اقتٶبە وبلىسىنىڭ مۇعالجار اۋدانى قاندىاعاش قالاسىنداعى №2 مەكتەپتەگٸ ورامال تارتقان قىز بالالار ەكٸ ايدان بەرٸ ساباققا كٸرە الماي وتىر. بالالارىن رەسەيدەن وقىتۋعا بەكٸنگەن اتا-انالار مەكتەپ باسشىلىعىنىڭ قۇجاتتارىن بەرمەي وتىرعانىن ايتادى. اۋداندىق وقۋ بٶلٸمٸ «بۇل مەسەلەنٸ شەشەمٸز» دەسە, مەكتەپ ديرەكتورى بٸلٸم مينيسترلٸگٸنە سٸلتەيدٸ.
قازاقستانداعى «ورامال داۋى» كەزٸندە رەسەي مەكتەپتەرٸ جاڭا وقۋشىلارمەن تولىققالى جاتىر. اقتٶبە وبلىسىنىڭ اتا-انالارى ۇزاققا سوزىلعان تەكە-تٸرەستەن شارشاپ, ەكٸ ايدان بەرٸ دٸني سەبەپپەن ورامال تاققانى ٷشٸن مەكتەپكە كٸرە الماي جٷرگەن بالالارىن مەسكەۋدەگٸ اقىلى قاشىقتان وقىتاتىن مەكتەپتەرگە بەرمەكشٸ. مۇنداي وقۋدىڭ بٸر جىلدىق باعاسى – 200 مىڭ تەڭگە (620 اقش دوللارى).
«نە مەكتەپكە كٸرگٸزبەيدٸ, نە قۇجاتىمىزدى بەرمەيدٸ»
اقتٶبە وبلىسىنداعى شۇبارقۇدىق كەنتٸنٸڭ تۋماسى قاسىم جاڭبىرشين بٸرنەشە جىلدان بەرٸ قاندىاعاشتا تۇرادى. تۇراقتى جۇمىسى جوق جٸگٸت وتباسىن تاكسي ايداپ اسىراپ جٷرگەنٸن ايتادى. قاسىم جاڭبىرشين قاندىاعاشتاعى №2 ورتا مەكتەپتٸڭ 4 جەنە 1-سىنىبىندا وقيتىن ەكٸ قىزىنىڭ 9 قاڭتاردان بەرٸ ساباق وقىماي وتىرعانىنا قاپالى.
- قىزدارىم 8 قاڭتار كٷنٸ ساباققا باردى. ال 9 قاڭتاردان باستاپ مەكتەپ ديرەكتورى «ورامالمەن كٸرگٸزبەۋ تۋرالى بۇيرىق» تٷسكەنٸن ايتىپ مەكتەپكە كٸرگٸزبەدٸ. سودان بەرٸ بٸر اپتا بويى اپاردىم, اقىرى كٸرگٸزبەگەن سوڭ قىزدارىمدى رەسەيدەن وقىتۋدى ۇيعاردىم, - دەيدٸ ول.
ونىڭ سٶزٸنشە, بالالارىن رەسەيدەگٸ قاشىقتان دەرٸس بەرەتٸن ورتا مەكتەپتە وقىتىپ جاتقان اتا-انالار از ەمەس. جاڭبىرشيننٸڭ سٶزٸنشە, ول مەسكەۋدەگٸ «پەرۆايا شكولا» مەكتەبٸ تۋرالى ەستٸپ, ٶزٸ دە حابارلاسقان, بٷكٸل قۇجاتىن تاپسىرعان جاعدايدا قىزدارىنىڭ قابىلداناتىنى تۋرالى انىقتاما دا العان. ول بۇل مەكتەپتە وقۋدىڭ اقىلى – بٸر ايعا 3 800 رۋبل نەمەسە 21 800 تەڭگە ەكەنٸن, بٸراق ٶزٸنٸڭ وسىعان شاراcىزدىقتان كٶنٸپ وتىرعانىن ايتتى.
- مەن مەسكەۋ مەكتەبٸنەن انىقتاما الىپ كەلدٸم. بٸراق قىزدارىمنىڭ قۇجاتتارىن [قاندىاعاشتاعى] مەكتەپ ديرەكتورى بەرمەي وتىر. ول اۋداندىق وقۋ بٶلٸمٸنەن سۇرا دەسە, ونداعىلار نوتاريۋسقا بارىپ قولحات ەكەل دەيدٸ. ال نوتاريۋس ٶز بالامنىڭ قۇجاتىن الۋ ٷشٸن ەشقانداي قولحاتتىڭ قاجەت ەمەستٸگٸن ايتتى, - دەيدٸ ول.
دٸني سەبەپپەن قىزدارىنا ورامال تاققىزعان كەيبٸر قاندىاعاشتىق اتا-انا قاشىقتان وقىتۋ باعدارلاماسىنا قىزىعىپ جاتقان جەنە بٸر مەكەمە – «دوماشنيايا شكولا» مەكتەبٸ قاشىقتان وقىپ جاتقان قازاقستاندىقتاردىڭ بارلىعىن راستادى. مەنەدجەر يانا يسامۋرادوۆانىڭ ايتۋىنشا, مەسكەۋلٸك مەكتەپ ٷشٸن «وقۋشىنىڭ ۇلتى, دٸنٸ, كيٸمٸ ماڭىزدى ەمەس».
- بٸز وقۋعا نيەت بٸلدٸرگەندەردٸڭ بەرٸن قابىلدايمىز. مەكتەپ اككرەديتاتسييادان ٶتكەن. ولار رەسەي فەدەراتسيياسى اتتەستاتىن الادى جەنە سول بويىنشا ارى قاراي ەگە سىناعىن تاپسىرا الادى, - دەپ تٷسٸندٸردٸ يانا يسامۋرادوۆا.
ال «پەرۆايا شكولا» مەكتەبٸ ديرەكتورىنىڭ حاتشىسى مارينا لوپاتينا وقىپ جاتقان قازاقستاندىق بالالار تۋرالى ناقتى مەلٸمەتتٸ جازباشا جولداۋ نەگٸزٸندە عانا بەرە الاتىنىن ايتتى.
قاسىم جاڭبىرشين قاندىاعاشتاعى مەكتەپ ديرەكتورى «بٸرىڭعاي فورما» تۋرالى ايتقانىمەن ول تالاپتىڭ مٷلدە ساقتالمايتىنىن ايتىپ, سىنادى.
- فورمانى ساقتاپ جاتقان ەشكٸم جوق. بالالار الا قۇلا كيٸنٸپ بارىپ جٷر. ال مەنٸڭ قىزدارىم مەكتەپ تالاپ ەتكەن فورمانى كيٸپ وتىر. تەك باستارىندا كيمەشەك بار, سول ٷشٸن كٸرگٸزبەيدٸ, كٷندە بارامىز, - دەيدٸ ول.
قاسىم جاڭبىرشين سيياقتى قىزدارىن دٸني كٶزقاراستارىنا سەيكەس كيٸندٸرەتٸن اتا-انالار «كيمەشەك» دەپ مۇسىلمان ەلەمٸندە «حيدجاب», قازاقشا «ورامال» دەپ اتالاتىن باس كيٸمدٸ مەڭزەيدٸ. كيمەشەكتٸ دەستٷرلٸ قازاق قوعامىندا ەرەسەك ەيەلدەر كيگەن. تەك باس كيٸمٸ ٶزگەشە بولعانى ٷشٸن وقۋشىلاردىڭ مەكتەپكە كٸرگٸزٸلمەۋٸن «ەدٸلەتسٸزدٸك» دەپ بٸلەتٸنٸن ايتقان قاسىم جاڭبىرشين قىزدارىنىڭ ورىسشا بٸلمەيتٸنٸنە دە الاڭدايدى.
- مەن ەندٸ قىزدارىمدى ورىسشا ٷيرەتۋگە تىرىسىپ جاتىرمىن. بۇل تۋرالى مەسكەۋدەگٸ «پەرۆايا شكولا» باسشىلىعىمەن اشىق سٶيلەستٸم. ولار ۋايىمداماۋىمدى, ولاردىڭ تەز ٷيرەنٸپ كەتەتٸن ايتىپ جۇباتتى, - دەدٸ ول.
ونىڭ سٶزٸنشە, بۇل مەكتەپتە قازٸر «ەمبٸ قالاسىنان 12 بالا, ورالدان 30 بالا بٸلٸم الىپ جاتىر». قاسىم جاڭبىرشين قىزدارىن نە مەكتەپكە كٸرگٸزبەي, نە قۇجاتىن بەرمەي وتىرعان مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ەرەكەتٸن ٶزٸنٸڭ «كونستيتۋتسييالىق قۇقىعىنا قول سۇعۋ» دەپ باعالايتىنىن دا ەسكەرتتٸ. ونىڭ سٶزٸن «ٷش قىزىن باسىنداعى ورامالى ٷشٸن مەكتەپكە كٸرگٸزە الماي وتىرعانىن» ايتقان مەرعالي تٸلەپين دە قولدايدى. ونىڭ قىزدارى اقتٶبە قالاسىنداعى №13 مەكتەپتٸڭ 5-, 3- جەنە دايىندىق سىنىپتارىندا وقيدى. ول مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ٷستٸنەن بالالاردى مەكتەپكە كٸرگٸزۋدەن باس تارتقانى ٷشٸن سوتقا بەرگەن ارىزىنىڭ اقپاننىڭ 2-سٸندە قاناعاتتاندىرۋسىز قالدىرىلعانىن ايتتى.
- مەن قازاقستان ازاماتى رەتٸندە قۇقىعىمدى قورعاۋ ٷشٸن جوعارى سوتقا دەيٸن ارىزدانامىن. بٸز دە رەسەيدەن وقىتقىمىز كەلەدٸ, بٸراق قۇجاتىمىزدى بەرمەي وتىر, - دەدٸ ول.
«ورامالدى سىرتتا تاقسىن»
اگەنتتٸك تٸلشٸسٸ مۇعالجار اۋداندىق بٸلٸم بٶلٸمٸنە قوڭىراۋ شالعان ەدٸ. ٶزٸن «باقتىعالي» دەپ تانىستىرعان بٶلٸم قىزمەتكەرٸ اتا-اناسى وقۋشىنى باسقا مەكتەپتٸڭ قابىلداپ الاتىنى تۋرالى انىقتاما ەكەلسە, قۇجاتتارىن بەرەتٸنٸن مەلٸمدەدٸ.
ال اتا-انالار ونداي انىقتامانى قاڭتاردىڭ 18-ٸنەن بەرٸ ۇسىنىپ كەلە جاتقاندارىن ايتادى. قاندىاعاش №2 ورتا مەكتەبٸنٸڭ ديرەكتورى جازيرا ەبەنوۆا بٸلٸم مينيسترلٸگٸنەن حات كٷتٸپ وتىرعانىن ايتتى.
- مەن بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنەن حات كٷتٸپ وتىرمىن. ولار ايتۋى كەرەك «بەرٸلەدٸ» نە «بەرٸلمەيدٸ» دەپ. بٸزدٸڭ مەكتەپتەن تەك بٸر اتا-انا سۇراپ وتىر. باسقا اتا-انالار تۋرالى ايتپايمىن جەنە باسقا ساۋالدارىڭىزعا جاۋاپ بەرمەيمٸن, - دەدٸ ول تەلەفون ارقىلى.
بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ مەكتەپكە دەيٸنگٸ جەنە ورتا بٸلٸم, اقپاراتتىق تەحنولوگييالار دەپارتامەنتٸ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ا.ماۋسىمباەۆا اقپاننىڭ 1-ٸ كٷنگٸ اقتٶبە وبلىستىق بٸلٸم باسقارماسىنا جولداعان جاۋابىندا ديستانتسيوندىق وقىتۋدىڭ تەك شەتەلدٸك جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بٸرلەسە قولدانىلاتىنىن حابارلاعان. ول «رەسەيدە ديستانتسيوندى وقىتۋ قولدانىستاعى زاڭنامانى بۇزۋ بولىپ تابىلادى» دەپ تٷسٸندٸرگەن.
اگەنتتٸك تٸلشٸسٸ مەكتەپكە دەيٸنگٸ جەنە ورتا بٸلٸم دەپارتامەنتٸ قىزمەتكەرٸ ك.جاۋحينمەن تەلەفون ارقىلى سٶيلەسكەن بولاتىن. ونىڭ سٶزٸنشە, مەسكەۋ مەكتەبٸنٸڭ قازاقستاندىق وقۋشىلارعا قاشىقتان بٸلٸم بەرٸپ وتىرعانى زاڭسىز.
- بٸز ول بالالاردىڭ قۇجاتتارىن بەرمەيمٸز. ديستانتسيوندى تٷردە تەك شەتەلدە تۇراتىن ادامداردىڭ بالالارى جەنە اۋرۋ بالالار عانا وقي الادى. رەسەيمەن بٸلٸم سالاسىنداعى كەلٸسٸمگە سەيكەس ولار تەك ىنتىماقتاستىق كٶمەك كٶرسەتە الادى, - دەيدٸ ك.جاۋحين.
جاۋحين مينيسترلٸكتٸڭ شارا قابىلداپ جاتقانىن, مەكتەپكە حات جٸبەرەتٸندەرٸن, رەسەيدٸڭ بٸلٸم مينيسترلٸگٸنە حابارلاساتىندارىن ايتتى. ونىڭ سٶزٸنشە, ديستانتسيوندى تٸپتٸ جوعارى بٸلٸم الۋ ٷشٸن دە قازاقستاندا ول وقۋ ورنىمەن كەلٸسٸم شارت بولۋى تيٸس. بٸراق ول ازاتتىق تٸلشٸسٸنٸڭ وقۋشىنىڭ بٸلٸم الۋعا قاتىستى كونستيتۋتسييالىق قۇقىعىن ساقتاۋ مەن رەسەي ديپلومدارىنىڭ قازاقستاندا تانىمدىلىعى تۋرالى ساۋالىنا ناقتى جاۋاپ بەرمەدٸ.
شەنەۋنٸك ورامال تاققان قىزداردى مەكتەپكە كٸرگٸزۋدەن باس تارتقان ديرەكتورلار ەرەكەتٸن دە «زاڭدى» دەپ باعالادى.
- بۇل مەسەلەنٸڭ بەرٸن تالقىلاپ شەشتٸك. بارلىق وبلىستاردىڭ ەكٸمدەرٸمەن, اتا-انالارمەن ەڭگٸمە جٷرگٸزٸلدٸ. اقتٶبەدە 10 اتا-اناعا ەكٸمشٸلٸك ايىپپۇل, ال ماڭعىستاۋدا بٸر اتا-اناعا ايىپپۇل سالىندى. ورامالدى بالا سىرتتا تاقسىن, - دەدٸ جاۋحين.
«كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتى بۇيرىق شەكتەي المايدى»
ورامال تاققانى ٷشٸن بالالارىن مەكتەپكە كٸرگٸزبەگەن اتا-انالاردىڭ قۇقىعىن قورعاپ جٷرگەن ادۆوكات مۇرات تاكاۋموۆتىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپ باسشىلىعى بالالاردى مەكتەپكە كٸرگٸزبەۋ ەرٸ ولاردىڭ قۇجاتتارىن قولدارىنا بەرمەۋ ارقىلى اتا-انانىڭ دا, بالانىڭ دا قۇقىعىن بۇزىپ وتىر. ادۆوكات مەكتەپ باسشىلىعى سٷيەنٸپ وتىرعان بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ «ورتا بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارى ٷشٸن مٸندەتتٸ مەكتەپ فورماسىنا قويىلاتىن تالاپتاردى بەكٸتۋ تۋرالى» №26 بۇيرىعى زاڭ ەمەس ەكەنٸنە نۇسقايدى. بۇيرىقتىڭ قازاقستان ازاماتتارىنىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتارىنىڭ الدىندا «ەشقانداي سالماعى جوق» دەپ سانايدى. ول مەكتەپ ديرەكتورلارى سٸلتەمە جاساپ وتىرعان بۇيرىقتا «مەكتەپ فورماسىنا تٷرلٸ دٸني كونفەسسييالارعا قاتىستى كيٸم ەلەمەنتتەرٸن قوسۋعا بولمايتىنى, بٸراق وعان ٶزگەرٸستٸ اتا-انالاردىڭ قوعامدىق كەڭەسٸمەن كەلٸسٸپ ەنگٸزۋگە بولاتىنى» ايتىلعانىن ەسكەرتتٸ.
- وسى بۇيرىققا سٷيەنٸپ, ولار مەكتەپ فورماسىن بەلگٸلەدٸ, اق بانتيك تاعۋ كەرەكتٸگٸ وندا ايتىلماسا دا ەنگٸزدٸ. ەندەشە بالانىڭ اق ورامال بايلاپ كەلگەنٸندە دە تۇرعان ەشتەمە جوق. بۇل جەردە اتا-انالار مەكتەپ تالابىن ورىنداپ وتىر. ولاردىڭ جالعىز ٶتٸنٸشٸ – ٶزدەرٸنٸڭ جەنە بالالارىنىڭ قۇقىقتارىن مەكتەپ ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ ساقتاۋى عانا, - دەيدٸ مۇرات تاكاۋموۆ.
تاكاۋموۆتىڭ سٶزٸنشە, بالالاردىڭ كونستيتۋتسيياعا سەيكەس بٸلٸم الۋعا, ال اتا- انالاردىڭ قازاقستان راتيفيكاتسييالاعان ازاماتتىق جەنە ساياسي قۇقىقتار جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق پاكتٸگە سەيكەس قۇقىعى بار.
- كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتى بۇيرىق شەكتەي المايدى. بۇيرىق نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكت بولعانىمەن زاڭ ەمەس. ازاماتتىق جەنە ساياسي قۇقىقتار جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق پاكتٸنٸڭ 18-بابىنىڭ 4-پۋنكتٸندە مەملەكەتتٸڭ اتا-انالاردىڭ ٶز قالاۋىمەن دٸني تەربيە بەرۋ قۇقىعىن قۇرمەتتەۋٸ تيٸستٸگٸ ايتىلعان. اتا-انالار بالالارىنا وارمالدى ەرەگەسٸپ تاعىپ جاتقان جوق. ولار ٶزدەرٸنٸڭ قۇقىعىن پايدالانىپ ەرەكەت ەتٸپ جاتىر. بٸز زايىرلى مەملەكەتتە تۇرىپ جاتىرمىز جەنە مەملەكەت بٸزگە ٶز دٸنٸمٸزگە سەنۋٸمٸزگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, - دەيدٸ ول.
اقتٶبە وبلىستىق بٸلٸم باسقارماسىنىڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا, وبلىستا 180 شاقتى ورامال تاققان قىز بالا ساباققا قاتىسا الماي وتىر.مارات تاكاۋموۆ بٸلٸم بەرۋ قىزمەتكەرلەرٸ ەندٸ اتا -انالاردى بٸلٸم تۋرالى زاڭنىڭ 49-بابىنا سەيكەس بٸلٸم ورداسىن تاڭداۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايىرىپ وتىرعانىن ايتادى. مينيسترلٸكتٸڭ قاشىقتان وقۋ ٷشٸن قۇجاتتارىن بەرۋ تۋرالى ٶتٸنٸش ايتقان اتا-انالارعا «ەكستەرنات تۋرالى جاۋاپ بەرگەندەرٸ تٸپتٸ تٷسٸنٸكسٸز» دەيدٸ ول.
قازاقستاننىڭ ٶزگە باتىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ جەنە وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىستارىنداعى جٷزدەگەن اتا-انا بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ 2016 جىلى قاڭتاردىڭ 14-ٸ كٷنٸ شىققان №26 بۇيرىعىنىڭ 13-تارماعىن قازاقستان كونستيتۋتسيياسىنا جەنە حالىقارالىق كەلٸسٸم-شارتتارعا قايشى دەپ تانۋدى تالاپ ەتٸپ, سوتقا شاعىمدانىپ كەلەدٸ. ەزٸرگە ەشقانداي ارىز قاناعاتتاندىرىلعان جوق. بۇل بۇيرىققا ساي مەكتەپ فورماسىنىڭ بٸرىڭعاي ەرەجەسٸ ەنگٸزٸلٸپ, مەكتەپ وقۋشىلارى پيدجاك, كەۋدەشە, جەيدە, شالبار, كلاسسيكالىق جەيدە (قىس كەزٸندە قالىڭ كەۋدەشە, سارافان) كييۋلەرٸ كەرەك.
