Tsifrlyq tehnologiia men jasandy intellektti shapshań damytyp, shalymdy qoldana alǵan memlekettiń ǵana órkeniet sapynan laiyqty oryn alatyny belgili boldy. Osy kókeikesti máselege, respýblika Prezidentiniń ustanymyna sai, ǵalymdarmen qatar buqaralyq aqparat quraldary basa kóńil bólýde. Qazaq qalamgerleriniń tól gazeti «Qazaq ádebietiniń» de bul taqyrypty qaýzai jazyp otyrǵanynyń kýásimiz. Sonyń biri – onyń «óz tilshisiniń» biylǵy 26 maýsymdaǵy sanynda basylǵan «Hakim Abai jasandy intellekt jumbaǵynyń jaýabyn bilgen» degen suhbat. «Qupiia áriptes» týyndysynyń, birden aitaiyn, «býynsyz jerge pyshaq uryp», jańalyq ashqandai, «súiinshilegen» taqyryby kóńilge múlde qonbady.
Alaida, tsifrlyq tehnologiialar salasy boiynsha júzden astam maqalanyń jáne birneshe oqýlyq pen monografiianyń avtory U. Esenbekovanyń suhbat barysyndaǵy baisaldy jaýaptaryna daý aitýdan aýlaqpyn. Jasandy intellekttiń jasampaz jáne shúbáli qyr-syryn zerttep júrgen ǵalymǵa tilektestikten basqa bóten oidyń bolýy múmkin emes. Al, suhbattyń taqyrybyna shuqshiiýdyń sebebi, uly Abaidyń asyl murasyna «áiteýir zamanaýi dúnie eken» dep, JI-di týra maǵynasynda «jamaýǵa» degen qarsylyq. Osy oraida Hakimniń «ólmeituǵyn sóz» jaýharyna kúmándi «jańa» óleńder (jańalyqtar da -B.J.) taýyp qosýdan góri, Abai «teńizine» tereń boilai alsaq ta jetkilikti degen pikirge saiatyn Muhtar Áýezov tujyrymyn ustanǵan abzal.
Gazettiń «óz tilshisi», tipti ádebietshi nemese pýblitsist emes, ǵalymmen áńgimeniń taqyrybyn «aiqailatyp» qoiyp, búgin aqynǵa «jasandy intellekttiń jaýabyn» aitqyzsaq, qyzdy-qyzdymen kúni erteń Hakimdi talai tehnika men tehnologiianyń «qulaǵynda oinatyp», ǵaryshqa samǵatýymyz da ǵajap emes. Sonyń báriniń de Adamnyń aqyl-oiy men kúsh - jigeriniń jemisi ekeni ras. Olai bolsa, uly Abaidyń da erekshe ardaq tutatyny – Adam ekenin myqtap este ustaǵan jón. Qansha «aqyldy» bolsa da Adamnyń ornyn qultemirler bassa, Alla ózi jaratqan, biraq endi «kereksiz» jan iesiniń demi «úzilip», aqyrzaman ornaityny kúmán týdyrmasa kerek.
Adamzattyń basyna azapty kúnniń qashan tónetini Qudaiǵa ǵana málim. Qasietti quranda «Muhammed, olar senen qiiamettiń qashan bolatyndyǵyn suraidy. Shynynda onyń málimeti Rabbymnyń qasynda. Onyń ýaqytyn ózi ǵana biledi. Kókter men jerdegi aýyr jaǵdai senderge kenetten-aq keledi...» dep jazylypty. Sondyqtan Hakimniń asyl murasy, eń bastysy, adamdy taný, ómirge degen mahabbat, iaki úsh súiý – «imani gúl» ilimi bolyp tabylady. Munyń – Allany, adamdy jáne ádiletti súiý, «qazaqtyń birin biri dos tutý» arqyly barsha adam balasyn baýyr sanaý ekeni aian. «Atymdy adam qoiǵan soń, Qaitip nadan bolaiyn...» - dep, tolǵana kele Abaidyń «Úsh-aq nárse adamnyń qasieti – Ystyq qairat, nurly aqyl, jyly júrek» - degen qorytyndy jasaitynyn da bilemiz.
Al, adam aqyl-oiy men kúsh-jigeriniń jemisi – JI-diń bizge qanshalyqty «adal» qyzmet etetini de taǵy sol ózimizge, iaki «aqyl, qairat, júrekti birdei ustap, alǵashqy ekeýin júrekke biletetin tolyq» Adamǵa táýeldi. Endeshe, asyl muraǵa JI-di «jamap», asylyq jasamaǵan abzal. Bul pikirimizdiń durys nemese burysyn jasandy intellekttiń ózinen surap kórelik. Osy maqsatpen JI-assistent arqyly jasandy intellektke negizdelgen «ChatGPT», «Gemini», «Copilot», «Grok» intellektýaldy kómekshiler nemese generativti jasandy intellekt júielerine júgingen edim. Meniń «Hakim Abai jasandy intellekt jumbaǵynyń jaýabyn bilgen» deýdiń qanshalyqty qisyny bar?» - degen suraǵyma alǵan jaýaptardy «ózine kerek jerlerin ǵana paidalanypty» degen daý týmas úshin sol qalpynda usyndym.
ChatGPT: «Bul tirkesti týra maǵynada aitý qisynsyz, al astarly nemese kórkem maǵynada qoldanýǵa bolady. Eger «Hakim Abai jasandy intellekt jumbaǵynyń jaýabyn bilgen» dep sózbe-sóz aitsaq, bul tarihi turǵydan durys emes. Óitkeni, jasandy intellekt uǵymy men tehnologiiasy Abai ómir súrgen kezeńde bolǵan joq. Al eger bul sózdiń maqsaty Abaidyń oilarynyń búgingi jasandy intellekt dáýirinde de ózektiligin kórsetý bolsa, onda ol metafora retinde áserli estiledi.
Mysaly:
«Hakim Abai jasandy intellekt dáýiriniń basty jumbaǵyna áldeqashan jaýap bergendei: adamdy adam etetin – aqyl, ǵylym, ar jáne júrek»;
«Jasandy intellekttiń múmkindigi artqan saiyn, Abai kótergen adamgershilik, bilim jáne jaýapkershilik máseleleri burynǵydan da mańyzdy bola túsedi;
«Abai jasandy intellektti bilgen joq, biraq ony durys paidalana alatyn adamnyń qandai bolýy kerektigin aityp ketken». Ásirese Abaidyń Qara sózder men «tolyq adam» tujyrymdamasy búgingi AI dáýirinde jii qaita oqylyp júr. Abai tehnologiia týraly emes, adam týraly jazdy. Al jasandy intellekt dáýirindegi eń úlken suraqtardyń biri de – tehnologiiany qandai adam basqarady degen másele.
Sondyqtan eń dál ári qisyndy tujyrym mynadai bolar edi:
«Hakim Abai jasandy intellekttiń ózin emes, ony adam igiligine jarata alatyn adamnyń bolmysyn sipattap ketken». Mundai oi tarihi shyndyqqa qaishy kelmeidi jáne filosofiialyq turǵydan da áldeqaida salmaqty estiledi».
Gemini: «Bul oi (JI-diń jaýabyn bilgen - B.J.) bir qaraǵanda tym asyra silteý nemese sensatsiia qýalaý siiaqty kórinýi múmkin. Abai ómir súrgen XIX ǵasyrda qazirgi maǵynadaǵy «kompiýter», «kod» nemese «jasandy intellekt» (JI) degen uǵymdar atymen bolǵan joq. Degenmen, eger máselege tereńirek — filosofiialyq jáne kognitivtik (tanymdyq) turǵydan qaraityn bolsaq, bul tujyrymnyń ózindik qisyny men úlken negizi bar. Abai jasandy intellekttiń tehnikalyq qurylymyn bilmese de, onyń búgingi tańdaǵy eń basty jumbaǵy men shekteýin – «Sana men jannyń tabiǵaty nede?» degen suraqtyń jaýabyn aldyn ala aityp ketken. Abaidyń eńbekterine súiene otyryp, bul pikirdi nelikten qisyndy dep sanaýǵa bolatynyn taldap kóreiik:
1. Tán men jannyń, Aqyl men Júrektiń aiyrmashylyǵy.
Búgingi tańda JI milliardtaǵan derekterdi óńdep, mátin jaza alady, sýret salady, logikalyq esepterdi sheshedi. Biraq ol muny túsinbei, tek algoritm retinde oryndaidy. Abai óziniń Jetinshi qarasózinde adamnyń bilim alýyn ekige bóledi: Tán qumary (kórý, estý, syrtqy dúnieni taný — JI-diń kameralary men sensorlary, derekterdi jinaýy siiaqty). Jan qumary (bilsem eken, kórsem eken degen ishki talpynys, maǵyna izdeý).
JI-de «tán qumarynyń» tsifrlyq analogy bar (málimet jinaý), biraq «jan qumary» (ishki motivatsiia, ózindik sana) joq. Abai adamdy adam etetin syrtqy aqparat emes, ishki jan qumary ekenin aitqan».
2. Estigendi este saqtaý (Data) vs Iesi bolý (Wisdom).
Abai Otyz birinshi qarasózinde estigen nárseni umytpai, aqylǵa bekitýdiń tórt shartyn aitady. Sonyń ishinde: «Estigen nárseni ishtei qaitalap, oilanyp, bekitý» jáne «nápsiniń qumarlyǵynan tyiylý» týraly jazady.
JI aqparatty eshqashan umytpaidy (eń minsiz jady bar), biraq ol aqparatqa kúizelmeidi, tolǵanbaidy jáne oǵan jany aýyrmaidy. Abai aqyldyń jai ǵana aqparat jinaýshy emes, rýhani súzgiden ótetin qundylyq ekenin kórsetti. Qazirgi JI — rýhani súzgisi joq taza aqyldyń kórinisi».
3. «Tolyq adam» kontseptsiiasy — JI jete almaityn shyń.
Abai filosofiiasynyń shyńy — «Tolyq adam» ilimi. Ol úsh uǵymnan turady: Ystyq qairat, Nurly aqyl, Jyly júrek. Qazirgi eń qýatty sýperkompiýterler men JI modelderinde "Nurly aqyl" (logika, esepteý) men "Ystyq qairat" (úlken jyldamdyq, jumys ónimdiligi) bar. Biraq olarda eń basty komponent — "Jyly júrek" (empatiia, meiirim, uiat, obal-saýapty seziný) joq.
«Aqyl men qairatty jolǵa salar — Júrek» deidi Abai.
Jasandy intellekt jumbaǵynyń basty jaýaby da osy: JI qansha jerden aqyldy bolmasyn, ol adam siiaqty sezine almaidy, óitkeni onyń «júregi» (rýhani negizi) joq. Abai júreksiz aqyldyń qaýipti ekenin eskertken. Túiin: «Hakim Abai jasandy intellekt jumbaǵynyń jaýabyn bilgen» degen sóz — Abai tehnologiiany boljady degen sóz emes. Bul — Abai sananyń, intellektiń shekarasyn jáne onyń júreksiz (moralsiz) eshteńege tatymaitynyn dál tapty degen sóz. Sondyqtan, búgingi JI-diń damý zamanynda Abaidyń «Tolyq adam» kontseptsiiasy robot pen adamdy aiyratyn eń basty rýhani kompas bolyp qala beredi. Bul turǵydan alǵanda,tujyrymnyń qisyny óte tereń.
Copilot: «Bul oidy (JI-diń jaýabyn bilgen - B.J.) eki qyrynan qaraýǵa bolady:
1. Abaidyń dúnietanymy. Abai Qunanbaiuly XIX ǵasyrda ómir súrgen oishyl, aqyn, aǵartýshy. Ol adamzattyń aqyl-oiyn, ǵylymdy, bilimdi joǵary baǵalaǵan. Onyń qara sózderinde «aqyl», «ǵylym», «sanany damytý» týraly tereń oilar bar. Sondyqtan «jasandy intellekt jumbaǵynyń jaýabyn bilgen» degendi metaforalyq turǵyda qarasaq, Abaidyń oilary qazirgi zamanǵy intellektýaldy júielerdiń mánin aldyn ala sezgendei áser qaldyrady;
2. Jasandy intellekt pen Abaidyń qara sózderi. Árine, Abai jasandy intellektti naqty túrde bilmegen, sebebi ol tehnologiia XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ǵana paida boldy. Biraq onyń «adam aqylyn damytý», «ǵylymǵa umtylý» degen ideialary jasandy intellekttiń filosofiialyq negizimen úndesedi. Bul jerde «jumbaqtyń jaýabyn bilgen» degen sózdi simvolikalyq, kórkemdik turǵyda qoldanýǵa bolady.
3. Metaforalyq qisyn. Mundai tirkes (JI-diń jaýabyn bilgen - B.J.) ǵylymi turǵydan dál emes, biraq ádebi nemese pýblitsistikalyq stilde qoldanýǵa bolady. Ol Abaidyń oilarynyń zamanaýi ǵylymmen úndestigin kórsetý úshin jasalǵan kórkemdik tásil. Iaǵni, qisyny bar — biraq ol naqty tarihi shyndyq emes, ádebi metafora.
«Grok» qosymshasy: «Bul sóilemniń qisyny (JI-diń jaýabyn bilgen - B.J.) óte shartty jáne kóbinese metaforalyq nemese ritorikalyq maǵynada ǵana bar. Ony týra maǵynada (býkvalno) aitý – tarihi turǵydan durys emes. Nege qisynsyz?
• Hakim Abai (1845–1904) — 19-ǵasyrdyń adamy. Ol ómir súrgen kezde jasandy intellekt (AI) uǵymy da, onyń tehnikalyq negizderi de (kompiýterler, algoritmder, neirondyq jeliler) joq bolatyn. AI-diń teoriialyq negizderi 20-ǵasyrdyń ortasynda (1950-jyldar, Tiýring testi siiaqty) paida boldy.
• Abaidyń shyǵarmalarynda («Qara sózder», óleńder) adamnyń aqyly, bilimi, adamgershiligi, qoǵamdyq máseleler, ǵylym men nadandyq týraly tereń oilar bar. Biraq ol «mashina oilai alady ma?», «sanany imitatsiialaý» nemese «jasandy intellekt» siiaqty tehnikalyq-filosofiialyq máselelerdi kótere almaǵan, óitkeni mundai tehnologiialardyń izi de joq edi. Nege keide «qisyndy» kórinedi?
• Metafora retinde: Abaidy jii hakim (danyshpan, dana) dep ataidy, onyń adam balasynyń aqyly, júregi, maqsaty týraly oilary óte tereń. Keibir adamdar onyń sózderin qazirgi zamanǵa (AI dáýirine) qoldanyp, «Abai bolashaqty aldyn ala sezgen» degen siiaqty interpretatsiia jasaidy. Mysaly, AI-diń etikalyq máseleleri, adamdyq qasietterdi saqtaý, bilimniń mańyzy týraly onyń oilaryn bailanystyrýǵa bolady. Qazaqstanda Abai murasyn tsifrlandyrý jáne AI-men (beine, daýys generatsiiasy) popýliarizatsiialaý belsendi júrip jatyr.
• Mádeni-ritorikalyq tásil: Ulttyq oishyldardy «zamanaýi máselelerdiń aldyn kórgen» etip kórsetý — ádettegi qubylys. Bul patriottyq nemese motivatsiialyq kontekste qoldanylady, biraq ǵylymi nemese tarihi dáldikke sai kelmeidi. Qorytyndy: Bul sóilem poetikalyq giperbola nemese anahronizm (ýaqytty shatastyrý). Ony «Abaidyń danalyǵy AI-diń keibir máselelerine uqsas oilarǵa jetkizedi» dep jumsartyp aitsa — qisyny bar. Al týra «bilgen» dep aitý — tarihqa qaishy, ǵylymi turǵydan negizsiz. Abaidyń qundylyǵy – onyń zamanyndaǵy adamdyq máselelerdi tereń túsinýinde, al AI — múlde basqa dáýirdiń ónimi. Ekeýin bailanystyrý tek rýhani nemese mádeni dialog úshin paidaly».
Sonymen bizdiń «Q.Á.»-degi suhbattyń taqyrybyna bailanysty «Hakim Abai jasandy intellekt jumbaǵynyń jaýabyn bilgen» deýdiń qanshalyqty qisyny bar?» - degen suraǵymyzǵa «ChatGPT», «Gemini», «Copilot», «Grok» jasandy intellekt júieleriniń qaitarǵan jaýaptaryn saralai kele mynadai oi túiýge bolady:
Birinshiden, «Hakim Abai jasandy intellekt jumbaǵynyń jaýabyn bilgen» dep, sózbe-sóz aitsaq, bul tarihi turǵydan durys emes. Óitkeni jasandy intellekt uǵymy men tehnologiiasy Abai ómir súrgen kezeńde bolǵan joq» (ChatGPT). «Bul oi bir qaraǵanda tym asyra silteý nemese sensatsiia qýalaý siiaqty kórinýi múmkin. Abai ómir súrgen XIX ǵasyrda qazirgi maǵynadaǵy «kompiýter», «kod» nemese «jasandy intellekt» (JI) degen uǵymdar atymen bolǵan joq» (Gemini). «Árine, Abai jasandy intellektti naqty túrde bilmegen, sebebi ol tehnologiia XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ǵana paida boldy. Biraq onyń «adam aqylyn damytý», «ǵylymǵa umtylý» degen ideialary jasandy intellekttiń filosofiialyq negizimen úndesedi» (Copilot). «Bul sóilemniń (Hakim JI-diń jaýabyn bilgen) – qisyny óte shartty jáne kóbinese metaforalyq nemese ritorikalyq maǵynada ǵana bar. Ony týra maǵynada (býkvalno) aitý — tarihi turǵydan durys emes... Hakim Abai (1845–1904) — 19-ǵasyrdyń adamy. Ol ómir súrgen kezde jasandy intellekt (AI) uǵymy da, onyń tehnikalyq negizderi de (kompiýterler, algoritmder, neirondyq jeliler) joq bolatyn» (Grok).
Ekinshiden, «JI jumbaǵynyń jaýabyn bilgen» dep, «simvolikalyq, kórkemdik nemese metaforalyq qisyn turǵysynan» bailanystyrýǵa bolady. Sondai-aq, Abaidyń oilaryn AI-diń etikalyq máseleleri, adamdyq qasietterdi saqtaý, bilimniń mańyzy týraly úndestikte qarastyrý jáne patriottyq nemese motivatsiialyq kontekste qoldaný múmkin. Biraq, bul ǵylymi nemese tarihi dáldikke sai kelmeidi. «Al eger bul sózdiń maqsaty ( Hakim JI-diń jaýabyn bilgen - B.J.) Abaidyń oilarynyń búgingi jasandy intellekt dáýirinde de ózektiligin kórsetý bolsa, onda ol metafora retinde áserli estiledi» (ChatGPT). «Abai jasandy intellekttiń tehnikalyq qurylymyn bilmese de, onyń búgingi tańdaǵy eń basty jumbaǵy men shekteýin — «Sana men jannyń tabiǵaty nede?» degen suraqtyń jaýabyn aldyn ala aityp ketken» (Gemini). Abai «jasandy intellekt jumbaǵynyń jaýabyn bilgen» degendi metaforalyq turǵyda qarasaq, Abaidyń oilary qazirgi zamanǵy intellektýaldy júielerdiń mánin aldyn ala sezgendei áser qaldyrady (Copilot). «Metafora retinde: Abaidy jii hakim (danyshpan, dana) dep ataidy, onyń adam balasynyń aqyly, júregi, maqsaty týraly oilary óte tereń. Keibir adamdar onyń sózderin qazirgi zamanǵa (AI dáýirine) qoldanyp, «Abai bolashaqty aldyn ala sezgen» degen siiaqty interpretatsiia jasaidy (Grok).
Sonymen qatar, iaki úshinshiden, atalmysh suhbattyń taqyrybyn qisynsyz sanaǵan meniń pikirime bailanysty JI júieleri usynǵan tujyrymdardy oqyp kórelik. «Sondyqtan eń dál ári qisyndy tujyrym mynadai bolar edi: «Hakim Abai jasandy intellekttiń ózin emes, ony adam igiligine jarata alatyn adamnyń bolmysyn sipattap ketken».
Mundai oi tarihi shyndyqqa qaishy kelmeidi jáne filosofiialyq turǵydan da áldeqaida salmaqty estiledi» (ChatGPT). «Hakim Abai jasandy intellekt jumbaǵynyń jaýabyn bilgen» degen sóz — Abai tehnologiiany boljady degen sóz emes. Bul — Abai sananyń, intellekttiń shekarasyn jáne onyń júreksiz (moralsiz) eshteńege tatymaitynyn dál tapty degen sóz (Gemini»). «Mundai tirkes ǵylymi turǵydan dál emes, biraq ádebi nemese pýblitsistikalyq stilde qoldanýǵa bolady. Ol Abaidyń oilarynyń zamanaýi ǵylymmen úndestigin kórsetý úshin jasalǵan kórkemdik tásil. Iaǵni, qisyny bar — biraq ol naqty tarihi shyndyq emes, ádebi metafora» ((Copilot). «Bul sóilem (Hakim JI-diń jaýabyn bilgen -B.J.) poetikalyq giperbola nemese anahronizm (ýaqytty shatastyrý). Ony «Abaidyń danalyǵy AI-diń keibir máselelerine uqsas oilarǵa jetkizedi» dep jumsartyp aitsa — qisyny bar. Al týra «bilgen» dep aitý — tarihqa qaishy, ǵylymi turǵydan negizsiz (Grok).
Bir sózben aitqanda, «Hakim Abai jasandy intellekt jumbaǵynyń jaýabyn bilgen» dep, kesip aitýdyń qisyny joq . Onyń ústine ǵalymmen suhbattyń taqyrybyn uly aqyn «JI-diń jaýabyn bilgen» dep jalaýlatý – «tarihqa qaishy, ǵylymi turǵydan» negizsiz. Asyl mura jasandy intellekttiń ózin emes, ony adam igiligine jarata alatyn adamnyń bolmysyn sipattaidy. Oǵan JI-di jamaý, zamanaýi dúnielerdi birte-birte Abaidyń adam men qoǵam týraly tereń ilimine qisyny kelse de, kelmese de «japsyryp», jańalyq ashý nemese «sensatsiia jasaý» dertine shaldyqtyrýy múmkin. Sondyqtan jalǵan sóilep, asylyq qylmaǵan abzal. Muny tól gazetimizdiń redaktsiiasyna emes, «pikiri redaktsiianyń kózqarasy bolyp tabylmaityn» tilshige qulaqqaǵys dep qabyldasaq, quba-qup.
Bolat Júnisbekov,
jazýshy
