Aqtóbe oblysynyń Muǵaljar aýdany Qandyaǵash qalasyndaǵy №2 mekteptegi oramal tartqan qyz balalar eki aidan beri sabaqqa kire almai otyr. Balalaryn Reseiden oqytýǵa bekingen ata-analar mektep basshylyǵynyń qujattaryn bermei otyrǵanyn aitady. Aýdandyq oqý bólimi «bul máseleni sheshemiz» dese, mektep direktory bilim ministrligine silteidi.
Qazaqstandaǵy «oramal daýy» kezinde Resei mektepteri jańa oqýshylarmen tolyqqaly jatyr. Aqtóbe oblysynyń ata-analary uzaqqa sozylǵan teke-tiresten sharshap, eki aidan beri dini sebeppen oramal taqqany úshin mektepke kire almai júrgen balalaryn Máskeýdegi aqyly qashyqtan oqytatyn mektepterge bermekshi. Mundai oqýdyń bir jyldyq baǵasy – 200 myń teńge (620 AQSh dollary).
«NE MEKTEPKE KIRGIZBEIDI, NE QUJATYMYZDY BERMEIDI»
Aqtóbe oblysyndaǵy Shubarqudyq kentiniń týmasy Qasym Jańbyrshin birneshe jyldan beri Qandyaǵashta turady. Turaqty jumysy joq jigit otbasyn taksi aidap asyrap júrgenin aitady. Qasym Jańbyrshin Qandyaǵashtaǵy №2 orta mekteptiń 4 jáne 1-synybynda oqityn eki qyzynyń 9 qańtardan beri sabaq oqymai otyrǵanyna qapaly.
- Qyzdarym 8 qańtar kúni sabaqqa bardy. Al 9 qańtardan bastap mektep direktory «oramalmen kirgizbeý týraly buiryq» túskenin aityp mektepke kirgizbedi. Sodan beri bir apta boiy apardym, aqyry kirgizbegen soń qyzdarymdy Reseiden oqytýdy uiǵardym, - deidi ol.
Onyń sózinshe, balalaryn Reseidegi qashyqtan dáris beretin orta mektepte oqytyp jatqan ata-analar az emes. Jańbyrshinniń sózinshe, ol Máskeýdegi «Pervaia shkola» mektebi týraly estip, ózi de habarlasqan, búkil qujatyn tapsyrǵan jaǵdaida qyzdarynyń qabyldanatyny týraly anyqtama da alǵan. Ol bul mektepte oqýdyń aqyly – bir aiǵa 3 800 rýbl nemese 21 800 teńge ekenin, biraq óziniń osyǵan sharacyzdyqtan kónip otyrǵanyn aitty.
- Men Máskeý mektebinen anyqtama alyp keldim. Biraq qyzdarymnyń qujattaryn [Qandyaǵashtaǵy] mektep direktory bermei otyr. Ol aýdandyq oqý bóliminen sura dese, ondaǵylar notariýsqa baryp qolhat ákel deidi. Al notariýs óz balamnyń qujatyn alý úshin eshqandai qolhattyń qajet emestigin aitty, - deidi ol.
Dini sebeppen qyzdaryna oramal taqqyzǵan keibir qandyaǵashtyq ata-ana qashyqtan oqytý baǵdarlamasyna qyzyǵyp jatqan jáne bir mekeme – «Domashniaia shkola» mektebi qashyqtan oqyp jatqan qazaqstandyqtardyń barlyǵyn rastady. Menedjer Iana Isamýradovanyń aitýynsha, máskeýlik mektep úshin «oqýshynyń ulty, dini, kiimi mańyzdy emes».
- Biz oqýǵa niet bildirgenderdiń bárin qabyldaimyz. Mektep akkreditatsiiadan ótken. Olar Resei federatsiiasy attestatyn alady jáne sol boiynsha ary qarai EGE synaǵyn tapsyra alady, - dep túsindirdi Iana Isamýradova.
Al «Pervaia shkola» mektebi direktorynyń hatshysy Marina Lopatina oqyp jatqan qazaqstandyq balalar týraly naqty málimetti jazbasha joldaý negizinde ǵana bere alatynyn aitty.
Qasym Jańbyrshin Qandyaǵashtaǵy mektep direktory «biryńǵai forma» týraly aitqanymen ol talaptyń múlde saqtalmaitynyn aityp, synady.
- Formany saqtap jatqan eshkim joq. Balalar ala qula kiinip baryp júr. Al meniń qyzdarym mektep talap etken formany kiip otyr. Tek bastarynda kimeshek bar, sol úshin kirgizbeidi, kúnde baramyz, - deidi ol.
Qasym Jańbyrshin siiaqty qyzdaryn dini kózqarastaryna sáikes kiindiretin ata-analar «kimeshek» dep musylman áleminde «hidjab», qazaqsha «oramal» dep atalatyn bas kiimdi meńzeidi. Kimeshekti dástúrli qazaq qoǵamynda eresek áielder kigen. Tek bas kiimi ózgeshe bolǵany úshin oqýshylardyń mektepke kirgizilmeýin «ádiletsizdik» dep biletinin aitqan Qasym Jańbyrshin qyzdarynyń oryssha bilmeitinine de alańdaidy.
- Men endi qyzdarymdy oryssha úiretýge tyrysyp jatyrmyn. Bul týraly Máskeýdegi «Pervaia shkola» basshylyǵymen ashyq sóilestim. Olar ýaiymdamaýymdy, olardyń tez úirenip ketetin aityp jubatty, - dedi ol.
Onyń sózinshe, bul mektepte qazir «Embi qalasynan 12 bala, Oraldan 30 bala bilim alyp jatyr». Qasym Jańbyrshin qyzdaryn ne mektepke kirgizbei, ne qujatyn bermei otyrǵan mektep direktorynyń áreketin óziniń «konstitýtsiialyq quqyǵyna qol suǵý» dep baǵalaitynyn da eskertti. Onyń sózin «úsh qyzyn basyndaǵy oramaly úshin mektepke kirgize almai otyrǵanyn» aitqan Merǵali Tilepin de qoldaidy. Onyń qyzdary Aqtóbe qalasyndaǵy №13 mekteptiń 5-, 3- jáne daiyndyq synyptarynda oqidy. Ol mektep direktorynyń ústinen balalardy mektepke kirgizýden bas tartqany úshin sotqa bergen aryzynyń aqpannyń 2-sinde qanaǵattandyrýsyz qaldyrylǵanyn aitty.
- Men Qazaqstan azamaty retinde quqyǵymdy qorǵaý úshin Joǵary sotqa deiin aryzdanamyn. Biz de Reseiden oqytqymyz keledi, biraq qujatymyzdy bermei otyr, - dedi ol.
«ORAMALDY SYRTTA TAQSYN»
Agenttik tilshisi Muǵaljar aýdandyq bilim bólimine qońyraý shalǵan edi. Ózin «Baqtyǵali» dep tanystyrǵan bólim qyzmetkeri ata-anasy oqýshyny basqa mekteptiń qabyldap alatyny týraly anyqtama ákelse, qujattaryn beretinin málimdedi.
Al ata-analar ondai anyqtamany qańtardyń 18-inen beri usynyp kele jatqandaryn aitady. Qandyaǵash №2 orta mektebiniń direktory Jazira Ábenova bilim ministrliginen hat kútip otyrǵanyn aitty.
- Men bilim jáne ǵylym ministrliginen hat kútip otyrmyn. Olar aitýy kerek «beriledi» ne «berilmeidi» dep. Bizdiń mektepten tek bir ata-ana surap otyr. Basqa ata-analar týraly aitpaimyn jáne basqa saýaldaryńyzǵa jaýap bermeimin, - dedi ol telefon arqyly.
Bilim jáne ǵylym ministrliginiń mektepke deiingi jáne orta bilim, aqparattyq tehnologiialar departamenti direktorynyń orynbasary A.Maýsymbaeva aqpannyń 1-i kúngi Aqtóbe oblystyq bilim basqarmasyna joldaǵan jaýabynda distantsiondyq oqytýdyń tek sheteldik joǵary oqý oryndarymen birlese qoldanylatynyn habarlaǵan. Ol «Reseide distantsiondy oqytý qoldanystaǵy zańnamany buzý bolyp tabylady» dep túsindirgen.
Agenttik tilshisi mektepke deiingi jáne orta bilim departamenti qyzmetkeri K.Jaýhinmen telefon arqyly sóilesken bolatyn. Onyń sózinshe, Máskeý mektebiniń qazaqstandyq oqýshylarǵa qashyqtan bilim berip otyrǵany zańsyz.
- Biz ol balalardyń qujattaryn bermeimiz. Distantsiondy túrde tek shetelde turatyn adamdardyń balalary jáne aýrý balalar ǵana oqi alady. Reseimen bilim salasyndaǵy kelisimge sáikes olar tek yntymaqtastyq kómek kórsete alady, - deidi K.Jaýhin.
Jaýhin ministrliktiń shara qabyldap jatqanyn, mektepke hat jiberetinderin, Reseidiń bilim ministrligine habarlasatyndaryn aitty. Onyń sózinshe, distantsiondy tipti joǵary bilim alý úshin de Qazaqstanda ol oqý ornymen kelisim shart bolýy tiis. Biraq ol Azattyq tilshisiniń oqýshynyń bilim alýǵa qatysty konstitýtsiialyq quqyǵyn saqtaý men Resei diplomdarynyń Qazaqstanda tanymdylyǵy týraly saýalyna naqty jaýap bermedi.
Sheneýnik oramal taqqan qyzdardy mektepke kirgizýden bas tartqan direktorlar áreketin de «zańdy» dep baǵalady.
- Bul máseleniń bárin talqylap sheshtik. Barlyq oblystardyń ákimderimen, ata-analarmen áńgime júrgizildi. Aqtóbede 10 ata-anaǵa ákimshilik aiyppul, al Mańǵystaýda bir ata-anaǵa aiyppul salyndy. Oramaldy bala syrtta taqsyn, - dedi Jaýhin.
«KONSTITÝTsIIaLYQ QUQYQTY BUIRYQ ShEKTEI ALMAIDY»
Oramal taqqany úshin balalaryn mektepke kirgizbegen ata-analardyń quqyǵyn qorǵap júrgen advokat Murat Takaýmovtyń aitýynsha, mektep basshylyǵy balalardy mektepke kirgizbeý ári olardyń qujattaryn qoldaryna bermeý arqyly ata-ananyń da, balanyń da quqyǵyn buzyp otyr. Advokat mektep basshylyǵy súienip otyrǵan Bilim jáne ǵylym ministrliginiń «Orta bilim berý uiymdary úshin mindetti mektep formasyna qoiylatyn talaptardy bekitý týraly» №26 buiryǵy zań emes ekenine nusqaidy. Buiryqtyń Qazaqstan azamattarynyń konstitýtsiialyq quqyqtarynyń aldynda «eshqandai salmaǵy joq» dep sanaidy. Ol mektep direktorlary silteme jasap otyrǵan buiryqta «mektep formasyna túrli dini konfessiialarǵa qatysty kiim elementterin qosýǵa bolmaityny, biraq oǵan ózgeristi ata-analardyń qoǵamdyq keńesimen kelisip engizýge bolatyny» aitylǵanyn eskertti.
- Osy buiryqqa súienip, olar mektep formasyn belgiledi, aq bantik taǵý kerektigi onda aitylmasa da engizdi. Endeshe balanyń aq oramal bailap kelgeninde de turǵan eshteme joq. Bul jerde ata-analar mektep talabyn oryndap otyr. Olardyń jalǵyz ótinishi – ózderiniń jáne balalarynyń quqyqtaryn mektep ákimshiliginiń saqtaýy ǵana, - deidi Murat Takaýmov.
Takaýmovtyń sózinshe, balalardyń konstitýtsiiaǵa sáikes bilim alýǵa, al ata- analardyń Qazaqstan ratifikatsiialaǵan azamattyq jáne saiasi quqyqtar jónindegi halyqaralyq paktige sáikes quqyǵy bar.
- Konstitýtsiialyq quqyqty buiryq shektei almaidy. Buiryq normativtik quqyqtyq akt bolǵanymen zań emes. Azamattyq jáne saiasi quqyqtar jónindegi halyqaralyq paktiniń 18-babynyń 4-pýnktinde memlekettiń ata-analardyń óz qalaýymen dini tárbie berý quqyǵyn qurmetteýi tiistigi aitylǵan. Ata-analar balalaryna oarmaldy eregesip taǵyp jatqan joq. Olar ózderiniń quqyǵyn paidalanyp áreket etip jatyr. Biz zaiyrly memlekette turyp jatyrmyz jáne memleket bizge óz dinimizge senýimizge múmkindik beredi, - deidi ol.
Aqtóbe oblystyq bilim basqarmasynyń málimeti boiynsha, oblysta 180 shaqty oramal taqqan qyz bala sabaqqa qatysa almai otyr.Marat Takaýmov bilim berý qyzmetkerleri endi ata -analardy Bilim týraly zańnyń 49-babyna sáikes bilim ordasyn tańdaý múmkindiginen aiyryp otyrǵanyn aitady. Ministrliktiń qashyqtan oqý úshin qujattaryn berý týraly ótinish aitqan ata-analarǵa «eksternat týraly jaýap bergenderi tipti túsiniksiz» deidi ol.
Qazaqstannyń ózge Batys Qazaqstan, Mańǵystaý jáne Ońtústik Qazaqstan oblystaryndaǵy júzdegen ata-ana Bilim jáne ǵylym ministrliginiń 2016 jyly qańtardyń 14-i kúni shyqqan №26 buiryǵynyń 13-tarmaǵyn Qazaqstan Konstitýtsiiasyna jáne halyqaralyq kelisim-sharttarǵa qaishy dep tanýdy talap etip, sotqa shaǵymdanyp keledi. Ázirge eshqandai aryz qanaǵattandyrylǵan joq. Bul buiryqqa sai mektep formasynyń biryńǵai erejesi engizilip, mektep oqýshylary pidjak, keýdeshe, jeide, shalbar, klassikalyq jeide (qys kezinde qalyń keýdeshe, sarafan) kiiýleri kerek.
