پرەزيدەنت جارلىعىمەن قۇرىلعان ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميسسييا تٷركٸستان لەگيونى قاتارىندا سوعىسقان وتانداستارىمىزدى اقتاۋ تۋرالى مەسەلە كٶتەرٸپ جاتىر. رەسپۋبليكالىق كوميسسييانىڭ ٸشٸنەن قۇرىلعان جابىق ارحيۆ قورلارىن كەزەڭ-كەزەڭٸمەن قۇپيياسىزداندىرۋ جٶنٸندەگٸ كٸشٸ كوميسسييانىڭ تٶراعاسى, مەجٸلٸس دەپۋتاتى بەرٸك ەبدٸعاليۇلى قازاقپارات تٸلشٸسٸنە بەرگەن سۇحباتىندا وسىنداي مەلٸمەت ايتقان.
- بەرٸك ەبدٸعاليۇلى, ٶزٸڭٸز مٷشەسٸ بولىپ وتىرعان ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميسسييا 52 عالىمنان ارنايى پۋل جاساقتاپتى. سوندا عالىمداردى قانداي ٶلشەمدەر بويىنشا ٸرٸكتەدٸڭٸزدەر?
- جٷرەگٸ ەل, جەر دەپ دٷرسٸلدەپ تۇرسا دا, ارحيۆ زەرتتەي الماسا, ونداي ادامنىڭ بۇل جۇمىسقا پايداسى شامالى. قۇجاتتى ٸزدەۋدٸڭ ٶز ماشاقاتى بار. قالىڭ قۇجاتتىڭ ٸشٸنەن شٶپ ٸشٸنەن ينە ٸزدەگەندەي مۇقييات قاراماسا, كەرەك دەرەكتٸ الۋ قيىن. عالىمداردى ٸرٸكتەۋدە وسى جاعىنا دا مەن بەردٸك.
-سٸز كٸشٸ كوميسسييانىڭ تٶراعاسىسىز. قۇپيياسىزداندىرۋ دەگەن ەدەمٸ سٶز عوي جالپى. ەندٸ سونىڭ الگورتيمٸن تٷسٸندٸرٸپ ٶتٸڭٸزشٸ. قانداي تەسٸلمەن, قانداي تەرتٸپپەن ٸسكە اسادى?
-1928-38 جىلدان بەرٸ قۇپييا گريفٸ الىنباعان قۇجاتتار بار. قۇپييا دەپ ايدار تاققان مەكەمە باياعىدا قۇرىپ تىنسا دا, گريف الىنباعان. كوميسسييا سولاردى اشۋعا اتسالىسادى. بٸر-بٸرٸن كٶرسەتٸپ, جالا جاپقان قۇجاتتار بولۋى مٷمكٸن. ەگەر ونداي دەرەكتەر قازاقتاردىڭ ٶز ٸشٸندە ٸرٸتكٸ تۋعىزاتىن بولسا, ونى قۇپيياسىزدىرۋ كەرەك پە, ەلدە سول كٷيٸندە قالدىرۋ كەرەك پە, ول سۇراق.
- سوندا سٸز باسقارىپ وتىرعان كٸشٸ كوميسسيياعا «قۇجاتتاردى قۇپيياسىزداندىرعاننان كەيٸن قازاقتار بٸر-بٸرٸمەن قىرقىسىپ كەتٸپ جٷرمەسٸن» دەگەن نۇسقاۋ بەرٸلدٸ مە?
- جوق, نۇسقاۋ دەگەندە, ٶزٸمٸز قارايمىز عوي. مىسالى, مەن ارحيۆپەن جۇمىس ٸستەگەن جىلداردا قازاقتاردىڭ بٸر-بٸرٸن كٶرسەتكەن قۇجاتتارىن كٶپ كەزدەستٸرمەدٸم. يە, جالا جابۋلار, اتاقتى تۇلعالارىمىزدىڭ بٸر-بٸرٸن كٶرسەتكەنٸ تۋرالى ايتىلىپ قالىپ جاتادى. ەگەر ونداي زاتتار شىعىپ جاتسا, شىنىندا دا كٶپشٸلٸككە تاراتپاي-اق قويۋ كەرەك شىعار. ەر ۋاقىتتىڭ ٶز شىندىعى بولدى عوي. بٸز وعان باعا بەرە المايمىز. ونى بەلكٸم زييالى قاۋىم قاراستىرۋى كەرەك شىعار. ٶز باسىم ونداي دوكۋمەنتتٸ ەلٸ كەزدەستٸرگەن جوقپىن.
بٸزدٸڭ كوميسسييانىڭ نەگٸزگٸ جۇمىسى ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ.
- وسى جەردە مىنانداي سۇراق تۋىندايدى. 1993 جىلى ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن جاپپاي اقتاۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانعان بولاتىن. اتى ايتىپ تۇرعانداي ساياسي قۋعىن-سٷرگٸننەن جاپا شەككەن ميلليونداعان قازاق سول زاڭ كٷشٸنە ەنگەننەن كەيٸن اۆتوماتتى تٷردە اقتالدى عوي. ال بيىل پرەزيدەنت قول قويعان جارلىقتا تولىعىمەن اقتاۋ قاجەتتٸگٸ ايتىلعان. سوندا زاڭ ارقىلى جاپپاي اقتالعان ادامداردى جارلىقتىڭ كٷشٸمەن تولىعىمەن اقتاۋدىڭ قانداي قاجەتتٸگٸ بولدى. ەكٸ ۇعىمنىڭ اراسىن اجىراتىپ بەرٸڭٸزشٸ. زاڭ مەن جارلىق بٸر-بٸرٸن قايتالاپ تۇرعان جوق پا?
- بٸزدە جاپپاي اقتاۋ بولدى كەزٸندە. بٸراق كەيبٸر باپ بويىنشا قۋعىندالعان ادامدار ول زاڭنان تىس قالعان بولاتىن. مىسالى «بانديتيزم» دەگەن باپپەن ايىپتالعانداردىڭ اقتالماعاندارى بار. شىن مەنٸندە ولار بانديت بولعان جوق قوي. 1928, 1931, 1933 جىلدارى «مالدى بەرمەيمٸز, ەلدٸ ساقتايمىز» دەگەن ۇرانمەن باعىنباعانداردىڭ بٸر بٶلٸگٸ اقتالماي قالدى. اراسىندا ادام ٶلتٸرگەندەر بار ەدٸ. اقتالماي قالعان سولار. ولار قىزىلداردى ٶلتٸرگەن ەدٸ. كٶتەرٸلٸسكە قاتىسۋشىلاردىڭ كٶبٸ اقتالعان جوق شىعار دەپ ويلايتىنمىن. وسى كوميسسييادا جٷرٸپ قۇجاتتاردى كٶتەرسەك, كٶبٸ 1989-1992 جىلدارى اقتالعان ەكەن. اقتالماعانداردىڭ كٶبٸ – ادام ٶلتٸرۋ بابى بويىنشا قىلمىستىق ٸس قوزعالعان ادامدار.
1993 جىلعى زاڭ بويىنشا جاپپاي اقتاۋعا سوتپەن جەنە اتىشۋلى ٷشتٸكتٸڭ شەشٸمٸمەن اتىلعان, سوتتالعان جاندار كٸرگەن بولاتىن. سولاردىڭ تٸزٸمٸن كەڭەيتكەلٸ جاتىرمىز. جەر اۋدارىلعاندار, كەمپەسكەگە تٷسكەندەر, تٸپتٸ اشارشىلىقتان قينالىپ, قىتايعا, رەسەيگە, ٶزبەكستانعا, قىرعىزعا قونىس اۋدارعان بوسقىنداردى كٸرگٸزبەكشٸمٸز. ولاردىڭ تٸزٸمدەرٸ جوق. بٸراق جٷزدەپ, مىڭداپ كەتكەنٸ تۋرالى دەرەكتەر بار. كوميسسييا سولاردى دا اقتالاتىنداردىڭ تٸزٸمٸنە ەنگٸزۋ مەسەلەسٸن كٶتەرٸپ جاتىر. ەدٸستەمەلٸك جۇمىستار جٶنٸندەگٸ كوميسسييانىڭ تٶراعاسى سابىر قاسىموۆ دەگەن زاڭگەر اعامىز قۇربانداردىڭ قاتارىن كەڭەيتۋ بويىنشا ەدٸستەمە دايىنداۋعا كٸرٸسٸپ كەتتٸ.
تٷركٸستان لەگيونىنا قاتىسقان ادامداردى اقتاۋ مەسەلەسٸ دە قاراستىرىلىپ جاتىر. كٶبٸ تۇتقىنعا تٷسٸپ, قارسى سوعىسۋعا مەجبٷر بولعان عوي. ولاردىڭ ٸشٸندە اقتاۋعا جاتپايتىندار بار دەگەن ۋەجدەر ايتىلىپ جاتىر. ونداي داۋلى ادامداردىڭ مەسەلەسٸن جەكە-جەكە اشىپ قاراۋ كەرەك. كٶبٸسٸ اتۋ جازاسىنا كەسٸلگەن. ياعني, قۋدالاۋ كٶرگەن. 20-25 جىلعا ايدالعاندار بار. فرانتسييادا بٷكٸل تۇتقىنداردان ەسكەر قۇرعان جامبىل وبلىسىنىڭ تۋماسى بار, مىسالى. سونداي قايشىلىقتى تۇلعالاردى زەرتتەۋ كەرەك.
مەن قازٸر وسى كوميسسييا اياسىندا 1927-1933 جىلدار ارالىعىندا بولعان «بانديت» اتالعان قارۋلى وتريادتاردى زەرتتەۋمەن كٶبٸرەك اينالىسىپ جاتىرمىن. ناقتى تٸزٸمٸن جاسايمىز. باتپاققارا, سوزاق كٶتەرٸلٸسٸ, ماڭعىستاۋداعى اداي كٶتەرٸلٸسٸ, ابىرالى كٶتەرٸلٸسٸ تۋرالى ق.الداجۇمانوۆتىڭ, ت.وماربەكوۆتٸڭ, باسقا دا عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرٸندە مەلٸمەتتەر بار. سولاردىڭ بەرٸنٸڭ ەسٸمٸن ەلگە قايتارۋىمىز كەرەك. ودان باسقا دا جٷزدەگەن وتريادتار بولدى. دەرەكتەرٸن قاراساڭ, شىنىمەن ەرجٷرەك بولعان شەتٸنەن. ىرعىز, قاراقۇم, قىزىلقۇم كٶتەرٸلٸستەرٸن قاراساڭىز, مەشٸتتەردٸ قىزىلدار تارتىپ الىپ, اتقوراعا اينالدىرعان. يشان, حازٸرەتتەر سونى كٶرگەندە اقىرزامان كەلگەندەي تٷڭٸلگەن عوي. سوندا حالىق اشتان قىرىلىپ جاتقانى ٷشٸن ەمەس, دٸننٸڭ اياققا تاپتالعانىنا, رۋحىنىڭ قورلانعانىنا قارسى شىققان. ەكٸنشٸ كەزەكتە بارىپ مالدىڭ كەمپەسكەلەنۋٸنە نارازىلىق بولعان.
قۇجاتتاردى قاراساڭىز, قۋعىن-سٷرگٸندٸ نەگە بايلارعا شٷيلٸگۋدەن باستاعانىن تٷسٸنۋگە بولادى. ەلدە سوۆەت بيلٸگٸ ەمەس, بايدىڭ بيلٸگٸ ٷستەمدٸك ەتٸپ تۇرعان ەدٸ. سوندىقتان بايلاردىڭ رۋحىن سىندىرۋ كەرەك بولدى. مٷلكٸن الىپ, جەر اۋدارۋ وسى ماقساتپەن باستالعان ەدٸ. قىزىلداردىڭ قولىندا قازاق بايلارىنىڭ تٸزٸمٸ بولعان. شىعىستاعى بايدى وڭتٷستٸككە, سولتٷستٸكتەگٸ بايدى باتىسقا ايداپ, ۇيىپ وتىرعان اۋىلداردى ىدىراتىپ جٸبەرگەن.
- سٸز باسقارىپ وتىرعان كٸشٸ كوميسسييانىڭ جۇمىسى قازٸر قانداي ساتىدا?
- بٸزدە قازٸر بارلىق ٶڭٸردە جەرگٸلٸكتٸ كوميسسييالار قۇرىلدى. ول كوميسسييالاردىڭ بەرٸن وبلىس ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارلارى باسقارادى.
- نەگە وبلىس ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارلارىنا باسقارتىپ وتىرسىزدار?
- بٸرٸنشٸدەن, ٶڭٸرلەردە ەكٸمشٸلٸك جولمەن بٷكٸل ارحيۆتەردٸ كٶتەرۋ جەڭٸل ەرٸ جٷيەلٸ ۇيىمداستىرىلادى. زەرتتەۋشٸلەرگە جاعداي جاساپ, كەرەك كەزدە قاراجاتىن بٶلٸپ بەرۋ, قالاماقى تٶلەۋ, جۇمىس ٸستەپ, باس قوساتىن كەڭسە ۇسىنۋ سول جەرگٸلٸكتٸ كوميسسييا تٶراعاسىنا جٷكتەلەدٸ.
- كوميسسييا جۇمىسىنىڭ جوسپارىندا كٶرشٸ ەلدەردٸڭ ارحيۆٸنە كٸرۋ قاراستىرىلعان با?
- ونداي جوسپار بار. بٸراق ەۋەلٸ ٶز ارحيۆٸمٸزدٸ بٸر جٶنگە كەلتٸرٸپ الايىق دەپ كەلٸسٸپ وتىرمىز. ٶيتكەنٸ مەن ٶز تەجٸريبەمدە كٶردٸم. كٶبٸسٸ رەسەيگە بارىپ, قۇجاتتاردى العىزىپ, ۋاقىتىن شىعىنداپ جٷرٸپ, سول قۇجاتتاردىڭ كٶشٸرمەسٸن الماتىداعى ورتالىق ارحيۆتەردەن تابادى. رەسەيدە قۇجاتتىڭ كٶشٸرمەسٸن الساڭىز, اقشا تٶلەيسٸز. سول سيياقتى ەكٸ جۇمىس ٸستەمەۋ ٷشٸن ٶز ٸشٸمٸزدەگٸ دەرەكتەردٸ رەتتەپ الۋ كەرەك بوپ تۇر. بٷگٸندە ساياسي تۇرعىدان ەشقانداي قۇپيياعا جاتپايتىن, ال عىلىمي تۇرعىدان ٶتە قۇندى مەلٸمەتتەر بار. سولاردى قۇپيياسىزداندىرۋ كەرەك بوپ تۇر.
- كوميسسييانىڭ بۇعان دەيٸنگٸ وتىرىستارى بويىنشا ٶتكەن بريفينگتە قاراپايىم قازاقستاندىقتاردىڭ بۇل مەسەلەگە سەرگەك قاراۋ كەرەكتٸگٸن ايتىپ قالدىڭىز. ٶز اتا-باباسىن اقتاتقىسى كەلسە نەمەسە قولىندا قۇندى دەرەگٸ بار ادام كوميسسييا جۇمىسىنا ٷلەس قوسۋ ٷشٸن كٸمگە جٷگٸنۋٸ كەرەك?
- بۇعان دەيٸن اقتالعان قۇربانداردىڭ كٶبٸنٸڭ سوڭىندا ٸزدەۋشٸسٸ بولعان. اقتالماي جاتقانداردىڭ كٶبٸنٸڭ ٸزدەۋشٸسٸ جوق. بۇعان دەيٸنگٸ ەرەجە دە سولاي بولاتىن. قۋعىن-سٷرگٸن قۇربانىن اقتاۋ مەسەلەسٸ ناقتى ادامداردىڭ ٶتٸنٸش-تالابى نەگٸزٸندە قارالادى. بۇعان دەيٸن قۇربانداردىڭ جوقتاۋشىلارى پروكۋراتۋراعا ٶتٸنٸش جازاتىن. قازٸر بٸزدٸڭ كوميسسيياعا دا تٸكەلەي جٷگٸنە الادى. بٸراق ەۋەلٸ اتالارى اقتالماعانىن ناقتىلاپ الۋى كەرەك. نەگٸزٸ كٶپ دەرەك ينتەرنەتتە بار. رەسەيدٸڭ رەسۋرستارىندا ونداي قۇجاتتار ٶتە كٶپ. اتى-جٶنٸن دۇرىس تەرسەڭٸز, شىعا كەلەدٸ. سودان كەيٸن بٸزدٸڭ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸندە اقتالعانداردىڭ تٸزٸمٸ بار. اقتالماسا, سەبەبٸن سۇراپ, ساۋال جولداۋ كەرەك. وسى كەزدە جاۋاپ كەلەدٸ. اقتاۋعا بولمايدى دەلٸنسە, ونىڭ سەبەبٸن تٷسٸندٸرۋٸ كەرەك جاۋاپتا. مىسالى «قاقتىعىستار كەزٸندە ادامدى ٶلتٸردٸ» دەگەن ايىپ تاعىلعان بولۋى مٷمكٸن. بٸزدٸڭ كوميسسيياداعى تاريحشىلار وسى كەزدە كٸرٸسٸپ, ادامداردى نەگە ٶلتٸرگەن دەگەن سۇراققا جاۋاپ ٸزدەيدٸ. ول ٶلتٸردٸ دەگەن ادامدار اۋىلدى قىرۋعا كەلگەن ەسكەر بولۋى مٷمكٸن. كەزٸندەگٸ ساياسات بويىنشا, سونداي ماقساتپەن كەلگەن قىزىل ەسكەردٸ قىرعاندار دا جاۋىز بولىپ ەسەپتەلدٸ. قازٸرگٸ تٷسٸنٸكپەن قاراساق, ول قىزىلدىڭ قورلاۋىنان تۇتاستاي اۋىل-ايماعىن قورعاماق بولعان. سول ٷشٸن بٷكٸل ٸستٸ كٶتەرەمٸز. مەتودولوگييالىق جاعىنان كەلسەك, «قۋعىن-سٷرگٸن كەزٸندە كٷشٸندە بولعان زاڭداردىڭ بەرٸن زاڭسىز» دەگەن شەشٸم قابىلداۋ كەرەك.
سوندا قىزىلداردىڭ قۇربانداردى قاماۋى, سوتتاۋى بەرٸ زاڭسىز بولىپ مويىندالادى. بۇل ەندٸ زاڭگەرلەر توبىنىڭ جۇمىسى.
- سوندا باعانا ٶزٸڭٸز ايتقان ٷشتٸكتەردٸڭ شەشٸمٸ زاڭسىز ەكەنٸ تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ زاڭناماسىمەن مويىندالماعان با?
- ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋدىڭ مەتودولوگيياسىندا ونىڭ بەرٸ كٶتەرٸلٸپ جاتىر. مىسالى, 1937 جىلدارى سوتتالعاندار مەن اتىلعاندارعا قولدانىلعان شەشٸمنٸڭ بەرٸ زاڭسىز ەكەنٸ مويىندالدى عوي. سول سيياقتى سوۆەت دالاسىندا سول كەزدەرٸ كٷشٸندە بولعان زاڭداردى زاڭسىز دەپ تانۋ بويىنشا زاڭگەرلەر توبى جۇمىس ٸستەپ جاتىر.
- بارىمتا مەن اشتىق كەزٸندە استىق توناۋ سيياقتى ەرەكەتتەردٸ اقتاۋ بويىنشا قانداي ۇستانىم بار?
- ونداي ەرەكەت ٷشٸن قۋدالانعاندار دا كٶپ. «بانديتيزمنٸڭ» ٸشٸندە «كونوكرادستۆو» جەنە «كازناكرادستۆو» دەپ سيپاتتالعان. ونداي باپپەن تاعىلعان ايىپتاردىڭ دا قانشالىقتى زاڭدى ەكەنٸن قارايمىز. ٶز مالىن ٷكٸمەتكە تاپسىرۋدان باس تارتىپ, ەلدەن ٸرگەسٸن اۋلاقتاعاندار «كازناكراد» بولىپ شىعا كەلگەن. نەمەسە ٷكٸمەت الىپ قويعان, بٸراق ٶزٸنە تيەسٸلٸ مالىن كٷشپەن قايتارىپ العاندار بولدى. «بانديت», «كازناكراد» اتانعانداردىڭ كٶبٸ سوندايلار. ونداي قۇجاتتار ٶتە كٶپ. 272 كٶتەرٸلٸس بولدى دەپ جٷرمٸز عوي. سونىڭ كٶبٸ وسىنداي كيكٸلجٸڭنەن باستالعان. تاريحشىلار ونداي تۇلعالاردى اقتاۋ ٷشٸن عىلىمي ارگۋمەنت دايىنداۋى كەرەك.
- قاراپايىم ازاماتتارعا قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ ٸسٸندە ٷلەس قوسۋ جٶنٸندە قانداي ٷندەۋ ايتار ەدٸڭٸز?
- قاراپايىم ادامدار ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە اتالارىن ٸزدەۋٸ كەرەك. ەسٸرەسە, سوتتالعان, اتىلعان, ەدٸلەت ٷشٸن جاپا شەككەن اتالارى بولسا, سولاردى ٸزدەۋٸ كەرەك. مٸندەتتٸ تٷردە ٸزدەۋ سالۋ قاجەت. 31 مامىر ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە سالۋ كٷنٸ عوي. سول كٷنٸ ەر وتباسى ٶز ەۋلەتٸنەن شىققان قۇربانداردى ەسكە الىپ, ەسٸمٸن اتاپ, تاعزىم قىلۋى كەرەك. اتالارىن ۇمىتىپ كەتكەن قازاقتار كٶپ. جازىقسىز جاپا شەككەن اتالارىنىڭ اقتالعانىن نەمەسە اقتالماعانىن بٸلۋ – ەر قازاقتىڭ پەرزەنتتٸك پارىزى. ونى بٸلۋ قيىن ەمەس. اقتالماعان بولسا, وعان بٸزدٸڭ كوميسسييا اتسالىسادى. سوندىقتان اتالارى اقتالماعان ازاماتتار ماتەريالدارىن بٸزگە جٸبەرسٸن. بٸز ولاردى اقتاۋعا جۇمىس ٸستەيمٸز.
- اتاسىن ساياسي قۋدالاۋدىڭ قۇربانى رەتٸندە اقتاتقان ازاماتتارعا سولاردىڭ ۇرپاعى دەگەن رەسمي مەرتەبە بەرٸلە مە? ەگەر بەرٸلسە, مەملەكەتتەن قانداي دا بٸر ٶتەماقى تالاپ ەتە الا ما?
- كەمپەسكەلەۋگە تٷسكەندەردٸڭ تٸكەلەي ۇرپاعى بولسا, ياعني تۋعان بالاسى بولسا, ونى قاراستىرۋعا بولادى.
- ناقتى ساياسي شەشٸم شىقتى ما سوندا?
- ونداي ساياسي شەشٸم جوق. بٸراق قازٸرگٸ زاڭ اياسىندا سوتقا ارىز بەرە الادى. تٸكەلەي ۇرپاعى – بالاسى بولسا, قولىندا كەمپەسكە تۋرالى قۇجاتتارى بولسا, سوتقا بەرە الادى. مەنٸڭ تٷسٸنۋٸمشە, نەمەرە, شٶبەرەلەرٸنٸڭ ونداي قۇقىعى جوق. بۇل جەردەگٸ ەڭ باستى مەسەلە قۇربانداردىڭ ەسٸمٸن ەلگە قايتارىپ, تاريحي ەدٸلەتتٸلٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋ عوي. پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ باستى ماقساتى دا سول. ەلٸ كٷنگە دەيٸن اقتالماي جٷرگەندەردٸڭ ٸزدەۋشٸلەرٸ جوق.
- كٸشٸ كوميسسييانىڭ جۇمىسىنا ورالساق, قازاقستاندا قانشا قۇپييا گريفتٸ قۇجات بار? وسىنداي اناليز جاسالدى ما?
- جاسالىپ جاتىر. بۇعان دەيٸن ول دا دۇرىس جاسالماعان ەكەن. ورتالىق قۇقىق قورعاۋ مەمەكەمەلەرٸمەن بٸرگە ٶڭٸرلەردەگٸ ارحيۆتەردەگٸ قۇپييا قۇجاتتاردىڭ ناقتى سانىن انىقتاپ جاتىرمىز. ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارىنىڭ مۇراعاتتارىندا ساقتاۋدا 1920-1950 جىلدار ارالىعىنداعى قۇپييا مۇراعاتتىق ماتەريالدار بار, ولاردىڭ جالپى سانى – 172 مىڭ 462. ونىڭ ٸشٸندە اقتاۋعا جاتپايتىن تۇلعالاردىڭ قىلمىستىق ٸستەرٸ – 13 مىڭ 187. سوت ورگاندارى اقتاپ شىققان ازاماتتارعا قاتىستى 122 مىڭ 836 قىلمىستىق ٸس بار. رەسمي مەلٸمەت وسىنداي.
مەن كوميسسييا جۇمىسىندا بٸرٸنشٸ كەزەكتە مىناداي مەسەلە كٶتەردٸم. ەلٸ كٷنگە دەيٸن ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنىڭ ناقتى ستاتيستيكاسى جوق. جوبالاپ, جالپىلاما عانا ايتىلادى. قانشا ادام رەپرەسسيياعا ۇشىرادى دەسەڭٸز, 100 مىڭعا جۋىق دەيدٸ. ناقتى سان جوق. ونداي بولا ما? مەن سولاردىڭ بەرٸن تٸزبەلەپ شىعارايىق دەگەن ۇسىنىس ايتتىم. ەزٸرگە پٸكٸرتالاس بولىپ جاتىر. قازٸر قولدانىستاعى زاڭمەن اقتاۋعا بولاتىنداردىڭ ناقتى سانىن شىعارىپ الۋ كەرەك. كەيٸن قاتارى تاعى كٶبەيتٸلەدٸ. مىسالى, «الجير» قۇرباندارىنىڭ بەرٸن تٸزبەلەپ شىعاردىق قوي. سول سيياقتى رەپرەسسييا قۇرباندارىن نەگە شىعارا المايمىز? اتىلعانداردىڭ دا سانىن ناقتىلاۋ كەرەك. 25 مىڭ با, 30 مىڭ با?
1928-32 جىلدار اراسىندا 272 كٶتەرٸلٸس بولعان دەپ جٷرمٸز. ارحيۆتەن قاراساق, 272 كٶتەرٸلٸس 1931 جىلدىڭ كٷزٸندەگٸ دەرەك قانا ەكەن. گولوششەكيننٸڭ بايانداماسىندا سولاي جازىلعان. ال 1932 جىلى تاعى دا كٶتەرٸلٸستەر بولدى. سوندا 300-گە ناقتى جەتەتٸن تٷرٸ بار. سول 300 كٶتەرٸلٸسكە 80 مىڭداي ادام قاتىسقان دەيدٸ. ونىڭ دا تٸزٸمٸن شىعارۋعا بولادى. 80 مىڭ ادامنىڭ قانشاسى اتىلعانى دا بار.
1993 جىلعى زاڭنان كەيبٸر باپتاردى العىزىپ تاستاساق دەگەن ۇسىنىستار بار. ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنىڭ كاتەگورييالارىن كەڭەيتەمٸز, سوندا, مىسالعا, «بانديت» اتانعان بوزداقتار, جەر اۋدارىلعاندار قوسىلادى. قىزىل ەسكەر اۋىلعا كٸرگەندە بەيبٸت تۇرعىنداردى قىرعان كەزدەر كٶپ بولعان. سول بەيبٸت قۇربانداردىڭ ەسٸمٸن دە جارىققا شىعارۋ كەرەك.
- قانداي جاعدايدا ناقتى بٸر ادامدى اقتاۋ تۋرالى ٶتٸنٸش قاناعاتتاندىرىلماۋى مٷمكٸن?
- مىسالى تٷركٸستان لەگيونىنا قاتىسىپ, سوۆەت ارميياسىنا قارسى شايقاستاردا قاتىسۋى مٷمكٸن. ونداي ادامداردى اقتاۋ بويىنشا داۋ شىقسا, سوت قانا باعا بەرە الادى. سوت ارگۋمەنتتەردٸ قاراپ, شەشٸم شىعارادى. نەمەسە ساياسي شەشٸم دەگەن بار. كوميسسييادا ارنايى ساياسي اقتاۋ دەگەن مەسەلەنٸ كٷن تەرتٸبٸندە تۇر. مىسالى, مۇستافا شوقاي, ەليحان بٶكەيحانوۆتار زاڭدىق تۇرعىدا اقتالعان. مۇستافا شوقاي سوتتالعان دا جوق قوي. بٸراق, اكادەميك مەمبەت قويگەلديەۆ ايتقانداي, مۇستافامەن سٶيلەسكەنٸ ٷشٸن, بايلانىستا بولعانى ٷشٸن قانشاما ادام جاپا شەكتٸ. ەمٸرە قاشاۋباەۆ, عازىمبەك سيياقتى ادامدار كٶپ.
- ساياسي اقتاۋ دەگەننٸڭ زاڭدىق اقتاۋدان ايىرماشىلىعى نە سوندا?
- بىلاي قاراساڭىز, مۇستافا شوقايعا ەسكەرتكٸش قويىپ, فيلمدەر ارناپ جاتىرمىز. ونى اقتاۋدىڭ قاجەتٸ دە جوق سيياقتى كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. بٸراق قۇجات كەرەك. ساياسي اقتاۋدىڭ ەڭ نەگٸزگٸ مەنٸ مىنادا. بٸزدە وندايلار شىعادى. ەرتەڭ بٸرەۋ «مۇستافا شوقاي نەمٸستٸڭ ساتقىنى» دەگەن سيياقتى وي جازىپ, تٸل تيگٸزسە, سول ٷشٸن ونى جاۋاپقا تارتامىز. پرەزيدەنتتٸڭ اقتاۋ تۋرالى جارلىعىندا وسى تالاپ ناقتى جازىلۋى كەرەك. كٸم مۇستافا شوقايعا نەمەسە ەليحان بٶكەيحانوۆقا تٸل تيگٸزەدٸ, تەرتٸپكە تارتۋ كەرەك دەگەن سيياقتى.
- بۇل مەسەلەنٸ كوميسسييانىڭ بارلىق مٷشەسٸ قولداپ وتىر ما?
- قولدايدى دەپ سەنەم. مىسالى بٸزدە ەلباسىعا نەمەسە پرەزيدەنتكە تٸل تيگٸزگەنٸ ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك قاراستىرىلعان. سول سيياقتى الاشوردالىقتارعا تٸل تيگٸزٸپ, «اشارشىلىق بولعان جوق» دەپ جوققا شىعارعانداردى جاۋاپقا تارتاتىنداي شەشٸم شىعارىلۋى كەرەك. ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن تولىعىمەن اقتاۋدىڭ بٸر ۇشىعى وسىعان كەلٸپ تٸرەلەدٸ. ياعني, اقتاپ قانا قويماي قورلاۋدان قورعاۋ كەرەك.
- اقتايتىن كەزەڭ قاي جىلداردىڭ اراسىن قامتيدى?
- 1917 جىلدان قازٸرگٸ كەزگە دەيٸن دەپ ەسەپتەلەدٸ.
- كوميسسييانىڭ جۇمىسىنا قارسىلىق بٸلدٸرۋ سيياقتى رەاكتسييالار بار ما?
- ونداي رەاكتسييالار بار. ٶكٸنٸشكە قاراي, «بۇدان باسقا مەسەلە جوق پا» دەگەن ەڭگٸمەلەر تۋىنداپ جاتىر. بٸرٸنشٸدەن, بۇل قازاققا كەرەك. ەكٸنشٸدەن, بۇل – پرەزيدەنتتٸڭ تٸكەلەي تاپسىرماسى.
- كوميسسييا اشارشىلىقتى گەنوتسيد دەپ قاراۋ مەسەلەسٸن كٶتەرٸپ وتىر ما?
- ول ەندٸ زاڭگەرلەردٸڭ جۇمىسى عوي. ٶتكەن اپتادا عانا اشارشىلىققا قاتىستى بٸراز قۇجاتتاردى جيناپ شىعاردىق. سەنات تٶراعاسى مەۋلەن ەشٸمباەۆتىڭ قولداۋىمەن ارنايى توپ جۇمىس ٸستەگەن بولاتىن. بٷكٸل اشارشىلىق بويىنشا, قالاي باستالعانى, قالاي ٶربٸگەنٸ تۋرالى دەرەكتٸڭ كٶبٸ قامتىلدى. ەشكٸم كٶرمەگەن, قازاقستاندا جارييالانباعان قۇجاتتار دا بار اراسىندا. 1200-دەي قۇجاتتى كٸتاپ قىلىپ شىعاردىق, قىسقاسى. ەلەكتروندى نۇسقاسى دا بولادى. «اتامۇرا, «التىن قىران» دەگەن كومپانييالار قولداپ, دەمەۋشٸلٸك جاساپ وتىر.
- قۇپيياسىزداندىرۋ جەلەۋٸمەن, ارحيۆتٸ اقتارۋ سىلتاۋىمەن قانداي دا بٸر قۇجاتتاردى جوعالتىپ جٸبەرۋ ەرەكەتتەرٸنٸڭ الدىن قالاي الماقشىسىزدار?
- ارحيۆتە بەرٸ باقىلاۋدا عوي. مەملەكەتتٸك قۇجاتتار جوعالماۋى كەرەك. قۇپيياسىزداندىرۋ دەگەن كٸم كٶرٸنگەنگە ۇستاتىپ جٸبەرۋ دەگەن سٶز ەمەس قوي.
- ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ جٶنٸندەگٸ كوميسسييا ٶز جۇمىسىن اياقتاعان كەزدە قانداي ٶزگەرٸس بولادى? بۇل قاراپايىم قازاقتارعا نە بەرەدٸ? مىسالى, مەكتەپتەردە ەل تاريحى جاڭا قىرىنان وقىتىلا باستاي ما? كەز كەلگەن مۋزەيگە بارساڭىز كەز كەلگەن ٶلكەتانۋشى قاي اۋىلدان قانشا سوعىس ارداگەرٸ شىققانىن, ونىڭ نەشەۋٸ مايداندا ٶلگەنٸن جاتقا ايتادى. ال ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇربانى تۋرالى ونداي بٸلٸمٸ جوق. سٸزدەردٸڭ كوميسسييا وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرادى دەپ ايتا الامىز با?
- بٸزدە تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قادٸرٸن تٷسٸنبەۋشٸلٸك بار. اسپاننان تٷسە سالعانداي كٶرەتٸندەر كٶپ. بىلاي قاراساڭ, شىنىمەن سولاي سيياقتى كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. سوۆەت وداعى ىدىراپ كەتٸپ, تەۋەلسٸزدٸك اسپاننان تٷسە قالعانداي. ال تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەس, تەۋەلسٸزدٸك جولىنداعى قۇرباندار دەگەن ۇعىمدارعا ەلٸ دە ناقتى انىقتاما بەرگەن جوقپىز. تەۋەلسٸزدٸك قۇربانى دەگەن كٸم? بٸز بودان بولىپ جاتقاندا سوعان قارسى تۇرعان ادامنىڭ بەرٸ تەۋەلسٸزدٸك جولىنداعى قۇرباندار بولىپ سانالۋى كەرەك. تەۋەلسٸزدٸكتٸ اڭساماسا دا, باسقىنشىلىق ەرەكەتكە قارسى تۇرعاننىڭ بەرٸ تەۋەلسٸزدٸك جولىنداعى قۇربان بولىپ سانالۋى تيٸس. پاتشا كەزٸندە, كوممۋنيستٸك بيلٸك كەزٸندە قۇربان بولعان قازاقتىڭ بەرٸ تەۋەلسٸزدٸك جولىنداعى قۇربان بولىپ ەسەپتەلۋٸ كەرەك.
تاريحي ەدٸلەت ورناۋى كەرەك قوي. تەۋەلسٸزدٸك جولىنداعى قۇربانداردى جوقتاماي, ولاردى ەسكە الماي, ارۋاقتار رۋحى ەشقاشان دامىل تاپپايدى. ٶلٸ رازى بولماي, تٸرٸ بايىمايدى دەگەن بەكەردەن-بەكەر ايتىلا سالعان سٶز ەمەس.
مۇنداعى باستى ماقسات – ۇلتتى بٸرٸكتٸرۋ. 31 مامىردا بٷكٸل ەل بولىپ قايعىرىپ, ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن جوقتاپ, بٸر ويعا بەرٸلۋٸ كەرەك. بٸرٸنشٸ كەزەكتە قازاقتار ٶزٸمٸز وسىنى ەر وتباسى بولىپ تەرەڭ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. مىسالى, حولوكوستى ايتايىقشى. بٷكٸل يزاريل سول كٷنٸ ازا تۇتىپ, قۇربانداردى ەسكە الادى. ۇلتتى قالاي بٸرٸكتٸرۋگە بولاتىنىن سودان كٶرۋگە بولادى.
«بٸز ٷلكەن قايعىدان, قاسٸرەتتەن امان قالدىق. سوندىقتان قۇرباندارعا العىس ايتامىز» دەگەن تٷسٸنٸك بولۋى كەرەك. سول قۇرباندار الدىنداعى قارىز بەن پارىز بٸزدٸ بٸرٸكتٸرە الادى. ال قازٸرگٸدەي بٸرٸمٸز اشارشىلىق «بولدى» دەپ, بٸرٸمٸز «بولعان جوق» دەپ, «سەنٸڭ اتاڭ مەنٸڭ اتامدى اتقىزعان» دەپ جٷرە بەرسەك, ۇلت ەشقاشان بٸرٸكپەيدٸ. جەرٸنە, رۋىنا, ۇلتىنا, تٸلٸنە, دٸنٸنە قاراماي, بٷكٸل قازاق وسى كٷنٸ بٸر تٷسٸنٸكتە بولىپ, بٸرٸگۋٸ كەرەك. بۇل – ٷلكەن يدەولوگييا. ونداي تەجٸريبە بٷكٸل ەلەمدە بار. بٷكٸل قازاقستان حالقى شىن جٷرەكتەن تويلايتىن ورتاق مەيرامىمىز جوق ەكەنٸ راس قوي. تەۋەلسٸزدٸكتٸ تويلامايتىندار بار, مىسالى. ال بٸزدٸ بٸرٸكتٸرەتٸن اتاۋلى كٷن وسى 31 مامىر بولۋى كەرەك.
- ۋاقىت بٶلٸپ, سۇحبات بەرگەنٸڭٸزگە راقمەت!
