Prezident Jarlyǵymen qurylǵan Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komissiia Túrkistan legiony qatarynda soǵysqan otandastarymyzdy aqtaý týraly másele kóterip jatyr. Respýblikalyq komissiianyń ishinen qurylǵan Jabyq arhiv qorlaryn kezeń-kezeńimen qupiiasyzdandyrý jónindegi kishi komissiianyń tóraǵasy, Májilis depýtaty Berik Ábdiǵaliuly QazAqparat tilshisine bergen suhbatynda osyndai málimet aitqan.
- Berik Ábdiǵaliuly, ózińiz múshesi bolyp otyrǵan Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komissiia 52 ǵalymnan arnaiy pýl jasaqtapty. Sonda ǵalymdardy qandai ólshemder boiynsha iriktedińizder?
- Júregi el, jer dep dúrsildep tursa da, arhiv zerttei almasa, ondai adamnyń bul jumysqa paidasy shamaly. Qujatty izdeýdiń óz mashaqaty bar. Qalyń qujattyń ishinen shóp ishinen ine izdegendei muqiiat qaramasa, kerek derekti alý qiyn. Ǵalymdardy irikteýde osy jaǵyna da mán berdik.
-Siz kishi komissiianyń tóraǵasysyz. Qupiiasyzdandyrý degen ádemi sóz ǵoi jalpy. Endi sonyń algortimin túsindirip ótińizshi. Qandai tásilmen, qandai tártippen iske asady?
-1928-38 jyldan beri qupiia grifi alynbaǵan qujattar bar. Qupiia dep aidar taqqan mekeme baiaǵyda quryp tynsa da, grif alynbaǵan. Komissiia solardy ashýǵa atsalysady. Bir-birin kórsetip, jala japqan qujattar bolýy múmkin. Eger ondai derekter qazaqtardyń óz ishinde iritki týǵyzatyn bolsa, ony qupiiasyzdyrý kerek pe, álde sol kúiinde qaldyrý kerek pe, ol suraq.
- Sonda siz basqaryp otyrǵan kishi komissiiaǵa «Qujattardy qupiiasyzdandyrǵannan keiin qazaqtar bir-birimen qyrqysyp ketip júrmesin» degen nusqaý berildi me?
- Joq, nusqaý degende, ózimiz qaraimyz ǵoi. Mysaly, men arhivpen jumys istegen jyldarda qazaqtardyń bir-birin kórsetken qujattaryn kóp kezdestirmedim. Iá, jala jabýlar, ataqty tulǵalarymyzdyń bir-birin kórsetkeni týraly aitylyp qalyp jatady. Eger ondai zattar shyǵyp jatsa, shynynda da kópshilikke taratpai-aq qoiý kerek shyǵar. Ár ýaqyttyń óz shyndyǵy boldy ǵoi. Biz oǵan baǵa bere almaimyz. Ony bálkim ziialy qaýym qarastyrýy kerek shyǵar. Óz basym ondai dokýmentti áli kezdestirgen joqpyn.
Bizdiń komissiianyń negizgi jumysy saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý.
- Osy jerde mynandai suraq týyndaidy. 1993 jyly Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn jappai aqtaý týraly zań qabyldanǵan bolatyn. Aty aityp turǵandai saiasi qýǵyn-súrginnen japa shekken milliondaǵan qazaq sol zań kúshine engennen keiin avtomatty túrde aqtaldy ǵoi. Al biyl Prezident qol qoiǵan Jarlyqta tolyǵymen aqtaý qajettigi aitylǵan. Sonda zań arqyly jappai aqtalǵan adamdardy Jarlyqtyń kúshimen tolyǵymen aqtaýdyń qandai qajettigi boldy. Eki uǵymnyń arasyn ajyratyp berińizshi. Zań men Jarlyq bir-birin qaitalap turǵan joq pa?
- Bizde jappai aqtaý boldy kezinde. Biraq keibir bap boiynsha qýǵyndalǵan adamdar ol zańnan tys qalǵan bolatyn. Mysaly «banditizm» degen bappen aiyptalǵandardyń aqtalmaǵandary bar. Shyn máninde olar bandit bolǵan joq qoi. 1928, 1931, 1933 jyldary «maldy bermeimiz, eldi saqtaimyz» degen uranmen baǵynbaǵandardyń bir bóligi aqtalmai qaldy. Arasynda adam óltirgender bar edi. Aqtalmai qalǵan solar. Olar qyzyldardy óltirgen edi. Kóteriliske qatysýshylardyń kóbi aqtalǵan joq shyǵar dep oilaitynmyn. Osy komissiiada júrip qujattardy kótersek, kóbi 1989-1992 jyldary aqtalǵan eken. Aqtalmaǵandardyń kóbi – adam óltirý baby boiynsha qylmystyq is qozǵalǵan adamdar.
1993 jylǵy zań boiynsha jappai aqtaýǵa sotpen jáne atyshýly úshtiktiń sheshimimen atylǵan, sottalǵan jandar kirgen bolatyn. Solardyń tizimin keńeitkeli jatyrmyz. Jer aýdarylǵandar, kámpeskege túskender, tipti asharshylyqtan qinalyp, Qytaiǵa, Reseige, Ózbekstanǵa, Qyrǵyzǵa qonys aýdarǵan bosqyndardy kirgizbekshimiz. Olardyń tizimderi joq. Biraq júzdep, myńdap ketkeni týraly derekter bar. Komissiia solardy da aqtalatyndardyń tizimine engizý máselesin kóterip jatyr. Ádistemelik jumystar jónindegi komissiianyń tóraǵasy Sabyr Qasymov degen zańger aǵamyz qurbandardyń qataryn keńeitý boiynsha ádisteme daiyndaýǵa kirisip ketti.
Túrkistan legionyna qatysqan adamdardy aqtaý máselesi de qarastyrylyp jatyr. Kóbi tutqynǵa túsip, qarsy soǵysýǵa májbúr bolǵan ǵoi. Olardyń ishinde aqtaýǵa jatpaityndar bar degen ýájder aitylyp jatyr. Ondai daýly adamdardyń máselesin jeke-jeke ashyp qaraý kerek. Kóbisi atý jazasyna kesilgen. Iaǵni, qýdalaý kórgen. 20-25 jylǵa aidalǵandar bar. Frantsiiada búkil tutqyndardan ásker qurǵan Jambyl oblysynyń týmasy bar, mysaly. Sondai qaishylyqty tulǵalardy zertteý kerek.
Men qazir osy komissiia aiasynda 1927-1933 jyldar aralyǵynda bolǵan «bandit» atalǵan qarýly otriadtardy zertteýmen kóbirek ainalysyp jatyrmyn. Naqty tizimin jasaimyz. Batpaqqara, Sozaq kóterilisi, Mańǵystaýdaǵy Adai kóterilisi, Abyraly kóterilisi týraly Q.Aldajumanovtyń, T.Omarbekovtiń, basqa da ǵalymdardyń zertteýlerinde málimetter bar. Solardyń báriniń esimin elge qaitarýymyz kerek. Odan basqa da júzdegen otriadtar boldy. Derekterin qarasań, shynymen erjúrek bolǵan shetinen. Yrǵyz, Qaraqum, Qyzylqum kóterilisterin qarasańyz, meshitterdi qyzyldar tartyp alyp, atqoraǵa ainaldyrǵan. Ishan, haziretter sony kórgende aqyrzaman kelgendei túńilgen ǵoi. Sonda halyq ashtan qyrylyp jatqany úshin emes, dinniń aiaqqa taptalǵanyna, rýhynyń qorlanǵanyna qarsy shyqqan. Ekinshi kezekte baryp maldyń kámpeskelenýine narazylyq bolǵan.
Qujattardy qarasańyz, qýǵyn-súrgindi nege bailarǵa shúiligýden bastaǵanyn túsinýge bolady. Elde sovet biligi emes, baidyń biligi ústemdik etip turǵan edi. Sondyqtan bailardyń rýhyn syndyrý kerek boldy. Múlkin alyp, jer aýdarý osy maqsatpen bastalǵan edi. Qyzyldardyń qolynda qazaq bailarynyń tizimi bolǵan. Shyǵystaǵy baidy ońtústikke, soltústiktegi baidy batysqa aidap, uiyp otyrǵan aýyldardy ydyratyp jibergen.
- Siz basqaryp otyrǵan kishi komissiianyń jumysy qazir qandai satyda?
- Bizde qazir barlyq óńirde jergilikti komissiialar quryldy. Ol komissiialardyń bárin oblys ákiminiń orynbasarlary basqarady.
- Nege oblys ákiminiń orynbasarlaryna basqartyp otyrsyzdar?
- Birinshiden, óńirlerde ákimshilik jolmen búkil arhivterdi kóterý jeńil ári júieli uiymdastyrylady. Zertteýshilerge jaǵdai jasap, kerek kezde qarajatyn bólip berý, qalamaqy tóleý, jumys istep, bas qosatyn keńse usyný sol jergilikti komissiia tóraǵasyna júkteledi.
- Komissiia jumysynyń josparynda kórshi elderdiń arhivine kirý qarastyrylǵan ba?
- Ondai jospar bar. Biraq áýeli óz arhivimizdi bir jónge keltirip alaiyq dep kelisip otyrmyz. Óitkeni men óz tájiribemde kórdim. Kóbisi Reseige baryp, qujattardy alǵyzyp, ýaqytyn shyǵyndap júrip, sol qujattardyń kóshirmesin Almatydaǵy ortalyq arhivterden tabady. Reseide qujattyń kóshirmesin alsańyz, aqsha tóleisiz. Sol siiaqty eki jumys istemeý úshin óz ishimizdegi derekterdi rettep alý kerek bop tur. Búginde saiasi turǵydan eshqandai qupiiaǵa jatpaityn, al ǵylymi turǵydan óte qundy málimetter bar. Solardy qupiiasyzdandyrý kerek bop tur.
- Komissiianyń buǵan deiingi otyrystary boiynsha ótken brifingte qarapaiym qazaqstandyqtardyń bul máselege sergek qaraý kerektigin aityp qaldyńyz. Óz ata-babasyn aqtatqysy kelse nemese qolynda qundy deregi bar adam komissiia jumysyna úles qosý úshin kimge júginýi kerek?
- Buǵan deiin aqtalǵan qurbandardyń kóbiniń sońynda izdeýshisi bolǵan. Aqtalmai jatqandardyń kóbiniń izdeýshisi joq. Buǵan deiingi ereje de solai bolatyn. Qýǵyn-súrgin qurbanyn aqtaý máselesi naqty adamdardyń ótinish-talaby negizinde qaralady. Buǵan deiin qurbandardyń joqtaýshylary prokýratýraǵa ótinish jazatyn. Qazir bizdiń komissiiaǵa da tikelei júgine alady. Biraq áýeli atalary aqtalmaǵanyn naqtylap alýy kerek. Negizi kóp derek internette bar. Reseidiń resýrstarynda ondai qujattar óte kóp. Aty-jónin durys terseńiz, shyǵa keledi. Sodan keiin bizdiń Ishki ister ministrliginde aqtalǵandardyń tizimi bar. Aqtalmasa, sebebin surap, saýal joldaý kerek. Osy kezde jaýap keledi. Aqtaýǵa bolmaidy delinse, onyń sebebin túsindirýi kerek jaýapta. Mysaly «qaqtyǵystar kezinde adamdy óltirdi» degen aiyp taǵylǵan bolýy múmkin. Bizdiń komissiiadaǵy tarihshylar osy kezde kirisip, adamdardy nege óltirgen degen suraqqa jaýap izdeidi. Ol óltirdi degen adamdar aýyldy qyrýǵa kelgen ásker bolýy múmkin. Kezindegi saiasat boiynsha, sondai maqsatpen kelgen qyzyl áskerdi qyrǵandar da jaýyz bolyp esepteldi. Qazirgi túsinikpen qarasaq, ol qyzyldyń qorlaýynan tutastai aýyl-aimaǵyn qorǵamaq bolǵan. Sol úshin búkil isti kóteremiz. Metodologiialyq jaǵynan kelsek, «qýǵyn-súrgin kezinde kúshinde bolǵan zańdardyń bárin zańsyz» degen sheshim qabyldaý kerek.
Sonda qyzyldardyń qurbandardy qamaýy, sottaýy bári zańsyz bolyp moiyndalady. Bul endi zańgerler tobynyń jumysy.
- Sonda baǵana ózińiz aitqan úshtikterdiń sheshimi zańsyz ekeni táýelsiz Qazaqstannyń zańnamasymen moiyndalmaǵan ba?
- Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaýdyń metodologiiasynda onyń bári kóterilip jatyr. Mysaly, 1937 jyldary sottalǵandar men atylǵandarǵa qoldanylǵan sheshimniń bári zańsyz ekeni moiyndaldy ǵoi. Sol siiaqty sovet dalasynda sol kezderi kúshinde bolǵan zańdardy zańsyz dep taný boiynsha zańgerler toby jumys istep jatyr.
- Barymta men ashtyq kezinde astyq tonaý siiaqty áreketterdi aqtaý boiynsha qandai ustanym bar?
- Ondai áreket úshin qýdalanǵandar da kóp. «Banditizmniń» ishinde «konokradstvo» jáne «kaznakradstvo» dep sipattalǵan. Ondai bappen taǵylǵan aiyptardyń da qanshalyqty zańdy ekenin qaraimyz. Óz malyn úkimetke tapsyrýdan bas tartyp, elden irgesin aýlaqtaǵandar «kaznakrad» bolyp shyǵa kelgen. Nemese úkimet alyp qoiǵan, biraq ózine tiesili malyn kúshpen qaitaryp alǵandar boldy. «Bandit», «kaznakrad» atanǵandardyń kóbi sondailar. Ondai qujattar óte kóp. 272 kóterilis boldy dep júrmiz ǵoi. Sonyń kóbi osyndai kikiljińnen bastalǵan. Tarihshylar ondai tulǵalardy aqtaý úshin ǵylymi argýment daiyndaýy kerek.
- Qarapaiym azamattarǵa qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý isinde úles qosý jóninde qandai úndeý aitar edińiz?
- Qarapaiym adamdar eń birinshi kezekte atalaryn izdeýi kerek. Ásirese, sottalǵan, atylǵan, ádilet úshin japa shekken atalary bolsa, solardy izdeýi kerek. Mindetti túrde izdeý salý qajet. 31 mamyr saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske salý kúni ǵoi. Sol kúni ár otbasy óz áýletinen shyqqan qurbandardy eske alyp, esimin atap, taǵzym qylýy kerek. Atalaryn umytyp ketken qazaqtar kóp. Jazyqsyz japa shekken atalarynyń aqtalǵanyn nemese aqtalmaǵanyn bilý – ár qazaqtyń perzenttik paryzy. Ony bilý qiyn emes. Aqtalmaǵan bolsa, oǵan bizdiń komissiia atsalysady. Sondyqtan atalary aqtalmaǵan azamattar materialdaryn bizge jibersin. Biz olardy aqtaýǵa jumys isteimiz.
- Atasyn saiasi qýdalaýdyń qurbany retinde aqtatqan azamattarǵa solardyń urpaǵy degen resmi mártebe berile me? Eger berilse, memleketten qandai da bir ótemaqy talap ete ala ma?
- Kámpeskeleýge túskenderdiń tikelei urpaǵy bolsa, iaǵni týǵan balasy bolsa, ony qarastyrýǵa bolady.
- Naqty saiasi sheshim shyqty ma sonda?
- Ondai saiasi sheshim joq. Biraq qazirgi zań aiasynda sotqa aryz bere alady. Tikelei urpaǵy – balasy bolsa, qolynda kámpeske týraly qujattary bolsa, sotqa bere alady. Meniń túsinýimshe, nemere, shóbereleriniń ondai quqyǵy joq. Bul jerdegi eń basty másele qurbandardyń esimin elge qaitaryp, tarihi ádilettilikti qalpyna keltirý ǵoi. Prezident Jarlyǵynyń basty maqsaty da sol. Áli kúnge deiin aqtalmai júrgenderdiń izdeýshileri joq.
- Kishi komissiianyń jumysyna oralsaq, Qazaqstanda qansha qupiia grifti qujat bar? Osyndai analiz jasaldy ma?
- Jasalyp jatyr. Buǵan deiin ol da durys jasalmaǵan eken. Ortalyq quqyq qorǵaý memekemelerimen birge óńirlerdegi arhivterdegi qupiia qujattardyń naqty sanyn anyqtap jatyrmyz. Ishki ister organdarynyń muraǵattarynda saqtaýda 1920-1950 jyldar aralyǵyndaǵy qupiia muraǵattyq materialdar bar, olardyń jalpy sany – 172 myń 462. Onyń ishinde aqtaýǵa jatpaityn tulǵalardyń qylmystyq isteri – 13 myń 187. Sot organdary aqtap shyqqan azamattarǵa qatysty 122 myń 836 qylmystyq is bar. Resmi málimet osyndai.
Men komissiia jumysynda birinshi kezekte mynadai másele kóterdim. Áli kúnge deiin saiasi qýǵyn-súrgin qurbandarynyń naqty statistikasy joq. Jobalap, jalpylama ǵana aitylady. Qansha adam repressiiaǵa ushyrady deseńiz, 100 myńǵa jýyq deidi. Naqty san joq. Ondai bola ma? Men solardyń bárin tizbelep shyǵaraiyq degen usynys aittym. Ázirge pikirtalas bolyp jatyr. Qazir qoldanystaǵy zańmen aqtaýǵa bolatyndardyń naqty sanyn shyǵaryp alý kerek. Keiin qatary taǵy kóbeitiledi. Mysaly, «ALJIR» qurbandarynyń bárin tizbelep shyǵardyq qoi. Sol siiaqty repressiia qurbandaryn nege shyǵara almaimyz? Atylǵandardyń da sanyn naqtylaý kerek. 25 myń ba, 30 myń ba?
1928-32 jyldar arasynda 272 kóterilis bolǵan dep júrmiz. Arhivten qarasaq, 272 kóterilis 1931 jyldyń kúzindegi derek qana eken. Goloshekinniń baiandamasynda solai jazylǵan. Al 1932 jyly taǵy da kóterilister boldy. Sonda 300-ge naqty jetetin túri bar. Sol 300 kóteriliske 80 myńdai adam qatysqan deidi. Onyń da tizimin shyǵarýǵa bolady. 80 myń adamnyń qanshasy atylǵany da bar.
1993 jylǵy zańnan keibir baptardy alǵyzyp tastasaq degen usynystar bar. Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandarynyń kategoriialaryn keńeitemiz, sonda, mysalǵa, «bandit» atanǵan bozdaqtar, jer aýdarylǵandar qosylady. Qyzyl ásker aýylǵa kirgende beibit turǵyndardy qyrǵan kezder kóp bolǵan. Sol beibit qurbandardyń esimin de jaryqqa shyǵarý kerek.
- Qandai jaǵdaida naqty bir adamdy aqtaý týraly ótinish qanaǵattandyrylmaýy múmkin?
- Mysaly Túrkistan legionyna qatysyp, sovet armiiasyna qarsy shaiqastarda qatysýy múmkin. Ondai adamdardy aqtaý boiynsha daý shyqsa, sot qana baǵa bere alady. Sot argýmentterdi qarap, sheshim shyǵarady. Nemese saiasi sheshim degen bar. Komissiiada arnaiy saiasi aqtaý degen máseleni kún tártibinde tur. Mysaly, Mustafa Shoqai, Álihan Bókeihanovtar zańdyq turǵyda aqtalǵan. Mustafa Shoqai sottalǵan da joq qoi. Biraq, akademik Mámbet Qoigeldiev aitqandai, Mustafamen sóileskeni úshin, bailanysta bolǵany úshin qanshama adam japa shekti. Ámire Qashaýbaev, Ǵazymbek siiaqty adamdar kóp.
- Saiasi aqtaý degenniń zańdyq aqtaýdan aiyrmashylyǵy ne sonda?
- Bylai qarasańyz, Mustafa Shoqaiǵa eskertkish qoiyp, filmder arnap jatyrmyz. Ony aqtaýdyń qajeti de joq siiaqty kórinýi múmkin. Biraq qujat kerek. Saiasi aqtaýdyń eń negizgi máni mynada. Bizde ondailar shyǵady. Erteń bireý «Mustafa Shoqai nemistiń satqyny» degen siiaqty oi jazyp, til tigizse, sol úshin ony jaýapqa tartamyz. Prezidenttiń aqtaý týraly Jarlyǵynda osy talap naqty jazylýy kerek. Kim Mustafa Shoqaiǵa nemese Álihan Bókeihanovqa til tigizedi, tártipke tartý kerek degen siiaqty.
- Bul máseleni komissiianyń barlyq múshesi qoldap otyr ma?
- Qoldaidy dep senem. Mysaly bizde Elbasyǵa nemese Prezidentke til tigizgeni úshin jaýapkershilik qarastyrylǵan. Sol siiaqty alashordalyqtarǵa til tigizip, «Asharshylyq bolǵan joq» dep joqqa shyǵarǵandardy jaýapqa tartatyndai sheshim shyǵarylýy kerek. Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyǵymen aqtaýdyń bir ushyǵy osyǵan kelip tireledi. Iaǵni, aqtap qana qoimai qorlaýdan qorǵaý kerek.
- Aqtaityn kezeń qai jyldardyń arasyn qamtidy?
- 1917 jyldan qazirgi kezge deiin dep esepteledi.
- Komissiianyń jumysyna qarsylyq bildirý siiaqty reaktsiialar bar ma?
- Ondai reaktsiialar bar. Ókinishke qarai, «budan basqa másele joq pa» degen áńgimeler týyndap jatyr. Birinshiden, bul qazaqqa kerek. Ekinshiden, bul – Prezidenttiń tikelei tapsyrmasy.
- Komissiia asharshylyqty genotsid dep qaraý máselesin kóterip otyr ma?
- Ol endi zańgerlerdiń jumysy ǵoi. Ótken aptada ǵana asharshylyqqa qatysty biraz qujattardy jinap shyǵardyq. Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń qoldaýymen arnaiy top jumys istegen bolatyn. Búkil asharshylyq boiynsha, qalai bastalǵany, qalai órbigeni týraly derektiń kóbi qamtyldy. Eshkim kórmegen, Qazaqstanda jariialanbaǵan qujattar da bar arasynda. 1200-dei qujatty kitap qylyp shyǵardyq, qysqasy. Elektrondy nusqasy da bolady. «Atamura, «Altyn qyran» degen kompaniialar qoldap, demeýshilik jasap otyr.
- Qupiiasyzdandyrý jeleýimen, arhivti aqtarý syltaýymen qandai da bir qujattardy joǵaltyp jiberý áreketteriniń aldyn qalai almaqshysyzdar?
- Arhivte bári baqylaýda ǵoi. Memlekettik qujattar joǵalmaýy kerek. Qupiiasyzdandyrý degen kim kóringenge ustatyp jiberý degen sóz emes qoi.
- Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi komissiia óz jumysyn aiaqtaǵan kezde qandai ózgeris bolady? Bul qarapaiym qazaqtarǵa ne beredi? Mysaly, mektepterde el tarihy jańa qyrynan oqytyla bastai ma? Kez kelgen mýzeige barsańyz kez kelgen ólketanýshy qai aýyldan qansha soǵys ardageri shyqqanyn, onyń nesheýi maidanda ólgenin jatqa aitady. Al saiasi qýǵyn-súrgin qurbany týraly ondai bilimi joq. Sizderdiń komissiia osy olqylyqtardyń ornyn toltyrady dep aita alamyz ba?
- Bizde táýelsizdiktiń qadirin túsinbeýshilik bar. Aspannan túse salǵandai kóretinder kóp. Bylai qarasań, shynymen solai siiaqty kórinýi múmkin. Sovet odaǵy ydyrap ketip, táýelsizdik aspannan túse qalǵandai. Al táýelsizdik úshin kúres, táýelsizdik jolyndaǵy qurbandar degen uǵymdarǵa áli de naqty anyqtama bergen joqpyz. Táýelsizdik qurbany degen kim? Biz bodan bolyp jatqanda soǵan qarsy turǵan adamnyń bári táýelsizdik jolyndaǵy qurbandar bolyp sanalýy kerek. Táýelsizdikti ańsamasa da, basqynshylyq áreketke qarsy turǵannyń bári táýelsizdik jolyndaǵy qurban bolyp sanalýy tiis. Patsha kezinde, kommýnistik bilik kezinde qurban bolǵan qazaqtyń bári táýelsizdik jolyndaǵy qurban bolyp eseptelýi kerek.
Tarihi ádilet ornaýy kerek qoi. Táýelsizdik jolyndaǵy qurbandardy joqtamai, olardy eske almai, arýaqtar rýhy eshqashan damyl tappaidy. Óli razy bolmai, tiri baiymaidy degen bekerden-beker aityla salǵan sóz emes.
Mundaǵy basty maqsat – ultty biriktirý. 31 mamyrda búkil el bolyp qaiǵyryp, saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn joqtap, bir oiǵa berilýi kerek. Birinshi kezekte qazaqtar ózimiz osyny ár otbasy bolyp tereń túsinýimiz kerek. Mysaly, Holokosty aitaiyqshy. Búkil Izaril sol kúni aza tutyp, qurbandardy eske alady. Ultty qalai biriktirýge bolatynyn sodan kórýge bolady.
«Biz úlken qaiǵydan, qasiretten aman qaldyq. Sondyqtan qurbandarǵa alǵys aitamyz» degen túsinik bolýy kerek. Sol qurbandar aldyndaǵy qaryz ben paryz bizdi biriktire alady. Al qazirgidei birimiz asharshylyq «boldy» dep, birimiz «bolǵan joq» dep, «seniń atań meniń atamdy atqyzǵan» dep júre bersek, ult eshqashan birikpeidi. Jerine, rýyna, ultyna, tiline, dinine qaramai, búkil qazaq osy kúni bir túsinikte bolyp, birigýi kerek. Bul – úlken ideologiia. Ondai tájiribe búkil álemde bar. Búkil Qazaqstan halqy shyn júrekten toilaityn ortaq meiramymyz joq ekeni ras qoi. Táýelsizdikti toilamaityndar bar, mysaly. Al bizdi biriktiretin ataýly kún osy 31 mamyr bolýy kerek.
- Ýaqyt bólip, suhbat bergenińizge raqmet!
