Áskeri ustaz ulaǵaty

«Talaptyń minip tulparyn», óz ómiri men bilimin memleket pen halyq qaýipsizdigin qorǵaýǵa arnaǵan, qazaqtyń qabyrǵaly azamattarynyń ómir tarihy tunyp turǵan ónege kózi emes pe?! Jalyndaǵan jastyq shaqtyń jigerin, orta jastyń kemel aqyl qýatyn, bilimi men tájiribesin Otan úshin sarqa jumsaǵan, aibyndy aǵalardy ardaqtap, qairatty inilerdiń tynysy men yrysyna ainalǵan ónegeli, isimen keiingilerge úlgi bolǵan azamattarymyzdyń biri – Sábit Sáýmenuly Taýlanov. 

Qasietti Jaiyq óńi­rin­de Jánibek degen aýdan bar. Osy ólkede el qa­­tarly qońyrqai tir­lik kesh­ken Sáýmen men Sa­qyp­ja­maldyń sha­ń­yraǵynda 12 bala dúniege kelgen-di. Bala-shaǵanyń qamy úshin kún-tún demei eńbek etken ata-ana­nyń úmiti aqtalyp, 9 bala aman-esen er jetip, úsh perzenti erterek fá­ni­den ozypty. Bar armanyn balalaryna amanattap, Saqypjamal ana da 52 jasta densaýlyǵy syr berip, o dú­niege at­tan­ǵan eken. Anadan aiyry­lý qaiǵysy óte aýyr bol­ǵanymen, ómir-ózen toqta­maityny málim. Úl­ken áý­let­tiń tuńǵyshy Sá­bit 11 jasynan bas­­tap Meńdiǵali atasyna qol­ǵanat bolyp, atasy­nan eń­bek­qorlyqty, ulttyq tá­lim-tár­bieni, úlkenge qur­met pen ki­shige qamqor bo­lýdy boiyna sińirip, qi­yn­­dyqqa tózimdi, bolattai qaisar bol­yp ósedi. Ákesi Sáýmen – Uly Otan soǵysy bas­tal­ǵan­nan sońǵy kúnine deiin mai­­­dan shebinde bol­ǵan «sol­dattyń etigin­­dei jany siri» maidan­ger­lerdiń biri. Ja­laýy jelbiregen je­ńispen birge abyroimen elge oral­ǵan ákesi Jánibek eldi me­kenindegi balalar úiiniń alǵashqy direktory bo­lady. Keiinirek kol­hoz bastyǵynyń qyz­me­tin atqarady. Barlyq ǵu­myryn halyqqa adal qyz­met etýge arnaǵan áke óne­gesi Sábittiń máńgi esin­de qaldy. Dana halqy­myzdyń «Balapan uiada ne kórse, ushqanda sony iledi» degeni ras. «Kóp balaly otbasynyń bas­q­alardan bir artyqshy­ly­ǵy sol, munda bir-birimen syilastyq pen yn­tymaq kúshti. Ini-qa­ryn­das­tarymnyń bárine ri­z­a­myn. Meni syilap, qur­met­teýden ja­lyqqan emes. Úlkendi syilaý, ata-ana­ǵa iltipat, buryn­nan ul­tymyzdyń qanyna siń­gen qa­siet emes pe edi?» – deidi Sábit Sáý­menuly. Ózi de qolynan kel­ge­nin­she inige súienish, qa­ryn­dasqa qorǵan bola bildi. Ómir men áske­ri qyzmette talai qiyn­dyq­tar kezdesse de moiyma­dy, sebebi ol bala kezi­nen bastap ata-anasynan jyraqta ómir súrýge daǵ­dylanǵan bolatyn.

Sábit Sáýmenuly 1962 jyly Jánibek aýda­nyn­daǵy segizjyldyq mek­tep­ti támamdap, Oral aýyl sha­rýashylyǵy tehnikýmynda bilim alady. 1966 jy­ly kúzde ásker qa­ta­ry­na alynǵan ol bu­dan keiingi búkil ómirin Qa­rýly Kúshtermen bai­la­nystyrýǵa nyq bel býa­dy. 1969 jyly Tashkent qa­lasyndaǵy joǵarǵy jal­pyáskeri komandalyq ýchilisheni bitirgen soń, áskeri qyzmettiń qyzyǵy men qiyndyǵy mol jyldary bastalady. Bilimin jetildirý maqsatymen Termez memlekettik peda­go­gikalyq ýni­­­­versitetin «Orys tili men ádebieti» ma­mandyǵy boiynsha aiaqtaidy. Áskeri qyz­met­kerge ortamen qarym-qatynas jasaýdyń bilgiri bolý úshin til sheberligi qajet ekendigine bul bir tamasha mysal bola ala­dy.

Sondai-aq, ol keii­ni­rek Máskeýdegi áskeri-saia­­si akademiiany tá­mam­dady. Áskeri qyzmettegi ósý jolynda keiip­kerimiz otyz jylǵa jýyq Ke­ńes Oda­ǵy Qarýly kúsh­terinde ártúrli ás­ke­ri-saiasi qyz­met atqaryp, qai ás­ke­ri qyzmettiń ba­sy-qasynda júrse de óziniń erekshe adami qasietterimen, ás­keri istiń bilgiri retinde kózge tústi. Ar­miia ómiriniń bar qiyndyǵynda bolattai shyńdalǵan S.Taýlanov 1979 jyldyń mamyr aiynan bastap 1981 jyldyń mamyr aiyna deiin Aýǵanstan je­rinde internatsionaldyq boryshyn at­qarýǵa qatys­ty. Otan aldyndaǵy bo­ry­shyn adal atqarǵany úshin ol Keńes­ter Odaǵy Qa­rý­ly Kúshteriniń jo­ǵary nagradalarynyń biri – III dárejeli «Otanǵa qyz­me­ti úshin» ordenimen ma­ra­pat­talyp, oǵan merziminen buryn podpolkovnik sheni berildi. Aýǵanstan aýma­ǵyn­da­ǵy qyzmet etý merzimi aiaq­­talǵan soń, Sábit Sáý­men­uly 34 jasynda Le­ningrad áskeri okrýginiń motoatqyshtar diviziiasy saiasi bóli­mi­niń bastyǵy boldy. Alty jyl aby­roi­­men osynda basshylyq qyzmette bolyp, tárbie isindegi tájiribesin ke­ńei­­tedi, jas sarbazdar­dy otansúigishtik pen er­lik­­ke tárbieleýdiń qyr-sy­­ryna qanyǵady. Bilikti ofi­tserdiń tárbie isindegi je­tis­tikterine orai ony Al­­­ma­ty joǵarǵy jal­py­­ás­keri ko­man­dalyq ýchi­li­­­she­siniń saia­si bóliminiń bastyǵy etip taǵaiyn­daidy. Qazaqstan táýelsizdik alǵan soń Sábit Sáý­men­­­ulyn Keńes Odaǵy­nyń Baty­ry, gene­ral-lei­­­te­nant Saǵa­dat Ko­­jah­­­met­uly Nurmaǵam­be­tov ja­ńa­­­dan qurylǵan mem­­le­kettik Qorǵ­anys ko­­mi­tetine bas maman retinde – Qazaqstan Res­pýb­­likasy óńirlik ás­­ke­­ri ve­domstvosy kadr­lar bas­­qar­m­a­sy­nyń bas­ty­­ǵy qyzmetine shaqy­ra­dy. Bul qiyn da jaýap­ker­­shiligi mol isti ol aby­roimen atqaryp shyq­ty. 1992 jyldan 1999 jyl­dyń jeltoqsan aiyna deiin, iaǵni táý­elsiz el armiiasynyń qu­ryl­ǵan kú­ninen bastap Qazaq­stan Respýblikasy Qor­ǵa­nys ministrliginiń kadr jónindegi departa­men­tiniń bastyǵy boldy. Osy ýaqytqa deiin Qazaq­s­tan Qarýly Kúshteri­niń gene­raldary, áskeri qyz­­metkerleri Sábit Taý­lanovty jany jaisań tul­ǵa retinde, ózderiniń ás­ke­ri qyzmet beleste­rine órleýine jol salǵan, adam taǵdyrynyń bilgiri re­tin­de maqtan tutady, óz­ge­lerge úlgi-ónege etedi. Sábit Sáýmenulynyń memleke­ti­miz­diń áskeri mamandaryn tár­­bie­leýge si­ńirgen eńbegin Qazaqstan Res­­pýb­li­kasynyń Pre­zi­denti N.Á.Na­zar­baev jo­­ǵary baǵalap, 1994 jy­ly óz qolymen Qa­zaq­stan Qa­rý­ly Kúsh­teriniń al­ǵash­qy generaldyq po­go­­nyn taqty. Bul ony qa­nat­tandyra tús­ti. Ol endi óziniń ustazdyq qyzmetin aǵartý qyzmeti salasynda jańa arnaǵa bu­rady. Ómir­diń ózi – qozǵalys bol­sa, ómir­­lik mol táji­ri­besin ǵy­lymmen ush­tas­tyrady. Ǵylymi iz­de­­nistiń alǵashqy jemisi retinde tarih ǵy­lym­­­da­rynyń kandidaty dá­re­jesin qorǵaidy. Ǵy­lym men tájiribeni ushtas­tyrý oiymen osy ýaqyt­ta ol tolyǵymen ǵyly­mi izdenis jolyna bet burady. Respýb­li­ka­lyq bilim berýdi aqparat­tan­dyrý ortalyǵy direk­tory­nyń orynbasary, Alma­ty qalasyndaǵy Qa­zaq ulttyq agrarlyq ýni­ver­sitetinde tárbie ju­my­sy jónindegi pro­rek­tor qyzmetin atqa­rady. Áskeri ómir sabaq­taryn jas urpaqqa táji­ribe retinde jinaqtap berý maq­sa­tymen ol pedagogika ǵylymynyń qyr-syryna úńiledi, búgin­de Sábit Sáýmenuly Qazaq­stan ás­keri qyzmetker­leriniń ishin­degi jalǵyz áskeri peda­gogika ǵy­lymdarynyń doktory. Er adamnyń qýatyn asyratyn da, baqytyn jan­dyratyn da – aqyl­dy da, súiikti áieli.

Sábit Sáý­menulynyń súiik­ti jary Taliǵa Tóreǵa­li­qyzy – jan jarynyń ás­keri qyzmettegi, ómir­degi qiyndyǵy men qy­zy­ǵy mol taǵdyrynyń bir bólshegi bola bilgen aiaý­ly jan, ar­daqty ana, súi­ik­ti nemereleriniń asyl ájesi. Júreginiń jyry, kó­­zi­­niń nuryn­dai qos qyzy – Janna men Saida jo­ǵary bilim­di mamandar, ata-analaryn Daniiar men Islam, Tomiris pen Ai­lin atty baldai tátti ne­me­releriniń qýa­ny­shyna bóleýde. Sábit Sáýmenuly qa­zirgi kezde áskeri beiim­degi «Arystan» ma­man­dan­­dyrylǵan litseiiniń bas­tyǵy qyzmetinde jas ur­paqtyń tárbiesine zor úles qosýda. «Arys­tan» ma­­­man­­dandy­rylǵan litseii – Qa­zaq­stan Respýb­likasy­nyń Memlekettik baǵdarla­ma­syndaǵy bilimdi damy­týdyń maqsatty baǵy­ty­nyń oryndalýy aiasyn­da, «Nursultan Nazarbaevtyń Bilim berý Qory» Qoǵam­dyq qory­nyń qaiyrymdylyq jo­ba­syn iske asyrý maqsa­tynda ashylǵan or­ta bilim beretin respýbli­ka­myzdaǵy eń bedeldi li­tseilerdiń bi­ri. «Arys­tan» litseii áleý­mettik joba retinde qu­ryl­ǵan­dyqtan, munda bilim alyp tár­bie­lenetin ba­la­lar tegin bilim alady ári tirshilik qajettilik­teri­men tegin qam­tyl­ǵan: ta­maq tegin beriledi, al­ty túrli oqý formasy tegin, ma­te­ri­a­ldyq ári ǵy­lymi bazasy jaq­sy jabdyqtalǵan. In­ter­nat tipti zamanaýi oqý orny Qazaqstan Res­pýb­­likasynyń ár oblysynan kelgen 9-11 synyp oqýshylarynyń altyn uiasyna, qasietti dostyq ordasyna ainalǵan. «Elimizge boiyna ata-ba­bamyzdyń el men jerge degen súiispenshilik qasieti da­ryǵan, egemendi elimizge aianbai qyz­met etetin, oi órisi keń, alǵyr da jú­rek­ti, saýatty da salaý­atty azamattar qajet» – degen Elbasy sózin júzege asyratyn túrli ba­ǵyttaǵy oqý oryndary elimizde az emes. Ás­keri beiimdegi, ja­ra­­ty­lystaný baǵytynda bilim beretin «Arystan» litseiiniń qazirgi jas­óspi­rim­derdiń asyl armanyna ainalýyna áser etken is zapastaǵy general-maior, pedagogika ǵylymdarynyń dok­tory Sábit Sáýmen­ulynyń litseidegi sheber basshylyǵy edi. Ár­bir arystandyq shákirt­tiń ata-anasynyń, qam­qor­shy­synyń aýzynan Sábit Sáýmenulynyń atyna tek alǵys aitylady. Bul táji­ribeli áskeri ustazdyń basshylyq eń­begine berilgen naqty halyqtyq baǵalaý, halyq súiispenshiligi desek te bolady.

«Tártipke baǵynǵan qul bolmaidy», degen qa­zaq­­tyń dańqty baty­ry Baýyrjan Momyshuly­nyń qanatty sózi arys­tan­dyq tárbielenýshilerdiń ar-na­mys kodeksiniń qaǵi­dat­ta­rynyń biri bolyp tabylady. Respýbli­ka­myzdyń túk­pir-túk­pirinen kelgen, túr­­li orta­da tárbielengen jasós­pi­­rim­derdi bir ideiaǵa, tár­tipke, bir múd­dege ba­ǵyndyryp, olardyń jar­qyn bo­la­shaǵyna jol asha­tyn sapaly bilim men tár­­bie berip, san qyr­ly pedagogtar men áske­ri qyzmetkerlerdi judy­ryq­tai jumyldyryp otyrǵan Sábit Sá­ýmenulyna ujy­mynyń aitar alǵysy mol.

Vladimir RAIHEL, zapastaǵy polkovnik