تسيفرلىق تەحنولوگييا مەن جاساندى ينتەللەكتتٸ شاپشاڭ دامىتىپ, شالىمدى قولدانا العان مەملەكەتتٸڭ عانا ٶركەنيەت ساپىنان لايىقتى ورىن الاتىنى بەلگٸلٸ بولدى. وسى كٶكەيكەستٸ مەسەلەگە, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتٸنٸڭ ۇستانىمىنا ساي, عالىمدارمەن قاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى باسا كٶڭٸل بٶلۋدە. قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ تٶل گازەتٸ «قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ» دە بۇل تاقىرىپتى قاۋزاي جازىپ وتىرعانىنىڭ كۋەسٸمٸز. سونىڭ بٸرٸ – ونىڭ «ٶز تٸلشٸسٸنٸڭ» بيىلعى 26 ماۋسىمداعى سانىندا باسىلعان «حاكٸم اباي جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بٸلگەن» دەگەن سۇحبات. «قۇپييا ەرٸپتەس» تۋىندىسىنىڭ, بٸردەن ايتايىن, «بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرىپ», جاڭالىق اشقانداي, «سٷيٸنشٸلەگەن» تاقىرىبى كٶڭٸلگە مٷلدە قونبادى.
الايدا, تسيفرلىق تەحنولوگييالار سالاسى بويىنشا جٷزدەن استام ماقالانىڭ جەنە بٸرنەشە وقۋلىق پەن مونوگرافييانىڭ اۆتورى ۇ. ەسەنبەكوۆانىڭ سۇحبات بارىسىنداعى بايسالدى جاۋاپتارىنا داۋ ايتۋدان اۋلاقپىن. جاساندى ينتەللەكتتٸڭ جاسامپاز جەنە شٷبەلٸ قىر-سىرىن زەرتتەپ جٷرگەن عالىمعا تٸلەكتەستٸكتەن باسقا بٶتەن ويدىڭ بولۋى مٷمكٸن ەمەس. ال, سۇحباتتىڭ تاقىرىبىنا شۇقشييۋدىڭ سەبەبٸ, ۇلى ابايدىڭ اسىل مۇراسىنا «ەيتەۋٸر زاماناۋي دٷنيە ەكەن» دەپ, جي-دٸ تۋرا ماعىناسىندا «جاماۋعا» دەگەن قارسىلىق. وسى ورايدا حاكٸمنٸڭ «ٶلمەيتۇعىن سٶز» جاۋھارىنا كٷمەندٸ «جاڭا» ٶلەڭدەر (جاڭالىقتار دا -ب.ج.) تاۋىپ قوسۋدان گٶرٸ, اباي «تەڭٸزٸنە» تەرەڭ بويلاي الساق تا جەتكٸلٸكتٸ دەگەن پٸكٸرگە ساياتىن مۇحتار ەۋەزوۆ تۇجىرىمىن ۇستانعان ابزال.
گازەتتٸڭ «ٶز تٸلشٸسٸ», تٸپتٸ ەدەبيەتشٸ نەمەسە پۋبليتسيست ەمەس, عالىممەن ەڭگٸمەنٸڭ تاقىرىبىن «ايقايلاتىپ» قويىپ, بٷگٸن اقىنعا «جاساندى ينتەللەكتتٸڭ جاۋابىن» ايتقىزساق, قىزدى-قىزدىمەن كٷنٸ ەرتەڭ حاكٸمدٸ تالاي تەحنيكا مەن تەحنولوگييانىڭ «قۇلاعىندا ويناتىپ», عارىشقا سامعاتۋىمىز دا عاجاپ ەمەس. سونىڭ بەرٸنٸڭ دە ادامنىڭ اقىل-ويى مەن كٷش - جٸگەرٸنٸڭ جەمٸسٸ ەكەنٸ راس. ولاي بولسا, ۇلى ابايدىڭ دا ەرەكشە ارداق تۇتاتىنى – ادام ەكەنٸن مىقتاپ ەستە ۇستاعان جٶن. قانشا «اقىلدى» بولسا دا ادامنىڭ ورنىن قۇلتەمٸرلەر باسسا, اللا ٶزٸ جاراتقان, بٸراق ەندٸ «كەرەكسٸز» جان يەسٸنٸڭ دەمٸ «ٷزٸلٸپ», اقىرزامان ورنايتىنى كٷمەن تۋدىرماسا كەرەك.
ادامزاتتىڭ باسىنا ازاپتى كٷننٸڭ قاشان تٶنەتٸنٸ قۇدايعا عانا مەلٸم. قاسيەتتٸ قۇراندا «مۇحاممەد, ولار سەنەن قييامەتتٸڭ قاشان بولاتىندىعىن سۇرايدى. شىنىندا ونىڭ مەلٸمەتٸ راببىمنىڭ قاسىندا. ونىڭ ۋاقىتىن ٶزٸ عانا بٸلەدٸ. كٶكتەر مەن جەردەگٸ اۋىر جاعداي سەندەرگە كەنەتتەن-اق كەلەدٸ...» دەپ جازىلىپتى. سوندىقتان حاكٸمنٸڭ اسىل مۇراسى, ەڭ باستىسى, ادامدى تانۋ, ٶمٸرگە دەگەن ماحاببات, ياكي ٷش سٷيۋ – «يماني گٷل» ٸلٸمٸ بولىپ تابىلادى. مۇنىڭ – اللانى, ادامدى جەنە ەدٸلەتتٸ سٷيۋ, «قازاقتىڭ بٸرٸن بٸرٸ دوس تۇتۋ» ارقىلى بارشا ادام بالاسىن باۋىر ساناۋ ەكەنٸ ايان. «اتىمدى ادام قويعان سوڭ, قايتٸپ نادان بولايىن...» - دەپ, تولعانا كەلە ابايدىڭ «ٷش-اق نەرسە ادامنىڭ قاسيەتٸ – ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جٷرەك» - دەگەن قورىتىندى جاسايتىنىن دا بٸلەمٸز.
ال, ادام اقىل-ويى مەن كٷش-جٸگەرٸنٸڭ جەمٸسٸ – جي-دٸڭ بٸزگە قانشالىقتى «ادال» قىزمەت ەتەتٸنٸ دە تاعى سول ٶزٸمٸزگە, ياكي «اقىل, قايرات, جٷرەكتٸ بٸردەي ۇستاپ, العاشقى ەكەۋٸن جٷرەككە بيلەتەتٸن تولىق» ادامعا تەۋەلدٸ. ەندەشە, اسىل مۇراعا جي-دٸ «جاماپ», اسىلىق جاساماعان ابزال. بۇل پٸكٸرٸمٸزدٸڭ دۇرىس نەمەسە بۇرىسىن جاساندى ينتەللەكتتٸڭ ٶزٸنەن سۇراپ كٶرەلٸك. وسى ماقساتپەن جي-اسسيستەنت ارقىلى جاساندى ينتەللەكتكە نەگٸزدەلگەن «ChatGPT», «Gemini», «Copilot», «Grok» ينتەللەكتۋالدى كٶمەكشٸلەر نەمەسە گەنەراتيۆتٸ جاساندى ينتەللەكت جٷيەلەرٸنە جٷگٸنگەن ەدٸم. مەنٸڭ «حاكٸم اباي جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بٸلگەن» دەۋدٸڭ قانشالىقتى قيسىنى بار?» - دەگەن سۇراعىما العان جاۋاپتاردى «ٶزٸنە كەرەك جەرلەرٸن عانا پايدالانىپتى» دەگەن داۋ تۋماس ٷشٸن سول قالپىندا ۇسىندىم.
ChatGPT: «بۇل تٸركەستٸ تۋرا ماعىنادا ايتۋ قيسىنسىز, ال استارلى نەمەسە كٶركەم ماعىنادا قولدانۋعا بولادى. ەگەر «حاكٸم اباي جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بٸلگەن» دەپ سٶزبە-سٶز ايتساق, بۇل تاريحي تۇرعىدان دۇرىس ەمەس. ٶيتكەنٸ, جاساندى ينتەللەكت ۇعىمى مەن تەحنولوگيياسى اباي ٶمٸر سٷرگەن كەزەڭدە بولعان جوق. ال ەگەر بۇل سٶزدٸڭ ماقساتى ابايدىڭ ويلارىنىڭ بٷگٸنگٸ جاساندى ينتەللەكت دەۋٸرٸندە دە ٶزەكتٸلٸگٸن كٶرسەتۋ بولسا, وندا ول مەتافورا رەتٸندە ەسەرلٸ ەستٸلەدٸ.
مىسالى:
«حاكٸم اباي جاساندى ينتەللەكت دەۋٸرٸنٸڭ باستى جۇمباعىنا ەلدەقاشان جاۋاپ بەرگەندەي: ادامدى ادام ەتەتٸن – اقىل, عىلىم, ار جەنە جٷرەك»;
«جاساندى ينتەللەكتتٸڭ مٷمكٸندٸگٸ ارتقان سايىن, اباي كٶتەرگەن ادامگەرشٸلٸك, بٸلٸم جەنە جاۋاپكەرشٸلٸك مەسەلەلەرٸ بۇرىنعىدان دا ماڭىزدى بولا تٷسەدٸ;
«اباي جاساندى ينتەللەكتتٸ بٸلگەن جوق, بٸراق ونى دۇرىس پايدالانا الاتىن ادامنىڭ قانداي بولۋى كەرەكتٸگٸن ايتىپ كەتكەن». ەسٸرەسە ابايدىڭ قارا سٶزدەر مەن «تولىق ادام» تۇجىرىمداماسى بٷگٸنگٸ AI دەۋٸرٸندە جيٸ قايتا وقىلىپ جٷر. اباي تەحنولوگييا تۋرالى ەمەس, ادام تۋرالى جازدى. ال جاساندى ينتەللەكت دەۋٸرٸندەگٸ ەڭ ٷلكەن سۇراقتاردىڭ بٸرٸ دە – تەحنولوگييانى قانداي ادام باسقارادى دەگەن مەسەلە.
سوندىقتان ەڭ دەل ەرٸ قيسىندى تۇجىرىم مىناداي بولار ەدٸ:
«حاكٸم اباي جاساندى ينتەللەكتتٸڭ ٶزٸن ەمەس, ونى ادام يگٸلٸگٸنە جاراتا الاتىن ادامنىڭ بولمىسىن سيپاتتاپ كەتكەن». مۇنداي وي تاريحي شىندىققا قايشى كەلمەيدٸ جەنە فيلوسوفييالىق تۇرعىدان دا ەلدەقايدا سالماقتى ەستٸلەدٸ».
Gemini: «بۇل وي (جي-دٸڭ جاۋابىن بٸلگەن - ب.ج.) بٸر قاراعاندا تىم اسىرا سٸلتەۋ نەمەسە سەنساتسييا قۋالاۋ سيياقتى كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. اباي ٶمٸر سٷرگەن XIX عاسىردا قازٸرگٸ ماعىناداعى «كومپيۋتەر», «كود» نەمەسە «جاساندى ينتەللەكت» (جي) دەگەن ۇعىمدار اتىمەن بولعان جوق. دەگەنمەن, ەگەر مەسەلەگە تەرەڭٸرەك — فيلوسوفييالىق جەنە كوگنيتيۆتٸك (تانىمدىق) تۇرعىدان قارايتىن بولساق, بۇل تۇجىرىمنىڭ ٶزٸندٸك قيسىنى مەن ٷلكەن نەگٸزٸ بار. اباي جاساندى ينتەللەكتتٸڭ تەحنيكالىق قۇرىلىمىن بٸلمەسە دە, ونىڭ بٷگٸنگٸ تاڭداعى ەڭ باستى جۇمباعى مەن شەكتەۋٸن – «سانا مەن جاننىڭ تابيعاتى نەدە?» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن الدىن الا ايتىپ كەتكەن. ابايدىڭ ەڭبەكتەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ, بۇل پٸكٸردٸ نەلٸكتەن قيسىندى دەپ ساناۋعا بولاتىنىن تالداپ كٶرەيٸك:
1. تەن مەن جاننىڭ, اقىل مەن جٷرەكتٸڭ ايىرماشىلىعى.
بٷگٸنگٸ تاڭدا جي ميللياردتاعان دەرەكتەردٸ ٶڭدەپ, مەتٸن جازا الادى, سۋرەت سالادى, لوگيكالىق ەسەپتەردٸ شەشەدٸ. بٸراق ول مۇنى تٷسٸنبەي, تەك الگوريتم رەتٸندە ورىندايدى. اباي ٶزٸنٸڭ جەتٸنشٸ قاراسٶزٸندە ادامنىڭ بٸلٸم الۋىن ەكٸگە بٶلەدٸ: تەن قۇمارى (كٶرۋ, ەستۋ, سىرتقى دٷنيەنٸ تانۋ — جي-دٸڭ كامەرالارى مەن سەنسورلارى, دەرەكتەردٸ جيناۋى سيياقتى). جان قۇمارى (بٸلسەم ەكەن, كٶرسەم ەكەن دەگەن ٸشكٸ تالپىنىس, ماعىنا ٸزدەۋ).
جي-دە «تەن قۇمارىنىڭ» تسيفرلىق انالوگى بار (مەلٸمەت جيناۋ), بٸراق «جان قۇمارى» (ٸشكٸ موتيۆاتسييا, ٶزٸندٸك سانا) جوق. اباي ادامدى ادام ەتەتٸن سىرتقى اقپارات ەمەس, ٸشكٸ جان قۇمارى ەكەنٸن ايتقان».
2. ەستٸگەندٸ ەستە ساقتاۋ (Data) vs يەسٸ بولۋ (Wisdom).
اباي وتىز بٸرٸنشٸ قاراسٶزٸندە ەستٸگەن نەرسەنٸ ۇمىتپاي, اقىلعا بەكٸتۋدٸڭ تٶرت شارتىن ايتادى. سونىڭ ٸشٸندە: «ەستٸگەن نەرسەنٸ ٸشتەي قايتالاپ, ويلانىپ, بەكٸتۋ» جەنە «نەپسٸنٸڭ قۇمارلىعىنان تىيىلۋ» تۋرالى جازادى.
جي اقپاراتتى ەشقاشان ۇمىتپايدى (ەڭ مٸنسٸز جادى بار), بٸراق ول اقپاراتقا كٷيزەلمەيدٸ, تولعانبايدى جەنە وعان جانى اۋىرمايدى. اباي اقىلدىڭ جاي عانا اقپارات جيناۋشى ەمەس, رۋحاني سٷزگٸدەن ٶتەتٸن قۇندىلىق ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. قازٸرگٸ جي — رۋحاني سٷزگٸسٸ جوق تازا اقىلدىڭ كٶرٸنٸسٸ».
3. «تولىق ادام» كونتسەپتسيياسى — جي جەتە المايتىن شىڭ.
اباي فيلوسوفيياسىنىڭ شىڭى — «تولىق ادام» ٸلٸمٸ. ول ٷش ۇعىمنان تۇرادى: ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جٷرەك. قازٸرگٸ ەڭ قۋاتتى سۋپەركومپيۋتەرلەر مەن جي مودەلدەرٸندە "نۇرلى اقىل" (لوگيكا, ەسەپتەۋ) مەن "ىستىق قايرات" (ٷلكەن جىلدامدىق, جۇمىس ٶنٸمدٸلٸگٸ) بار. بٸراق ولاردا ەڭ باستى كومپونەنت — "جىلى جٷرەك" (ەمپاتييا, مەيٸرٸم, ۇيات, وبال-ساۋاپتى سەزٸنۋ) جوق.
«اقىل مەن قايراتتى جولعا سالار — جٷرەك» دەيدٸ اباي.
جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ باستى جاۋابى دا وسى: جي قانشا جەردەن اقىلدى بولماسىن, ول ادام سيياقتى سەزٸنە المايدى, ٶيتكەنٸ ونىڭ «جٷرەگٸ» (رۋحاني نەگٸزٸ) جوق. اباي جٷرەكسٸز اقىلدىڭ قاۋٸپتٸ ەكەنٸن ەسكەرتكەن. تٷيٸن: «حاكٸم اباي جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بٸلگەن» دەگەن سٶز — اباي تەحنولوگييانى بولجادى دەگەن سٶز ەمەس. بۇل — اباي سانانىڭ, ينتەللەكتٸڭ شەكاراسىن جەنە ونىڭ جٷرەكسٸز (مورالسٸز) ەشتەڭەگە تاتىمايتىنىن دەل تاپتى دەگەن سٶز. سوندىقتان, بٷگٸنگٸ جي-دٸڭ دامۋ زامانىندا ابايدىڭ «تولىق ادام» كونتسەپتسيياسى روبوت پەن ادامدى ايىراتىن ەڭ باستى رۋحاني كومپاس بولىپ قالا بەرەدٸ. بۇل تۇرعىدان العاندا,تۇجىرىمنىڭ قيسىنى ٶتە تەرەڭ.
Copilot: «بۇل ويدى (جي-دٸڭ جاۋابىن بٸلگەن - ب.ج.) ەكٸ قىرىنان قاراۋعا بولادى:
1. ابايدىڭ دٷنيەتانىمى. اباي قۇنانبايۇلى XIX عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن ويشىل, اقىن, اعارتۋشى. ول ادامزاتتىڭ اقىل-ويىن, عىلىمدى, بٸلٸمدٸ جوعارى باعالاعان. ونىڭ قارا سٶزدەرٸندە «اقىل», «عىلىم», «سانانى دامىتۋ» تۋرالى تەرەڭ ويلار بار. سوندىقتان «جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بٸلگەن» دەگەندٸ مەتافورالىق تۇرعىدا قاراساق, ابايدىڭ ويلارى قازٸرگٸ زامانعى ينتەللەكتۋالدى جٷيەلەردٸڭ مەنٸن الدىن الا سەزگەندەي ەسەر قالدىرادى;
2. جاساندى ينتەللەكت پەن ابايدىڭ قارا سٶزدەرٸ. ەرينە, اباي جاساندى ينتەللەكتتٸ ناقتى تٷردە بٸلمەگەن, سەبەبٸ ول تەحنولوگييا XX عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا عانا پايدا بولدى. بٸراق ونىڭ «ادام اقىلىن دامىتۋ», «عىلىمعا ۇمتىلۋ» دەگەن يدەيالارى جاساندى ينتەللەكتتٸڭ فيلوسوفييالىق نەگٸزٸمەن ٷندەسەدٸ. بۇل جەردە «جۇمباقتىڭ جاۋابىن بٸلگەن» دەگەن سٶزدٸ سيمۆوليكالىق, كٶركەمدٸك تۇرعىدا قولدانۋعا بولادى.
3. مەتافورالىق قيسىن. مۇنداي تٸركەس (جي-دٸڭ جاۋابىن بٸلگەن - ب.ج.) عىلىمي تۇرعىدان دەل ەمەس, بٸراق ەدەبي نەمەسە پۋبليتسيستيكالىق ستيلدە قولدانۋعا بولادى. ول ابايدىڭ ويلارىنىڭ زاماناۋي عىلىممەن ٷندەستٸگٸن كٶرسەتۋ ٷشٸن جاسالعان كٶركەمدٸك تەسٸل. ياعني, قيسىنى بار — بٸراق ول ناقتى تاريحي شىندىق ەمەس, ەدەبي مەتافورا.
«Grok» قوسىمشاسى: «بۇل سٶيلەمنٸڭ قيسىنى (جي-دٸڭ جاۋابىن بٸلگەن - ب.ج.) ٶتە شارتتى جەنە كٶبٸنەسە مەتافورالىق نەمەسە ريتوريكالىق ماعىنادا عانا بار. ونى تۋرا ماعىنادا (بۋكۆالنو) ايتۋ – تاريحي تۇرعىدان دۇرىس ەمەس. نەگە قيسىنسىز?
• حاكٸم اباي (1845–1904) — 19-عاسىردىڭ ادامى. ول ٶمٸر سٷرگەن كەزدە جاساندى ينتەللەكت (AI) ۇعىمى دا, ونىڭ تەحنيكالىق نەگٸزدەرٸ دە (كومپيۋتەرلەر, الگوريتمدەر, نەيروندىق جەلٸلەر) جوق بولاتىن. AI-دٸڭ تەورييالىق نەگٸزدەرٸ 20-عاسىردىڭ ورتاسىندا (1950-جىلدار, تيۋرينگ تەستٸ سيياقتى) پايدا بولدى.
• ابايدىڭ شىعارمالارىندا («قارا سٶزدەر», ٶلەڭدەر) ادامنىڭ اقىلى, بٸلٸمٸ, ادامگەرشٸلٸگٸ, قوعامدىق مەسەلەلەر, عىلىم مەن ناداندىق تۋرالى تەرەڭ ويلار بار. بٸراق ول «ماشينا ويلاي الادى ما?», «سانانى يميتاتسييالاۋ» نەمەسە «جاساندى ينتەللەكت» سيياقتى تەحنيكالىق-فيلوسوفييالىق مەسەلەلەردٸ كٶتەرە الماعان, ٶيتكەنٸ مۇنداي تەحنولوگييالاردىڭ ٸزٸ دە جوق ەدٸ. نەگە كەيدە «قيسىندى» كٶرٸنەدٸ?
• مەتافورا رەتٸندە: ابايدى جيٸ حاكٸم (دانىشپان, دانا) دەپ اتايدى, ونىڭ ادام بالاسىنىڭ اقىلى, جٷرەگٸ, ماقساتى تۋرالى ويلارى ٶتە تەرەڭ. كەيبٸر ادامدار ونىڭ سٶزدەرٸن قازٸرگٸ زامانعا (AI دەۋٸرٸنە) قولدانىپ, «اباي بولاشاقتى الدىن الا سەزگەن» دەگەن سيياقتى ينتەرپرەتاتسييا جاسايدى. مىسالى, AI-دٸڭ ەتيكالىق مەسەلەلەرٸ, ادامدىق قاسيەتتەردٸ ساقتاۋ, بٸلٸمنٸڭ ماڭىزى تۋرالى ونىڭ ويلارىن بايلانىستىرۋعا بولادى. قازاقستاندا اباي مۇراسىن تسيفرلاندىرۋ جەنە AI-مەن (بەينە, داۋىس گەنەراتسيياسى) پوپۋلياريزاتسييالاۋ بەلسەندٸ جٷرٸپ جاتىر.
• مەدەني-ريتوريكالىق تەسٸل: ۇلتتىق ويشىلداردى «زاماناۋي مەسەلەلەردٸڭ الدىن كٶرگەن» ەتٸپ كٶرسەتۋ — ەدەتتەگٸ قۇبىلىس. بۇل پاتريوتتىق نەمەسە موتيۆاتسييالىق كونتەكستە قولدانىلادى, بٸراق عىلىمي نەمەسە تاريحي دەلدٸككە ساي كەلمەيدٸ. قورىتىندى: بۇل سٶيلەم پوەتيكالىق گيپەربولا نەمەسە اناحرونيزم (ۋاقىتتى شاتاستىرۋ). ونى «ابايدىڭ دانالىعى AI-دٸڭ كەيبٸر مەسەلەلەرٸنە ۇقساس ويلارعا جەتكٸزەدٸ» دەپ جۇمسارتىپ ايتسا — قيسىنى بار. ال تۋرا «بٸلگەن» دەپ ايتۋ — تاريحقا قايشى, عىلىمي تۇرعىدان نەگٸزسٸز. ابايدىڭ قۇندىلىعى – ونىڭ زامانىنداعى ادامدىق مەسەلەلەردٸ تەرەڭ تٷسٸنۋٸندە, ال AI — مٷلدە باسقا دەۋٸردٸڭ ٶنٸمٸ. ەكەۋٸن بايلانىستىرۋ تەك رۋحاني نەمەسە مەدەني ديالوگ ٷشٸن پايدالى».
سونىمەن بٸزدٸڭ «ق.ە.»-دەگٸ سۇحباتتىڭ تاقىرىبىنا بايلانىستى «حاكٸم اباي جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بٸلگەن» دەۋدٸڭ قانشالىقتى قيسىنى بار?» - دەگەن سۇراعىمىزعا «ChatGPT», «Gemini», «Copilot», «Grok» جاساندى ينتەللەكت جٷيەلەرٸنٸڭ قايتارعان جاۋاپتارىن سارالاي كەلە مىناداي وي تٷيۋگە بولادى:
بٸرٸنشٸدەن, «حاكٸم اباي جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بٸلگەن» دەپ, سٶزبە-سٶز ايتساق, بۇل تاريحي تۇرعىدان دۇرىس ەمەس. ٶيتكەنٸ جاساندى ينتەللەكت ۇعىمى مەن تەحنولوگيياسى اباي ٶمٸر سٷرگەن كەزەڭدە بولعان جوق» (ChatGPT). «بۇل وي بٸر قاراعاندا تىم اسىرا سٸلتەۋ نەمەسە سەنساتسييا قۋالاۋ سيياقتى كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. اباي ٶمٸر سٷرگەن XIX عاسىردا قازٸرگٸ ماعىناداعى «كومپيۋتەر», «كود» نەمەسە «جاساندى ينتەللەكت» (جي) دەگەن ۇعىمدار اتىمەن بولعان جوق» (Gemini). «ەرينە, اباي جاساندى ينتەللەكتتٸ ناقتى تٷردە بٸلمەگەن, سەبەبٸ ول تەحنولوگييا XX عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا عانا پايدا بولدى. بٸراق ونىڭ «ادام اقىلىن دامىتۋ», «عىلىمعا ۇمتىلۋ» دەگەن يدەيالارى جاساندى ينتەللەكتتٸڭ فيلوسوفييالىق نەگٸزٸمەن ٷندەسەدٸ» (Copilot). «بۇل سٶيلەمنٸڭ (حاكٸم جي-دٸڭ جاۋابىن بٸلگەن) – قيسىنى ٶتە شارتتى جەنە كٶبٸنەسە مەتافورالىق نەمەسە ريتوريكالىق ماعىنادا عانا بار. ونى تۋرا ماعىنادا (بۋكۆالنو) ايتۋ — تاريحي تۇرعىدان دۇرىس ەمەس... حاكٸم اباي (1845–1904) — 19-عاسىردىڭ ادامى. ول ٶمٸر سٷرگەن كەزدە جاساندى ينتەللەكت (AI) ۇعىمى دا, ونىڭ تەحنيكالىق نەگٸزدەرٸ دە (كومپيۋتەرلەر, الگوريتمدەر, نەيروندىق جەلٸلەر) جوق بولاتىن» (Grok).
ەكٸنشٸدەن, «جي جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بٸلگەن» دەپ, «سيمۆوليكالىق, كٶركەمدٸك نەمەسە مەتافورالىق قيسىن تۇرعىسىنان» بايلانىستىرۋعا بولادى. سونداي-اق, ابايدىڭ ويلارىن AI-دٸڭ ەتيكالىق مەسەلەلەرٸ, ادامدىق قاسيەتتەردٸ ساقتاۋ, بٸلٸمنٸڭ ماڭىزى تۋرالى ٷندەستٸكتە قاراستىرۋ جەنە پاتريوتتىق نەمەسە موتيۆاتسييالىق كونتەكستە قولدانۋ مٷمكٸن. بٸراق, بۇل عىلىمي نەمەسە تاريحي دەلدٸككە ساي كەلمەيدٸ. «ال ەگەر بۇل سٶزدٸڭ ماقساتى ( حاكٸم جي-دٸڭ جاۋابىن بٸلگەن - ب.ج.) ابايدىڭ ويلارىنىڭ بٷگٸنگٸ جاساندى ينتەللەكت دەۋٸرٸندە دە ٶزەكتٸلٸگٸن كٶرسەتۋ بولسا, وندا ول مەتافورا رەتٸندە ەسەرلٸ ەستٸلەدٸ» (ChatGPT). «اباي جاساندى ينتەللەكتتٸڭ تەحنيكالىق قۇرىلىمىن بٸلمەسە دە, ونىڭ بٷگٸنگٸ تاڭداعى ەڭ باستى جۇمباعى مەن شەكتەۋٸن — «سانا مەن جاننىڭ تابيعاتى نەدە?» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن الدىن الا ايتىپ كەتكەن» (Gemini). اباي «جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بٸلگەن» دەگەندٸ مەتافورالىق تۇرعىدا قاراساق, ابايدىڭ ويلارى قازٸرگٸ زامانعى ينتەللەكتۋالدى جٷيەلەردٸڭ مەنٸن الدىن الا سەزگەندەي ەسەر قالدىرادى (Copilot). «مەتافورا رەتٸندە: ابايدى جيٸ حاكٸم (دانىشپان, دانا) دەپ اتايدى, ونىڭ ادام بالاسىنىڭ اقىلى, جٷرەگٸ, ماقساتى تۋرالى ويلارى ٶتە تەرەڭ. كەيبٸر ادامدار ونىڭ سٶزدەرٸن قازٸرگٸ زامانعا (AI دەۋٸرٸنە) قولدانىپ, «اباي بولاشاقتى الدىن الا سەزگەن» دەگەن سيياقتى ينتەرپرەتاتسييا جاسايدى (Grok).
سونىمەن قاتار, ياكي ٷشٸنشٸدەن, اتالمىش سۇحباتتىڭ تاقىرىبىن قيسىنسىز ساناعان مەنٸڭ پٸكٸرٸمە بايلانىستى جي جٷيەلەرٸ ۇسىنعان تۇجىرىمداردى وقىپ كٶرەلٸك. «سوندىقتان ەڭ دەل ەرٸ قيسىندى تۇجىرىم مىناداي بولار ەدٸ: «حاكٸم اباي جاساندى ينتەللەكتتٸڭ ٶزٸن ەمەس, ونى ادام يگٸلٸگٸنە جاراتا الاتىن ادامنىڭ بولمىسىن سيپاتتاپ كەتكەن».
مۇنداي وي تاريحي شىندىققا قايشى كەلمەيدٸ جەنە فيلوسوفييالىق تۇرعىدان دا ەلدەقايدا سالماقتى ەستٸلەدٸ» (ChatGPT). «حاكٸم اباي جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بٸلگەن» دەگەن سٶز — اباي تەحنولوگييانى بولجادى دەگەن سٶز ەمەس. بۇل — اباي سانانىڭ, ينتەللەكتتٸڭ شەكاراسىن جەنە ونىڭ جٷرەكسٸز (مورالسٸز) ەشتەڭەگە تاتىمايتىنىن دەل تاپتى دەگەن سٶز (Gemini»). «مۇنداي تٸركەس عىلىمي تۇرعىدان دەل ەمەس, بٸراق ەدەبي نەمەسە پۋبليتسيستيكالىق ستيلدە قولدانۋعا بولادى. ول ابايدىڭ ويلارىنىڭ زاماناۋي عىلىممەن ٷندەستٸگٸن كٶرسەتۋ ٷشٸن جاسالعان كٶركەمدٸك تەسٸل. ياعني, قيسىنى بار — بٸراق ول ناقتى تاريحي شىندىق ەمەس, ەدەبي مەتافورا» ((Copilot). «بۇل سٶيلەم (حاكٸم جي-دٸڭ جاۋابىن بٸلگەن -ب.ج.) پوەتيكالىق گيپەربولا نەمەسە اناحرونيزم (ۋاقىتتى شاتاستىرۋ). ونى «ابايدىڭ دانالىعى AI-دٸڭ كەيبٸر مەسەلەلەرٸنە ۇقساس ويلارعا جەتكٸزەدٸ» دەپ جۇمسارتىپ ايتسا — قيسىنى بار. ال تۋرا «بٸلگەن» دەپ ايتۋ — تاريحقا قايشى, عىلىمي تۇرعىدان نەگٸزسٸز (Grok).
بٸر سٶزبەن ايتقاندا, «حاكٸم اباي جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بٸلگەن» دەپ, كەسٸپ ايتۋدىڭ قيسىنى جوق . ونىڭ ٷستٸنە عالىممەن سۇحباتتىڭ تاقىرىبىن ۇلى اقىن «جي-دٸڭ جاۋابىن بٸلگەن» دەپ جالاۋلاتۋ – «تاريحقا قايشى, عىلىمي تۇرعىدان» نەگٸزسٸز. اسىل مۇرا جاساندى ينتەللەكتتٸڭ ٶزٸن ەمەس, ونى ادام يگٸلٸگٸنە جاراتا الاتىن ادامنىڭ بولمىسىن سيپاتتايدى. وعان جي-دٸ جاماۋ, زاماناۋي دٷنيەلەردٸ بٸرتە-بٸرتە ابايدىڭ ادام مەن قوعام تۋرالى تەرەڭ ٸلٸمٸنە قيسىنى كەلسە دە, كەلمەسە دە «جاپسىرىپ», جاڭالىق اشۋ نەمەسە «سەنساتسييا جاساۋ» دەرتٸنە شالدىقتىرۋى مٷمكٸن. سوندىقتان جالعان سٶيلەپ, اسىلىق قىلماعان ابزال. مۇنى تٶل گازەتٸمٸزدٸڭ رەداكتسيياسىنا ەمەس, «پٸكٸرٸ رەداكتسييانىڭ كٶزقاراسى بولىپ تابىلمايتىن» تٸلشٸگە قۇلاققاعىس دەپ قابىلداساق, قۇبا-قۇپ.
بولات جٷنٸسبەكوۆ,
جازۋشى
