Qazaqtyń oishyl tulǵasy, birtýar perzenti Abai Qunanbaiulyn san qyrynan zerttegen ǵalymdar az emes. Árqaisysy barynsha ashyp kórsetýge, taldap berýge umtylady. Saiyp kelgende, báriniń kózdeitini Abaidyń tereńdigin jáne urpaqqa silteitin baǵyttaryn aiqyndap, jetkizý. Zertteýshi Asan Omarovpen áńgimelesip, Abaidyń ǵylym men bilimge qatysty filosofiiasynyń taǵy bir aqiqatyna kóz júgirtýge tyrysqan edik.
Abai adam bolýdy bilýi úshin balaǵa qandai ǵylym-bilimdi úiretý kerektigin nusqaidy jáne neni negizge alady?
Hakim Abai «adam uǵylynyń minezderin» túbirinen zerttep-zerdelegen, sondai-aq, onyń «adamshylyǵynyń kámálat tappaǵy» neden ekendigin anyqtap bergen has ǵulama. Qarapaiym tilmen aitqanda, júrekke imandylyq dánin ekken diqanshy babamyz. Senseńiz, osy aqiqatqa kúmándiler kóp qazir. Sovettik kezeńde Abai ádebiet sheńberinde qursaldy, sońǵy ondaǵan jyldar qazaq ǵylymy óship-sónýdiń az-aq aldynda tur. Sondyqtan Abai dana, Abai dara degenge: «Abai filosofiiany bilip pe edi? Nesimen kemeńger? Asyra maqtap, idoldy qoldan jasadyq» desip tirese ketetinder kóptigi zańdylyq.
Abaidyń filosofiiasy danalyq kómbesi, ásirese, «Tasdiq» (qazirgishe 38-shi qarasóz) atty eńbegi altyn sandyq. Ondaǵy tereńdik pen rýhani-intellektýaldyq kúshke ǵajaptanasyń. Ol aspandaǵy temirqazyq juldyzy siiaqty kúlli adamzat órkenieti damýyna adastyrmas baǵdarsham! Onyń dáleline tómende Abaidyń bir ǵana tezisin taldap, talqyǵa salyp kóreiik. «Tasdiq»-tyń bissimilásin Abai mahabbat uǵymynan bastaǵan, onan soń: «Qashan bir bala ǵylym-bilimdi mahabbatpen kókserlik bolsa, sonda ǵana onyń aty adam bolady « deidi. Kórdińiz be, Abaisha adam bolý sharty – ǵylym-bilimge súiispenshilik. Sebebi, bilmekke qumarlyq taza jan qasieti. Ekinshiden, «Ǵylym – Allanyń bir sipaty, ol – haqiqat». Ǵylymnyń iisi de joq el eshqashanda dami almaq emes. Abaidyń ǵylymdy mahabbatpen kókseý – adamdyqtyń tuma bastaýy deýiniń bir astary osy arada.
Sonymen, adam bolýdy bilýi úshin balaǵa qandai ǵylym-bilimdi úiretý kerek? Álemdik pedagogika tirelgen túiindi Abai bylaisha tarqatyp beredi: «Sonan soń ǵana Alla taǵalany tanymaqtyq, ózin tanymaqtyq, dúnieni tanymaqtyq, óz adamdyǵyn buzbai ǵana jálib mánfaǵat dáfǵy muzarratlarny (paidalyny alý, zalaldydan qashý) aiyrmaqlyq sekildi ǵylym-bilimdi úirense, biler dep úmit qylmaqqa bolady». Keremet!
Danyshpan ustazdar álimsaqtan basyn qatyrǵan máseleniń túiini sheshilip jatsa, onan asqan danalyq jaryǵy bola ma? Sondyqtan bir aýyz tezisti talqyǵa salyp, ol týraly oiymyzdy ortaǵa salǵandy jón sanadyq.
Kórip otyrmyz, Abai barsha ǵylym-bilim ataýlyny tórt arnaǵa jiktep, klassifikatsiialaǵan:
1. Alla taǵalany tanymaqtyq.
2. Ózin tanymaqtyq.
3. Dúnieni tanymaqtyq.
4. Paidaly men zalaldyny aiyrmaqlyq (is-áreket).
Tórttaǵandy júieni durys taldaý mańyzdy. Jaratýshyny taný kerek, nege, onsyz pendeniń júregi jyly, kóńili ashyq bola almaidy. «Ózin taný» she? Bul ilim adamnyń ózin rýhani bolmys, iaǵni jan dep bilýi úshin kerek. Onsyz aqyly nurly bola almaidy. Al, «dúnieni tanymaqtyq» aiasyna kúlli tabiǵat, iaǵni Ai ústi (ǵarysh, juldyzdar álemi) jáne Ai asty jaratylys túgel kiredi. Dúnieaýi ǵylymdar tirshilik lokomotivi ekeni aitpasaq ta aian.
Sóitip, atalǵan úsh tanymaqtyqta rýhani jáne zattyq álemder tutas qamtylǵan. Balaǵa on segiz myń ǵalam úilesimin úiretetin, bolmys birligin bildiretin ǵylym-bilimniń úsh salasy osylar.
Ál-Farabi: «Áreketshil intellekt aldymen barlyqtyń eń kúrdelisin tanyp-biledi» deidi (Filosofskie traktaty. – Almaty, 1970. – 37-bet). Bolmysty tanyp-bilýdiń rettiligi – kúrdeliden qarapaiymǵa qarai eken. Mine, Abai qoldanǵan tásil de osy («Tasdiq» traktatynyń mazmuny oǵan saima-sai ekenin eskerte otyraiyq). Ǵylymi leksikada bulaisha (joǵarydan tómen) oilaý tásili «dedýktsiia» degen atqa ie.
Endi tórt satyly júiege qaita oralaiyq. Úsh tanymaqtyqtan soń neni úiretý kerek? Abai: «Paidaly men zalaldyny aiyrmaqlyq sekildi ǵylym-bilimdi úirense» deidi. Negizi, «aiyrmaqlyq» kúrdeli másele, muny qazaqtyń dertine, nadandyq háline Abaidyń: «Jaqsy menen jamandy aiyrmadyń» («Qalyń elim, qazaǵym...») dep diagnoz qoiǵanynan-aq ańǵarýǵa bolady.
Sóitip, tereńine úńilsek, jaqsy menen jamandy aiyrýdyń tetigi – is-áreket, Abai termini boiynsha, qam-qaraket degen bailam týady. «Ne ekseń, sony orasyń» demekshi, is-áreketiń jaqsy bolsa, paida alasyń, eger jaman bolsa, zalalǵa tap bolasyń. Durys pen burysty, obal menen saýapty aiyrý da tek adamnyń isinen bilinbek. Osyǵan shekti Abaidyń «paidaly men zalaldyny aiyrmaqlyq» degenin tek adamdyq tárbie (etika) dep túsinip, ony ómir súrý tártibi sheńberinde qarastyryp keldik. Bul jetkiliksiz. Onyń túbiri (genezisi) is-áreket dep bilsek qana Abai ósieti durys uǵylmaq.
Filosofiialyq mańyzdy problema bul. Túsiniktemeleiik.
Áigili úshkil (triada) – Alla taǵala, adam jáne tabiǵat. Áýelgisi – Haq (máńgilik), iaǵni jan álemi, úshinshisi – halq (jaralys), iaǵni zattyq álem. Bul ekeýin biriktirýshi «kópir» – adam bolmysy. Adam balasy Jaratýshymen hám jaralyspen qarym-qatynasta. Já, ony qalaisha, qaitip jasaidy? Tek is-áreketi arqyly. Demek, qaraket qylý – turaqty sýbstantsiia. Al etika (ekinshi aty – moral) turaqty emes, ol zamana aǵymyna beiimdelip otyratyn ózgermeli, ǵylym tilimen aitsaq, aktsidentsiialyq qasietke ie kategoriia.
«Dáleliń qaisy?» dersiz. Sýfizmniń klassigi imam Ǵazali óziniń basty shyǵarmasy – «Ihia» atty traktatynda aitqan: «…Znanie o potýstoronnem delitsia na Naýký povedeniia i Naýký otkroveniia. Pod poslednei ia podrazýmevaiý to, chto trebýet tolko otkrytiia znaniia, a pod vtoroi – Naýkoi povedeniia – to, chto trebýet takje i deistviia» (Ihia ilm ad-din. Orysshaǵa aýdarǵan V.Naýmkin. – M., 1980, – 275-bet).
Kelesi mysal, ál-Farabidiń qiialyndaǵy qaiyrymdy qala turǵyndary, zeiin qoiyp oqysaq, izgi is-áreketke umtylýshylar. Qala basshysy, meili, qalanyń qarapaiym turǵyndary deiik, bári de áreketshil intellekt ieleri.
Abaidyń ózine júgineiik. «Óziń úshin iman keltirseń, já inandyń, – deidi oishyl. – Ol inanmaqtyǵyń qur ǵana inanmaqtyqpen qalsa, saǵan paida bermeidi. Onyń úshin sen óziń inanmaqtyǵyńnan paida ala almadyń. Paida alamyn deseń, paida beredi, kámil iman bolady». Baqsaq, imandy bekitý de tek is-áreketpen. Onsyz kámil iman da, ózge izgilikter de joq. Sol siiaqty Abai: «Ǵumyr ózi – haqiqat» deidi. Nege? Sebebi, qaraketshil adam bar, qaraketsiz adam joq, iaki tiri ólik. Áigili úsh qasiettiń biri – «ystyq qairat» dep atalýy da osymen óz túsinigin tabady.
Sóitip, tekseris nátijesinde «paidalyny alý, zalaldydan qashý» degen Abai sóziniń mánisi – is-áreket ekendigi anyqtalyp otyr. Abaidyń kórgisi kelgeni – qoǵamǵa paidasy tietin qareketshil urpaq. Paidaly qareket (arabsha – «ǵamalýs-salih») uǵymyna Abai: «Ia dúnieńnen, ia aqylyńnan, ia malyńnan ...bireýlerge jaqsylyq tigizbek maqsatyń bolsyn» dep anyqtama beredi. Mine, úsh «tanymaqtyqty» oishyldyń izgi is-áreketpen tolyqtyrýy jáne «óz adamdyǵyn buzbai ǵana» dep eskertýi osymen óz túsinigin tabady.
Balanyń ǵylym-bilim úirenýi kórkem minez qalyptasýymen juptasýy shart. Abai tezisi ekeýiniń birge órilýiniń, olardyń tutasqan sinteziniń kýási. Osy aitylǵandar traktat kirispesin túsinýge jetkilikti siiaqty.
Sonymen, Abai usynǵan júiede «Adam bol!» ideiasyn iske asyrýdyń teoriialyq negizi qalanǵan. Onyń «Abai – rýhani reformator» deýimizge myzǵymas arqatirektiń biri ekendigi de shúbásiz. Biraq ázirge túie ústinen ot kósegen háldemiz. Abai usynǵan kemel júiege sáikes qaraket qyldyq dep maqtana almaimyz. Bótenniń qańsyǵyna qur eliktep, reforma jasaýdan kóz ashpai kelemiz.
Abaidy tanytý arqyly qazirgi qoǵamnyń dástúrli ulttyq sanasyna serpilis bere alamyz ba jáne qai qyrynan túsindirgen durys dep esepteisiz?
Kúńkil kóp, «Abai asyra madaqtaldy, qoldan kemeńger jasadyq» deitin. Oǵan tosqaýyl tek ǵylymi izdenister ǵana. Sondyqtan Aristotel men ál-Farabidiń ǵylym-bilimdi júiege salǵan tájiribelerin ekshep, zerdeleýge májbúrmiz. Komparativti ( salystyrmaly ) tásildi qoldanaiyq.
Aristotel ǵylym-bilimdi úsh úlken topqa bólip jiktegen: teoriialyq, praktikalyq hám shyǵarmashylyq dep. Birinshi top – filosofiia, matematika jáne fizika, ekinshi top – etika (moral) men saiasat, al, úshinshi top – óner, kásip jáne qoldanbaly ǵylymdar dep kórsetipti. Filosofiia, falsafa desek te bolady, ózgeden joǵary. Nege? Oǵan Aristotel «ol – barlyq ǵylymnyń basy» dep túsinik beredi. Filosofiia – aqyl-oi men parasat ilimi, ózgesi «issledýiýt ne vechnye, a vesh v otnoshenii k chemý-to i v nastoiashee vremia» (Aristotel. Metafizika. – M., Mysl, 1976, t. 1. – 68-bet).
Qoryta kelgende, kóne grek ǵulamasy bylai dep túiin túiedi: «Takim obrazom vse drýgie naýki bolee neobhodimy, nejeli ona, no – lýchshe net ni odnoi» (Sonda, 95-bet). Ózgeler qajettirek desek te, filosofiiadan qundy bola almaityny qalai? Óitkeni, ol túpki haqiqatty (Jaratýshy men jan álemin) tanytýshy ilim.
Aristotel tujyrýynsha, álemniń paida bolýynyń da, qozǵalystyń da eń alǵashqy sebebi bar, ol – Qudai (Pervyi Sýshii). Iaǵni Rýh, Sana alǵashqy, iaki joǵarǵy, Materiia, Bolmys keiingi, iaki tómengi.
«Allataǵalany tanymaqtyq» ilimin Abai da aldyǵa qoiyp otyr.
Endigi rette «shyǵystyń Aristoteli» atanǵan qypshaq dalasynyń týmasy ál-Farabi babamyzdyń eńbegine kóz salaiyq. Ol óziniń «Ǵylymdy klassifikatsiialaý týraly sóz» atty eńbeginde ǵylymdy bes túrge jiktegen eken: 1) til týraly ǵylym; 2) logika (arabsha-mantyq); 3) matematika; 4) fizika jáne metafizika; 5) azamattyq ǵylymdar jáne zań ilimderi.
Ǵulama atalǵan bes túrdiń árbirine kiretin ǵylym tarmaqtaryn tarqatyp aitqan. Mysaly, matematika ǵylymy aiasyna arifmetika, geometriia, optika, astronomiia, mýzyka, aýyrlyq jáne tiimdi tásilder týraly delingen jeti salany toptap árqaisysyna taldaý jasaǵan. Sóitip, ál-Farabi júiesi ǵylymnyń sol zamanǵy salalary túgel qamtylýymen erekshelenedi.
«Sotsialno-eticheskie traktaty» atty eńbeginde ekinshi ustaz atalǵan ǵulama: «Adamdy adam qylǵan es-aqyly (sanasy)» – dep kesip aitqan (Atalǵan eńbek. – A., 1973, – 37-bet). Abai: «Jandy haiýandardan aqyldy insandy (adamdy) jaratypty», «Aqyl – maǵlumdúr, ǵylymnyń bir aty ekendigi» jáne «Aqylmen bilmei – iman joq» dep bul tanymdy tolyqtyra túsedi. Biraq, aqyl zerek sáýleli bolsyn: «Aqylǵa sáýle qonbasa, Qaiýansha júrip kúneltpek».
Aqyl qýatymen adamnyń álemdi taný múmkindigi sheksizdigin moiyndaý – qos danyshpanǵa ortaq. Bul tanymdy senimnen (dinnen dep uǵyńyz) joǵary qoiǵandyq belgisi. Basqasha aitqanda, ǵylymmen tapqan iakini iman ustazǵa erip qylǵan taqlidi imannan biik.
Dinge ál-Farabidiń bergen anyqtamasy qyzyq: «Religiia est narodnoe mirovozzrenie, popýliarnaia, ýproshennaia i obshedostýpnaia filosofiia». Al, Qudaidy aqylmen tanýdyń mánisi ózgerek: «Bojestvennaia naýka»... vhodit v grýppý teoreticheskih naýk i bazirýetsia na dovodah razýma, idet «pýtem dokazatelstv» (Izbrannye traktaty. – A., Ǵylym, 1994. – 64-bet).
Bul rette Abaidyń: «Biz Jaratýshy emes, jaratqan kóleńkesine qarai biletuǵyn pendemiz. ...Biz janymyzdan ǵylym shyǵara almaimyz, jaralyp, jasalyp qoiǵan nárselerdi sezbekpiz, kózben kórip, aqylmen bilip alatyn pendemiz» (45-sóz) degen tanymyn eske alsaq oryndy.
Sonymen, úsh ǵylymdyq júiege (avtory – Aristotel, Farabi jáne Abai) jasalǵan shaǵyn sholýdan shyǵar qorytyndy: Qudaidy taný iliminiń orny tórde. Ilkide ony dedýktsiialyq oilaý metody degenbiz, ókinishke qarai, osy zamanǵy ǵylymi progress súiengen metod – indýktsiialyq oilaý (bolmysty tómennen joǵary qarai zertteý), soǵan basymdyq berilgenin moiyndaýǵa týra keledi. «Sanany turmys bileidi» degen qaǵidanyń kúsh alýy, ómirsheń bolýy osymen de óz túsinigin tabady.
Jaratýshy Ieni taný iliminiń orny nelikten tórde degen saýalǵa Abai «Tasdiq» traktatynda naqtyly jaýap beredi. Bul eńbekte Alla taǵalanyń súbýtiia sipattary arasynda ózgelerine «hareket beretuǵyn» – ǵylym men qudiret ekendigi alǵash ret ǵylymi negizde anyqtalǵan. Allanyń segiz sipatynan: «Pendesinde de árbirinen óz hálinshe bar qylyp jaratypty» deidi Abai. Solardyń ishindegi bastysy – ǵylym, iaǵni adamǵa Qudaidyń erekshe aqyl darytqandyǵy. Ekinshiden, kórkem esimderi boiynsha Jaratýshy «raqymdy, ǵadalátti» degen tujyrym jasai kele, qudaiylyq osy úsh háslát (ǵylym, raqym, ǵadalát) iesi bolý adamnyń kemeldený, iaǵni tolyq adam bolý sharty dep anyqtaý da – Abai jańalyǵy. «Tasdiq» – qazaq falsafasynyń altyn sandyǵy hám álem oiynyń Everest shyńy bolmaǵy sodan.
Traktat kirispesindegi ǵylym-bilimdi úiretý júiesine qaityp oralaiyq. Joǵaryda bul júie ozyq ári minsiz dep mysaldar aldyq. Ony qaita túletý, tamyrynan tiriltý – Abai enshisi deýge tolyq negiz bar (muny tiianaqtap jetkizý óz aldyna bólek taqyryp). Olai bolsa, tórtkúl júieni «Abaidyń ǵylym-bilimdi úiretý zańy» dep atap, Farabi babamyz armandaǵan áreketshil intellekt tárbieleýdi nege qolǵa almasqa?
Bul rette eskerter jáit, «Alla taǵalany tanymaqtyq» degendi oqý-aǵartý júiesine teologiia, teosofiia nemese dintaný siiaqty bir pándi engizý dep uqsaq qatty jańylysqa urynamyz. Bil bul suhbatta qoǵamdyq sanany siresken ateistik kózqaras tońynan aryltyp, jas urpaqqa «Qudaisyz qýrai da synbaidy» degen dástúrli ulttyq sana, ulttyq tárbie berý máselesin qozǵap otyrmyz. Sonda ǵana «Abai joly» uǵymynyń ishin kórip, sáýlesin sezinetin bolamyz.
Abaidyń tolyq adam deitini bilim men tárbieni boiyna qatar sińirgen urpaq bolýy kerek emes pe. Osyǵan qatysty Abaidyń naqty qandai paiymdaryn keltirýge bolady?
Batys álemi «Adam – eń basty qundylyq» dep jariialap, adamgershilik qaǵidattar qatań saqtalýyna qol jetkizdi. Áitse de, «shirigen» uǵymynan aryla almady. Sebebi, Eýropa elderine Jaratýshysyz oilaý júiesi, iaǵni tek etika jáne moral qundylyqtary arqyly ómir súrý qalyby tán.
Tek paida tabý, bailyq iesi bolýdy murat tutqan, iaǵni rýh tárbiesi álsiz qoǵamda Jaratýshy zańyna (meiirim men ádiletke) jol jabyq. Bul jaǵdaida adamzat qaitip bir baýyr bolmaq, azǵyndyq, qatigezdik azaimaq?
Reti kelgen soń aitaiyq, tárbiesiz bilim alýdyń bir mysaly «Bolashaq» baǵdarlamasy boiynsha shetelden bilim alǵan jas mamandar siiaqty. Otandyq oqý oryndary sol batystyq úlgige jaltaqtaǵan kóshirme esepti. Qudaishylyq ta, ulttyq tárbieniń de iisi joq. Abai «Qashyq bol!» dep úndegen zalaldy qaraketter aramshóptei qaýlap otyrǵany sol. Ózińiz de oilańyz, nege din fenomen, sebebi, adam Allaǵa muqtaj, Jaratýshy Ieni tanyp-bilý paryzy.
Osy turǵydan bilim berýdiń ózindik ulttyq úlgisin qalyptastyrý ózekti máselemiz. Sondai-aq, gýmanitarlyq ǵylymdar salasyn jańǵyrtýǵa, olardy túgeldei jańa relske salýǵa asyǵaiyq.
Bul rette memleket basshysy Q.Toqaev: «Eń aldymen, bilim igerý. Biz búkil álemdi aqyl-oi men parasatty paiym arqyly ǵana moiyndata alamyz. Zaman talabyna sai bilim alý intellektýaldy ult qalyptastyrýǵa jol ashady. Ekinshi, tárbie máselesi. Aqynnyń «Paida oilama, ar oila, talap qyl artyq bilýge» degen ósietin árdaiym sanaǵa sińirý qajet», – dep kúrdeli kezeń tamyryn tap basyp, oqý-aǵartý júiemizge durys baǵyt berdi.
Demek, ulttyń ǵylym-bilimi damýy eń jandy másele! Sol ǵylym-bilim tárbie berýmen ushtasqanda adamdyq qasietter tolysyp, jetilýge múmkindik almaq. Uly Abaidyń tolyq adam, úsh súiý ilimderine mán berý qajettigi mine osydan týady. «Abai – rýhani reformator» dep jar salýymyz da sonda shyndyqqa ainalmaq.
Qoryta aitsam,Abai danalyq oi-tanymdary – ómir súrýdiń Erejesi. Olardy zerttep-zerdeleý, ǵylymi taldaý qajettilik. Biraq, eń mańyzdysy – ómirde, tájiribe júzinde qoldaný. Halqymyz rýhani túlesin, ár qazaq adam degen atqa laiyq bolsyn! Sol úshin Abai jolyna túseiik, qysqa ǵumyrdy meiirim, ádiletpenen súreiik, aǵaiyn, áitpese joq.
Áńgimelesken Álimhan Qanatuly,
