر ادامعا بەرگەن اقىلى, سانا-سەزٸمٸ, قابٸلەتٸ دە ەرتٷرلٸ. مۇنى عالىمدار دا تەرٸسكە شىعارمايدى. ۇلت پەن ۇرپاق بولاشاعىن ويلايتىن ازاماتتارعا وسى ويىمدى جەتكٸزۋدٸ جٶن سانادىم.
قايدار شايزادينوۆ,
شىعىس قازاقستان وبلىسى, كٶكپەكتٸ اۋدانى
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
