«تالاپتىڭ مٸنٸپ تۇلپارىن», ٶز ٶمٸرٸ مەن بٸلٸمٸن مەملەكەت پەن حالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن قورعاۋعا ارناعان, قازاقتىڭ قابىرعالى ازاماتتارىنىڭ ٶمٸر تاريحى تۇنىپ تۇرعان ٶنەگە كٶزٸ ەمەس پە?! جالىنداعان جاستىق شاقتىڭ جٸگەرٸن, ورتا جاستىڭ كەمەل اقىل قۋاتىن, بٸلٸمٸ مەن تەجٸريبەسٸن وتان ٷشٸن سارقا جۇمساعان, ايبىندى اعالاردى ارداقتاپ, قايراتتى ٸنٸلەردٸڭ تىنىسى مەن ىرىسىنا اينالعان ٶنەگەلٸ, ٸسٸمەن كەيٸنگٸلەرگە ٷلگٸ بولعان ازاماتتارىمىزدىڭ بٸرٸ – سەبيت سەۋمەنۇلى تاۋلانوۆ.
قاسيەتتٸ جايىق ٶڭٸرٸندە جەنٸبەك دەگەن اۋدان بار. وسى ٶلكەدە ەل قاتارلى قوڭىرقاي تٸرلٸك كەشكەن سەۋمەن مەن ساقىپجامالدىڭ شاڭىراعىندا 12 بالا دٷنيەگە كەلگەن-دٸ. بالا-شاعانىڭ قامى ٷشٸن كٷن-تٷن دەمەي ەڭبەك ەتكەن اتا-انانىڭ ٷمٸتٸ اقتالىپ, 9 بالا امان-ەسەن ەر جەتٸپ, ٷش پەرزەنتٸ ەرتەرەك فەنيدەن وزىپتى. بار ارمانىن بالالارىنا اماناتتاپ, ساقىپجامال انا دا 52 جاستا دەنساۋلىعى سىر بەرٸپ, و دٷنيەگە اتتانعان ەكەن. انادان ايىرىلۋ قايعىسى ٶتە اۋىر بولعانىمەن, ٶمٸر-ٶزەن توقتامايتىنى مەلٸم. ٷلكەن ەۋلەتتٸڭ تۇڭعىشى سەبيت 11 جاسىنان باستاپ مەڭدٸعالي اتاسىنا قولعانات بولىپ, اتاسىنان ەڭبەكقورلىقتى, ۇلتتىق تەلٸم-تەربيەنٸ, ٷلكەنگە قۇرمەت پەن كٸشٸگە قامقور بولۋدى بويىنا سٸڭٸرٸپ, قيىندىققا تٶزٸمدٸ, بولاتتاي قايسار بولىپ ٶسەدٸ. ەكەسٸ سەۋمەن – ۇلى وتان سوعىسى باستالعاننان سوڭعى كٷنٸنە دەيٸن مايدان شەبٸندە بولعان «سولداتتىڭ ەتٸگٸندەي جانى سٸرٸ» مايدانگەرلەردٸڭ بٸرٸ. جالاۋى جەلبٸرەگەن جەڭٸسپەن بٸرگە ابىرويمەن ەلگە ورالعان ەكەسٸ جەنٸبەك ەلدٸ مەكەنٸندەگٸ بالالار ٷيٸنٸڭ العاشقى ديرەكتورى بولادى. كەيٸنٸرەك كولحوز باستىعىنىڭ قىزمەتٸن اتقارادى. بارلىق عۇمىرىن حالىققا ادال قىزمەت ەتۋگە ارناعان ەكە ٶنەگەسٸ سەبيتتٸڭ مەڭگٸ ەسٸندە قالدى. دانا حالقىمىزدىڭ «بالاپان ۇيادا نە كٶرسە, ۇشقاندا سونى ٸلەدٸ» دەگەنٸ راس. «كٶپ بالالى وتباسىنىڭ باسقالاردان بٸر ارتىقشىلىعى سول, مۇندا بٸر-بٸرٸمەن سىيلاستىق پەن ىنتىماق كٷشتٸ. ٸنٸ-قارىنداستارىمنىڭ بەرٸنە ريزامىن. مەنٸ سىيلاپ, قۇرمەتتەۋدەن جالىققان ەمەس. ٷلكەندٸ سىيلاۋ, اتا-اناعا ٸلتيپات, بۇرىننان ۇلتىمىزدىڭ قانىنا سٸڭگەن قاسيەت ەمەس پە ەدٸ?» – دەيدٸ سەبيت سەۋمەنۇلى. ٶزٸ دە قولىنان كەلگەنٸنشە ٸنٸگە سٷيەنٸش, قارىنداسقا قورعان بولا بٸلدٸ. ٶمٸر مەن ەسكەري قىزمەتتە تالاي قيىندىقتار كەزدەسسە دە مويىمادى, سەبەبٸ ول بالا كەزٸنەن باستاپ اتا-اناسىنان جىراقتا ٶمٸر سٷرۋگە داعدىلانعان بولاتىن.
سەبيت سەۋمەنۇلى 1962 جىلى جەنٸبەك اۋدانىنداعى سەگٸزجىلدىق مەكتەپتٸ تەمامداپ, ورال اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىندا بٸلٸم الادى. 1966 جىلى كٷزدە ەسكەر قاتارىنا الىنعان ول بۇدان كەيٸنگٸ بٷكٸل ٶمٸرٸن قارۋلى كٷشتەرمەن بايلانىستىرۋعا نىق بەل بۋادى. 1969 جىلى تاشكەنت قالاسىنداعى جوعارعى جالپىەسكەري كوماندالىق ۋچيليششەنٸ بٸتٸرگەن سوڭ, ەسكەري قىزمەتتٸڭ قىزىعى مەن قيىندىعى مول جىلدارى باستالادى. بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرۋ ماقساتىمەن تەرمەز مەملەكەتتٸك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸن «ورىس تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ» ماماندىعى بويىنشا اياقتايدى. ەسكەري قىزمەتكەرگە ورتامەن قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ بٸلگٸرٸ بولۋ ٷشٸن تٸل شەبەرلٸگٸ قاجەت ەكەندٸگٸنە بۇل بٸر تاماشا مىسال بولا الادى.
سونداي-اق, ول كەيٸنٸرەك مەسكەۋدەگٸ ەسكەري-ساياسي اكادەمييانى تەمامدادى. ەسكەري قىزمەتتەگٸ ٶسۋ جولىندا كەيٸپكەرٸمٸز وتىز جىلعا جۋىق كەڭەس وداعى قارۋلى كٷشتەرٸندە ەرتٷرلٸ ەسكەري-ساياسي قىزمەت اتقارىپ, قاي ەسكەري قىزمەتتٸڭ باسى-قاسىندا جٷرسە دە ٶزٸنٸڭ ەرەكشە ادامي قاسيەتتەرٸمەن, ەسكەري ٸستٸڭ بٸلگٸرٸ رەتٸندە كٶزگە تٷستٸ. ارمييا ٶمٸرٸنٸڭ بار قيىندىعىندا بولاتتاي شىڭدالعان س.تاۋلانوۆ 1979 جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ 1981 جىلدىڭ مامىر ايىنا دەيٸن اۋعانستان جەرٸندە ينتەرناتسيونالدىق بورىشىن اتقارۋعا قاتىستى. وتان الدىنداعى بورىشىن ادال اتقارعانى ٷشٸن ول كەڭەستەر وداعى قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ جوعارى ناگرادالارىنىڭ بٸرٸ – III دەرەجەلٸ «وتانعا قىزمەتٸ ٷشٸن» وردەنٸمەن ماراپاتتالىپ, وعان مەرزٸمٸنەن بۇرىن پودپولكوۆنيك شەنٸ بەرٸلدٸ. اۋعانستان اۋماعىنداعى قىزمەت ەتۋ مەرزٸمٸ اياقتالعان سوڭ, سەبيت سەۋمەنۇلى 34 جاسىندا لەنينگراد ەسكەري وكرۋگٸنٸڭ موتواتقىشتار ديۆيزيياسى ساياسي بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى بولدى. التى جىل ابىرويمەن وسىندا باسشىلىق قىزمەتتە بولىپ, تەربيە ٸسٸندەگٸ تەجٸريبەسٸن كەڭەيتەدٸ, جاس ساربازداردى وتانسٷيگٸشتٸك پەن ەرلٸككە تەربيەلەۋدٸڭ قىر-سىرىنا قانىعادى. بٸلٸكتٸ وفيتسەردٸڭ تەربيە ٸسٸندەگٸ جەتٸستٸكتەرٸنە وراي ونى الماتى جوعارعى جالپىەسكەري كوماندالىق ۋچيليششەسٸنٸڭ ساياسي بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى ەتٸپ تاعايىندايدى. قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ سەبيت سەۋمەنۇلىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, گەنەرال-لەيتەنانت ساعادات كوجاحمەتۇلى نۇرماعامبەتوۆ جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتٸك قورعانىس كوميتەتٸنە باس مامان رەتٸندە – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٶڭٸرلٸك ەسكەري ۆەدومستۆوسى كادرلار باسقارماسىنىڭ باستىعى قىزمەتٸنە شاقىرادى. بۇل قيىن دا جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مول ٸستٸ ول ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى. 1992 جىلدان 1999 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنا دەيٸن, ياعني تەۋەلسٸز ەل ارميياسىنىڭ قۇرىلعان كٷنٸنەن باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ كادر جٶنٸندەگٸ دەپارتامەنتٸنٸڭ باستىعى بولدى. وسى ۋاقىتقا دەيٸن قازاقستان قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ گەنەرالدارى, ەسكەري قىزمەتكەرلەرٸ سەبيت تاۋلانوۆتى جانى جايساڭ تۇلعا رەتٸندە, ٶزدەرٸنٸڭ ەسكەري قىزمەت بەلەستەرٸنە ٶرلەۋٸنە جول سالعان, ادام تاعدىرىنىڭ بٸلگٸرٸ رەتٸندە ماقتان تۇتادى, ٶزگەلەرگە ٷلگٸ-ٶنەگە ەتەدٸ. سەبيت سەۋمەنۇلىنىڭ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ەسكەري ماماندارىن تەربيەلەۋگە سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ن.ە.نازارباەۆ جوعارى باعالاپ, 1994 جىلى ٶز قولىمەن قازاقستان قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ العاشقى گەنەرالدىق پوگونىن تاقتى. بۇل ونى قاناتتاندىرا تٷستٸ. ول ەندٸ ٶزٸنٸڭ ۇستازدىق قىزمەتٸن اعارتۋ قىزمەتٸ سالاسىندا جاڭا ارناعا بۇرادى. ٶمٸردٸڭ ٶزٸ – قوزعالىس بولسا, ٶمٸرلٸك مول تەجٸريبەسٸن عىلىممەن ۇشتاستىرادى. عىلىمي ٸزدەنٸستٸڭ العاشقى جەمٸسٸ رەتٸندە تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دەرەجەسٸن قورعايدى. عىلىم مەن تەجٸريبەنٸ ۇشتاستىرۋ ويىمەن وسى ۋاقىتتا ول تولىعىمەن عىلىمي ٸزدەنٸس جولىنا بەت بۇرادى. رەسپۋبليكالىق بٸلٸم بەرۋدٸ اقپاراتتاندىرۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, الماتى قالاسىنداعى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە تەربيە جۇمىسى جٶنٸندەگٸ پرورەكتور قىزمەتٸن اتقارادى. ەسكەري ٶمٸر ساباقتارىن جاس ۇرپاققا تەجٸريبە رەتٸندە جيناقتاپ بەرۋ ماقساتىمەن ول پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ قىر-سىرىنا ٷڭٸلەدٸ, بٷگٸندە سەبيت سەۋمەنۇلى قازاقستان ەسكەري قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ جالعىز ەسكەري پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. ەر ادامنىڭ قۋاتىن اسىراتىن دا, باقىتىن جاندىراتىن دا – اقىلدى دا, سٷيٸكتٸ ەيەلٸ.
سەبيت سەۋمەنۇلىنىڭ سٷيٸكتٸ جارى تاليعا تٶرەعاليقىزى – جان جارىنىڭ ەسكەري قىزمەتتەگٸ, ٶمٸردەگٸ قيىندىعى مەن قىزىعى مول تاعدىرىنىڭ بٸر بٶلشەگٸ بولا بٸلگەن اياۋلى جان, ارداقتى انا, سٷيٸكتٸ نەمەرەلەرٸنٸڭ اسىل ەجەسٸ. جٷرەگٸنٸڭ جىرى, كٶزٸنٸڭ نۇرىنداي قوس قىزى – جاننا مەن سايدا جوعارى بٸلٸمدٸ ماماندار, اتا-انالارىن دانييار مەن يسلام, توميريس پەن ايلين اتتى بالداي تەتتٸ نەمەرەلەرٸنٸڭ قۋانىشىنا بٶلەۋدە. سەبيت سەۋمەنۇلى قازٸرگٸ كەزدە ەسكەري بەيٸمدەگٸ «ارىستان» مامانداندىرىلعان ليتسەيٸنٸڭ باستىعى قىزمەتٸندە جاس ۇرپاقتىڭ تەربيەسٸنە زور ٷلەس قوسۋدا. «ارىستان» مامانداندىرىلعان ليتسەيٸ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىنداعى بٸلٸمدٸ دامىتۋدىڭ ماقساتتى باعىتىنىڭ ورىندالۋى اياسىندا, «نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بٸلٸم بەرۋ قورى» قوعامدىق قورىنىڭ قايىرىمدىلىق جوباسىن ٸسكە اسىرۋ ماقساتىندا اشىلعان ورتا بٸلٸم بەرەتٸن رەسپۋبليكامىزداعى ەڭ بەدەلدٸ ليتسەيلەردٸڭ بٸرٸ. «ارىستان» ليتسەيٸ ەلەۋمەتتٸك جوبا رەتٸندە قۇرىلعاندىقتان, مۇندا بٸلٸم الىپ تەربيەلەنەتٸن بالالار تەگٸن بٸلٸم الادى ەرٸ تٸرشٸلٸك قاجەتتٸلٸكتەرٸمەن تەگٸن قامتىلعان: تاماق تەگٸن بەرٸلەدٸ, التى تٷرلٸ وقۋ فورماسى تەگٸن, ماتەريالدىق ەرٸ عىلىمي بازاسى جاقسى جابدىقتالعان. ينتەرنات تيپتٸ زاماناۋي وقۋ ورنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەر وبلىسىنان كەلگەن 9-11 سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ التىن ۇياسىنا, قاسيەتتٸ دوستىق ورداسىنا اينالعان. «ەلٸمٸزگە بويىنا اتا-بابامىزدىڭ ەل مەن جەرگە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸك قاسيەتٸ دارىعان, ەگەمەندٸ ەلٸمٸزگە ايانباي قىزمەت ەتەتٸن, وي ٶرٸسٸ كەڭ, العىر دا جٷرەكتٸ, ساۋاتتى دا سالاۋاتتى ازاماتتار قاجەت» – دەگەن ەلباسى سٶزٸن جٷزەگە اسىراتىن تٷرلٸ باعىتتاعى وقۋ ورىندارى ەلٸمٸزدە از ەمەس. ەسكەري بەيٸمدەگٸ, جاراتىلىستانۋ باعىتىندا بٸلٸم بەرەتٸن «ارىستان» ليتسەيٸنٸڭ قازٸرگٸ جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ اسىل ارمانىنا اينالۋىنا ەسەر ەتكەن ٸس زاپاستاعى گەنەرال-مايور, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەبيت سەۋمەنۇلىنىڭ ليتسەيدەگٸ شەبەر باسشىلىعى ەدٸ. ەربٸر ارىستاندىق شەكٸرتتٸڭ اتا-اناسىنىڭ, قامقورشىسىنىڭ اۋزىنان سەبيت سەۋمەنۇلىنىڭ اتىنا تەك العىس ايتىلادى. بۇل تەجٸريبەلٸ ەسكەري ۇستازدىڭ باسشىلىق ەڭبەگٸنە بەرٸلگەن ناقتى حالىقتىق باعالاۋ, حالىق سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ دەسەك تە بولادى.
«تەرتٸپكە باعىنعان قۇل بولمايدى», دەگەن قازاقتىڭ داڭقتى باتىرى باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ قاناتتى سٶزٸ ارىستاندىق تەربيەلەنۋشٸلەردٸڭ ار-نامىس كودەكسٸنٸڭ قاعيداتتارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. رەسپۋبليكامىزدىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن كەلگەن, تٷرلٸ ورتادا تەربيەلەنگەن جاسٶسپٸرٸمدەردٸ بٸر يدەياعا, تەرتٸپكە, بٸر مٷددەگە باعىندىرىپ, ولاردىڭ جارقىن بولاشاعىنا جول اشاتىن ساپالى بٸلٸم مەن تەربيە بەرٸپ, سان قىرلى پەداگوگتار مەن ەسكەري قىزمەتكەرلەردٸ جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرىپ وتىرعان سەبيت سەۋمەنۇلىنا ۇجىمىنىڭ ايتار العىسى مول.
ۆلاديمير رايحەل, زاپاستاعى پولكوۆنيك
