اسان وماروۆ: اباي – رۋحاني رەفورماتور

قازاقتىڭ ويشىل تۇلعاسى, بٸرتۋار پەرزەنتٸ اباي قۇنانبايۇلىن سان قىرىنان زەرتتەگەن عالىمدار از ەمەس. ەرقايسىسى بارىنشا اشىپ كٶرسەتۋگە, تالداپ بەرۋگە ۇمتىلادى. سايىپ كەلگەندە, بەرٸنٸڭ كٶزدەيتٸنٸ ابايدىڭ تەرەڭدٸگٸن جەنە ۇرپاققا سٸلتەيتٸن باعىتتارىن ايقىنداپ, جەتكٸزۋ. زەرتتەۋشٸ اسان وماروۆپەن ەڭگٸمەلەسٸپ, ابايدىڭ عىلىم مەن بٸلٸمگە قاتىستى فيلوسوفيياسىنىڭ تاعى بٸر اقيقاتىنا كٶز جٷگٸرتۋگە تىرىسقان ەدٸك.

اباي ادام بولۋدى بٸلۋٸ ٷشٸن بالاعا قانداي عىلىم-بٸلٸمدٸ ٷيرەتۋ كەرەكتٸگٸن نۇسقايدى جەنە نەنٸ نەگٸزگە الادى?

حاكٸم اباي «ادام ۇعىلىنىڭ مٸنەزدەرٸن» تٷبٸرٸنەن زەرتتەپ-زەردەلەگەن, سونداي-اق, ونىڭ «ادامشىلىعىنىڭ كەمەلات تاپپاعى» نەدەن ەكەندٸگٸن انىقتاپ بەرگەن حاس عۇلاما. قاراپايىم تٸلمەن ايتقاندا, جٷرەككە يماندىلىق دەنٸن ەككەن ديقانشى بابامىز. سەنسەڭٸز, وسى اقيقاتقا كٷمەندٸلەر كٶپ قازٸر. سوۆەتتٸك كەزەڭدە اباي ەدەبيەت شەڭبەرٸندە قۇرسالدى, سوڭعى ونداعان جىلدار قازاق عىلىمى ٶشٸپ-سٶنۋدٸڭ از-اق الدىندا تۇر. سوندىقتان اباي دانا, اباي دارا دەگەنگە: «اباي فيلوسوفييانى بٸلٸپ پە ەدٸ? نەسٸمەن كەمەڭگەر? اسىرا ماقتاپ, يدولدى قولدان جاسادىق» دەسٸپ تٸرەسە كەتەتٸندەر كٶپتٸگٸ زاڭدىلىق. 

ابايدىڭ فيلوسوفيياسى دانالىق كٶمبەسٸ, ەسٸرەسە, «تاسديق» (قازٸرگٸشە 38-شٸ قاراسٶز) اتتى ەڭبەگٸ التىن ساندىق. ونداعى تەرەڭدٸك پەن رۋحاني-ينتەللەكتۋالدىق كٷشكە عاجاپتاناسىڭ. ول اسپانداعى تەمٸرقازىق جۇلدىزى سيياقتى كٷللٸ ادامزات ٶركەنيەتٸ دامۋىنا اداستىرماس باعدارشام! ونىڭ دەلەلٸنە تٶمەندە ابايدىڭ بٸر عانا تەزيسٸن تالداپ, تالقىعا سالىپ كٶرەيٸك. «تاسديق»-تىڭ بٸسسٸمٸلەسٸن اباي ماحاببات ۇعىمىنان باستاعان, ونان سوڭ: «قاشان بٸر بالا عىلىم-بٸلٸمدٸ ماحابباتپەن كٶكسەرلٸك بولسا, سوندا عانا ونىڭ اتى ادام بولادى « دەيدٸ. كٶردٸڭٸز بە, ابايشا ادام بولۋ شارتى – عىلىم-بٸلٸمگە سٷيٸسپەنشٸلٸك. سەبەبٸ, بٸلمەككە قۇمارلىق تازا جان قاسيەتٸ. ەكٸنشٸدەن, «عىلىم – اللانىڭ بٸر سيپاتى, ول – حاقيقات». عىلىمنىڭ يٸسٸ دە جوق ەل ەشقاشاندا دامي الماق ەمەس. ابايدىڭ عىلىمدى ماحابباتپەن كٶكسەۋ – ادامدىقتىڭ تۇما باستاۋى دەۋٸنٸڭ بٸر استارى وسى ارادا. 

سونىمەن, ادام بولۋدى بٸلۋٸ ٷشٸن بالاعا قانداي عىلىم-بٸلٸمدٸ ٷيرەتۋ كەرەك? ەلەمدٸك پەداگوگيكا تٸرەلگەن تٷيٸندٸ اباي بىلايشا تارقاتىپ بەرەدٸ: «سونان سوڭ عانا اللا تاعالانى تانىماقتىق, ٶزٸن تانىماقتىق, دٷنيەنٸ تانىماقتىق, ٶز ادامدىعىن بۇزباي عانا جەلٸب مەنفاعات دەفعى مۇزارراتلارنى (پايدالىنى الۋ, زالالدىدان قاشۋ) ايىرماقلىق سەكٸلدٸ عىلىم-بٸلٸمدٸ ٷيرەنسە, بٸلەر دەپ ٷمٸت قىلماققا بولادى». كەرەمەت! 

دانىشپان ۇستازدار ەلٸمساقتان باسىن قاتىرعان مەسەلەنٸڭ تٷيٸنٸ شەشٸلٸپ جاتسا, ونان اسقان دانالىق جارىعى بولا ما? سوندىقتان بٸر اۋىز تەزيستٸ تالقىعا سالىپ, ول تۋرالى ويىمىزدى ورتاعا سالعاندى جٶن سانادىق. 

كٶرٸپ وتىرمىز, اباي بارشا عىلىم-بٸلٸم اتاۋلىنى تٶرت ارناعا جٸكتەپ, كلاسسيفيكاتسييالاعان:

1. اللا تاعالانى تانىماقتىق.

2. ٶزٸن تانىماقتىق.

3. دٷنيەنٸ تانىماقتىق.

4. پايدالى مەن زالالدىنى ايىرماقلىق (ٸس-ەرەكەت).

تٶرتتاعاندى جٷيەنٸ دۇرىس تالداۋ ماڭىزدى. جاراتۋشىنى تانۋ كەرەك, نەگە, ونسىز پەندەنٸڭ جٷرەگٸ جىلى, كٶڭٸلٸ اشىق بولا المايدى. «ٶزٸن تانۋ» شە? بۇل ٸلٸم ادامنىڭ ٶزٸن رۋحاني بولمىس, ياعني جان دەپ بٸلۋٸ ٷشٸن كەرەك. ونسىز اقىلى نۇرلى بولا المايدى. ال, «دٷنيەنٸ تانىماقتىق» اياسىنا كٷللٸ تابيعات, ياعني اي ٷستٸ (عارىش, جۇلدىزدار ەلەمٸ) جەنە اي استى جاراتىلىس تٷگەل كٸرەدٸ. دٷنيەاۋي عىلىمدار تٸرشٸلٸك لوكوموتيۆٸ ەكەنٸ ايتپاساق تا ايان. 

سٶيتٸپ, اتالعان ٷش تانىماقتىقتا رۋحاني جەنە زاتتىق ەلەمدەر تۇتاس قامتىلعان. بالاعا ون سەگٸز مىڭ عالام ٷيلەسٸمٸن ٷيرەتەتٸن, بولمىس بٸرلٸگٸن بٸلدٸرەتٸن عىلىم-بٸلٸمنٸڭ ٷش سالاسى وسىلار.

ەل-فارابي: «ەرەكەتشٸل ينتەللەكت الدىمەن بارلىقتىڭ ەڭ كٷردەلٸسٸن تانىپ-بٸلەدٸ» دەيدٸ (فيلوسوفسكيە تراكتاتى. – الماتى, 1970. – 37-بەت). بولمىستى تانىپ-بٸلۋدٸڭ رەتتٸلٸگٸ – كٷردەلٸدەن قاراپايىمعا قاراي ەكەن. مٸنە, اباي قولدانعان تەسٸل دە وسى («تاسديق» تراكتاتىنىڭ مازمۇنى وعان سايما-ساي ەكەنٸن ەسكەرتە وتىرايىق). عىلىمي لەكسيكادا بۇلايشا (جوعارىدان تٶمەن) ويلاۋ تەسٸلٸ «دەدۋكتسييا» دەگەن اتقا يە.

ەندٸ تٶرت ساتىلى جٷيەگە قايتا ورالايىق. ٷش تانىماقتىقتان سوڭ نەنٸ ٷيرەتۋ كەرەك? اباي: «پايدالى مەن زالالدىنى ايىرماقلىق سەكٸلدٸ عىلىم-بٸلٸمدٸ ٷيرەنسە» دەيدٸ. نەگٸزٸ, «ايىرماقلىق» كٷردەلٸ مەسەلە, مۇنى قازاقتىڭ دەرتٸنە, ناداندىق حەلٸنە ابايدىڭ: «جاقسى مەنەن جاماندى ايىرمادىڭ» («قالىڭ ەلٸم, قازاعىم...») دەپ دياگنوز قويعانىنان-اق اڭعارۋعا بولادى. 

سٶيتٸپ, تەرەڭٸنە ٷڭٸلسەك, جاقسى مەنەن جاماندى ايىرۋدىڭ تەتٸگٸ – ٸس-ەرەكەت, اباي تەرمينٸ بويىنشا, قام-قاراكەت دەگەن بايلام تۋادى. «نە ەكسەڭ, سونى وراسىڭ» دەمەكشٸ, ٸس-ەرەكەتٸڭ جاقسى بولسا, پايدا الاسىڭ, ەگەر جامان بولسا, زالالعا تاپ بولاسىڭ. دۇرىس پەن بۇرىستى, وبال مەنەن ساۋاپتى ايىرۋ دا تەك ادامنىڭ ٸسٸنەن بٸلٸنبەك. وسىعان شەكتٸ ابايدىڭ «پايدالى مەن زالالدىنى ايىرماقلىق» دەگەنٸن تەك ادامدىق تەربيە (ەتيكا) دەپ تٷسٸنٸپ, ونى ٶمٸر سٷرۋ تەرتٸبٸ شەڭبەرٸندە قاراستىرىپ كەلدٸك. بۇل جەتكٸلٸكسٸز. ونىڭ تٷبٸرٸ (گەنەزيسٸ) ٸس-ەرەكەت دەپ بٸلسەك قانا اباي ٶسيەتٸ دۇرىس ۇعىلماق. 

فيلوسوفييالىق ماڭىزدى پروبلەما بۇل. تٷسٸنٸكتەمەلەيٸك. 

ەيگٸلٸ ٷشكٸل (تريادا) – اللا تاعالا, ادام جەنە تابيعات. ەۋەلگٸسٸ – حاق (مەڭگٸلٸك), ياعني جان ەلەمٸ, ٷشٸنشٸسٸ – حالق (جارالىس), ياعني زاتتىق ەلەم. بۇل ەكەۋٸن بٸرٸكتٸرۋشٸ «كٶپٸر» – ادام بولمىسى. ادام بالاسى جاراتۋشىمەن ھەم جارالىسپەن قارىم-قاتىناستا. جە, ونى قالايشا, قايتٸپ جاسايدى? تەك ٸس-ەرەكەتٸ ارقىلى. دەمەك, قاراكەت قىلۋ – تۇراقتى سۋبستانتسييا. ال ەتيكا (ەكٸنشٸ اتى – مورال) تۇراقتى ەمەس, ول زامانا اعىمىنا بەيٸمدەلٸپ وتىراتىن ٶزگەرمەلٸ, عىلىم تٸلٸمەن ايتساق, اكتسيدەنتسييالىق قاسيەتكە يە كاتەگورييا. 

«دەلەلٸڭ قايسى?» دەرسٸز. سۋفيزمنٸڭ كلاسسيگٸ يمام عازالي ٶزٸنٸڭ باستى شىعارماسى – «يحيا» اتتى تراكتاتىندا ايتقان: «…زنانيە و پوتۋستوروننەم دەليتسيا نا ناۋكۋ پوۆەدەنييا ي ناۋكۋ وتكروۆەنييا. پود پوسلەدنەي يا پودرازۋمەۆايۋ تو, چتو ترەبۋەت تولكو وتكرىتييا زنانييا, ا پود ۆتوروي – ناۋكوي پوۆەدەنييا – تو, چتو ترەبۋەت تاكجە ي دەيستۆييا» (يحيا يلم اد-دين. ورىسشاعا اۋدارعان ۆ.ناۋمكين. – م., 1980, – 275-بەت).

كەلەسٸ مىسال, ەل-فارابيدٸڭ قييالىنداعى قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى, زەيٸن قويىپ وقىساق, ٸزگٸ ٸس-ەرەكەتكە ۇمتىلۋشىلار. قالا باسشىسى, مەيلٸ, قالانىڭ قاراپايىم تۇرعىندارى دەيٸك, بەرٸ دە ەرەكەتشٸل ينتەللەكت يەلەرٸ. 

ابايدىڭ ٶزٸنە جٷگٸنەيٸك. «ٶزٸڭ ٷشٸن يمان كەلتٸرسەڭ, جە يناندىڭ, – دەيدٸ ويشىل. – ول ينانماقتىعىڭ قۇر عانا ينانماقتىقپەن قالسا, ساعان پايدا بەرمەيدٸ. ونىڭ ٷشٸن سەن ٶزٸڭ ينانماقتىعىڭنان پايدا الا المادىڭ. پايدا الامىن دەسەڭ, پايدا بەرەدٸ, كەمٸل يمان بولادى». باقساق, يماندى بەكٸتۋ دە تەك ٸس-ەرەكەتپەن. ونسىز كەمٸل يمان دا, ٶزگە ٸزگٸلٸكتەر دە جوق. سول سيياقتى اباي: «عۇمىر ٶزٸ – حاقيقات» دەيدٸ. نەگە? سەبەبٸ, قاراكەتشٸل ادام بار, قاراكەتسٸز ادام جوق, ياكي تٸرٸ ٶلٸك. ەيگٸلٸ ٷش قاسيەتتٸڭ بٸرٸ – «ىستىق قايرات» دەپ اتالۋى دا وسىمەن ٶز تٷسٸنٸگٸن تابادى. 

سٶيتٸپ, تەكسەرٸس نەتيجەسٸندە «پايدالىنى الۋ, زالالدىدان قاشۋ» دەگەن اباي سٶزٸنٸڭ مەنٸسٸ – ٸس-ەرەكەت ەكەندٸگٸ انىقتالىپ وتىر. ابايدىڭ كٶرگٸسٸ كەلگەنٸ – قوعامعا پايداسى تيەتٸن قارەكەتشٸل ۇرپاق. پايدالى قارەكەت (ارابشا – «عامالۋس-ساليح») ۇعىمىنا اباي: «يا دٷنيەڭنەن, يا اقىلىڭنان, يا مالىڭنان ...بٸرەۋلەرگە جاقسىلىق تيگٸزبەك ماقساتىڭ بولسىن» دەپ انىقتاما بەرەدٸ. مٸنە, ٷش «تانىماقتىقتى» ويشىلدىڭ ٸزگٸ ٸس-ەرەكەتپەن تولىقتىرۋى جەنە «ٶز ادامدىعىن بۇزباي عانا» دەپ ەسكەرتۋٸ وسىمەن ٶز تٷسٸنٸگٸن تابادى. 

بالانىڭ عىلىم-بٸلٸم ٷيرەنۋٸ كٶركەم مٸنەز قالىپتاسۋىمەن جۇپتاسۋى شارت. اباي تەزيسٸ ەكەۋٸنٸڭ بٸرگە ٶرٸلۋٸنٸڭ, ولاردىڭ تۇتاسقان سينتەزٸنٸڭ كۋەسٸ. وسى ايتىلعاندار تراكتات كٸرٸسپەسٸن تٷسٸنۋگە جەتكٸلٸكتٸ سيياقتى.

سونىمەن, اباي ۇسىنعان جٷيەدە «ادام بول!» يدەياسىن ٸسكە اسىرۋدىڭ تەورييالىق نەگٸزٸ قالانعان. ونىڭ «اباي – رۋحاني رەفورماتور» دەۋٸمٸزگە مىزعىماس ارقاتٸرەكتٸڭ بٸرٸ ەكەندٸگٸ دە شٷبەسٸز. بٸراق ەزٸرگە تٷيە ٷستٸنەن وت كٶسەگەن حەلدەمٸز. اباي ۇسىنعان كەمەل جٷيەگە سەيكەس قاراكەت قىلدىق دەپ ماقتانا المايمىز. بٶتەننٸڭ قاڭسىعىنا قۇر ەلٸكتەپ, رەفورما جاساۋدان كٶز اشپاي كەلەمٸز. 

ابايدى تانىتۋ ارقىلى قازٸرگٸ قوعامنىڭ دەستٷرلٸ ۇلتتىق ساناسىنا سەرپٸلٸس بەرە الامىز با جەنە قاي قىرىنان تٷسٸندٸرگەن دۇرىس دەپ ەسەپتەيسٸز?

كٷڭكٸل كٶپ, «اباي اسىرا ماداقتالدى, قولدان كەمەڭگەر جاسادىق» دەيتٸن. وعان توسقاۋىل تەك عىلىمي ٸزدەنٸستەر عانا. سوندىقتان اريستوتەل مەن ەل-فارابيدٸڭ عىلىم-بٸلٸمدٸ جٷيەگە سالعان تەجٸريبەلەرٸن ەكشەپ, زەردەلەۋگە مەجبٷرمٸز. كومپاراتيۆتٸ ( سالىستىرمالى ) تەسٸلدٸ قولدانايىق. 

اريستوتەل عىلىم-بٸلٸمدٸ ٷش ٷلكەن توپقا بٶلٸپ جٸكتەگەن: تەورييالىق, پراكتيكالىق ھەم شىعارماشىلىق دەپ. بٸرٸنشٸ توپ – فيلوسوفييا, ماتەماتيكا جەنە فيزيكا, ەكٸنشٸ توپ – ەتيكا (مورال) مەن ساياسات, ال, ٷشٸنشٸ توپ – ٶنەر, كەسٸپ جەنە قولدانبالى عىلىمدار دەپ كٶرسەتٸپتٸ. فيلوسوفييا, فالسافا دەسەك تە بولادى, ٶزگەدەن جوعارى. نەگە? وعان اريستوتەل «ول – بارلىق عىلىمنىڭ باسى» دەپ تٷسٸنٸك بەرەدٸ. فيلوسوفييا – اقىل-وي مەن پاراسات ٸلٸمٸ, ٶزگەسٸ «يسسلەدۋيۋت نە ۆەچنىە, ا ۆەشش ۆ وتنوشەنيي ك چەمۋ-تو ي ۆ ناستوياششەە ۆرەميا» (اريستوتەل. مەتافيزيكا. – م., مىسل, 1976, ت. 1. – 68-بەت).

قورىتا كەلگەندە, كٶنە گرەك عۇلاماسى بىلاي دەپ تٷيٸن تٷيەدٸ: «تاكيم وبرازوم ۆسە درۋگيە ناۋكي بولەە نەوبحوديمى, نەجەلي ونا, نو – لۋچشە نەت ني ودنوي» (سوندا, 95-بەت). ٶزگەلەر قاجەتتٸرەك دەسەك تە, فيلوسوفييادان قۇندى بولا المايتىنى قالاي? ٶيتكەنٸ, ول تٷپكٸ حاقيقاتتى (جاراتۋشى مەن جان ەلەمٸن) تانىتۋشى ٸلٸم.

اريستوتەل تۇجىرۋىنشا, ەلەمنٸڭ پايدا بولۋىنىڭ دا, قوزعالىستىڭ دا ەڭ العاشقى سەبەبٸ بار, ول – قۇداي (پەرۆىي سۋششيي). ياعني رۋح, سانا العاشقى, ياكي جوعارعى, ماتەرييا, بولمىس كەيٸنگٸ, ياكي تٶمەنگٸ. 

«اللاتاعالانى تانىماقتىق» ٸلٸمٸن اباي دا الدىعا قويىپ وتىر.

ەندٸگٸ رەتتە «شىعىستىڭ اريستوتەلٸ» اتانعان قىپشاق دالاسىنىڭ تۋماسى ەل-فارابي بابامىزدىڭ ەڭبەگٸنە كٶز سالايىق. ول ٶزٸنٸڭ «عىلىمدى كلاسسيفيكاتسييالاۋ تۋرالى سٶز» اتتى ەڭبەگٸندە عىلىمدى بەس تٷرگە جٸكتەگەن ەكەن: 1) تٸل تۋرالى عىلىم; 2) لوگيكا (ارابشا-مانتىق); 3) ماتەماتيكا; 4) فيزيكا جەنە مەتافيزيكا; 5) ازاماتتىق عىلىمدار جەنە زاڭ ٸلٸمدەرٸ.

عۇلاما اتالعان بەس تٷردٸڭ ەربٸرٸنە كٸرەتٸن عىلىم تارماقتارىن تارقاتىپ ايتقان. مىسالى, ماتەماتيكا عىلىمى اياسىنا اريفمەتيكا, گەومەترييا, وپتيكا, استرونومييا, مۋزىكا, اۋىرلىق جەنە تيٸمدٸ تەسٸلدەر تۋرالى دەلٸنگەن جەتٸ سالانى توپتاپ ەرقايسىسىنا تالداۋ جاساعان. سٶيتٸپ, ەل-فارابي جٷيەسٸ عىلىمنىڭ سول زامانعى سالالارى تٷگەل قامتىلۋىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. 

«سوتسيالنو-ەتيچەسكيە تراكتاتى» اتتى ەڭبەگٸندە ەكٸنشٸ ۇستاز اتالعان عۇلاما: «ادامدى ادام قىلعان ەس-اقىلى (ساناسى)» – دەپ كەسٸپ ايتقان (اتالعان ەڭبەك. – ا., 1973, – 37-بەت). اباي: «جاندى حايۋانداردان اقىلدى ينساندى (ادامدى) جاراتىپتى», «اقىل – ماعلۇمدٷر, عىلىمنىڭ بٸر اتى ەكەندٸگٸ» جەنە «اقىلمەن بٸلمەي – يمان جوق» دەپ بۇل تانىمدى تولىقتىرا تٷسەدٸ. بٸراق, اقىل زەرەك سەۋلەلٸ بولسىن: «اقىلعا سەۋلە قونباسا, قايۋانشا جٷرٸپ كٷنەلتپەك». 

اقىل قۋاتىمەن ادامنىڭ ەلەمدٸ تانۋ مٷمكٸندٸگٸ شەكسٸزدٸگٸن مويىنداۋ – قوس دانىشپانعا ورتاق. بۇل تانىمدى سەنٸمنەن (دٸننەن دەپ ۇعىڭىز) جوعارى قويعاندىق بەلگٸسٸ. باسقاشا ايتقاندا, عىلىممەن تاپقان ياكيني يمان ۇستازعا ەرٸپ قىلعان تاقليدي يماننان بيٸك.

دٸنگە ەل-فارابيدٸڭ بەرگەن انىقتاماسى قىزىق: «رەليگييا ەست نارودنوە ميروۆوززرەنيە, پوپۋليارنايا, ۋپروششەننايا ي وبششەدوستۋپنايا فيلوسوفييا». ال, قۇدايدى اقىلمەن تانۋدىڭ مەنٸسٸ ٶزگەرەك: «بوجەستۆەننايا ناۋكا»... ۆحوديت ۆ گرۋپپۋ تەورەتيچەسكيح ناۋك ي بازيرۋەتسيا نا دوۆوداح رازۋما, يدەت «پۋتەم دوكازاتەلستۆ» (يزبراننىە تراكتاتى. – ا., عىلىم, 1994. – 64-بەت).

بۇل رەتتە ابايدىڭ: «بٸز جاراتۋشى ەمەس, جاراتقان كٶلەڭكەسٸنە قاراي بٸلەتۇعىن پەندەمٸز. ...بٸز جانىمىزدان عىلىم شىعارا المايمىز, جارالىپ, جاسالىپ قويعان نەرسەلەردٸ سەزبەكپٸز, كٶزبەن كٶرٸپ, اقىلمەن بٸلٸپ الاتىن پەندەمٸز» (45-سٶز) دەگەن تانىمىن ەسكە الساق ورىندى.

سونىمەن, ٷش عىلىمدىق جٷيەگە (اۆتورى – اريستوتەل, فارابي جەنە اباي) جاسالعان شاعىن شولۋدان شىعار قورىتىندى: قۇدايدى تانۋ ٸلٸمٸنٸڭ ورنى تٶردە. ٸلكٸدە ونى دەدۋكتسييالىق ويلاۋ مەتودى دەگەنبٸز, ٶكٸنٸشكە قاراي, وسى زامانعى عىلىمي پروگرەسس سٷيەنگەن مەتود – يندۋكتسييالىق ويلاۋ (بولمىستى تٶمەننەن جوعارى قاراي زەرتتەۋ), سوعان باسىمدىق بەرٸلگەنٸن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدٸ. «سانانى تۇرمىس بيلەيدٸ» دەگەن قاعيدانىڭ كٷش الۋى, ٶمٸرشەڭ بولۋى وسىمەن دە ٶز تٷسٸنٸگٸن تابادى.

جاراتۋشى يەنٸ تانۋ ٸلٸمٸنٸڭ ورنى نەلٸكتەن تٶردە دەگەن ساۋالعا اباي «تاسديق» تراكتاتىندا ناقتىلى جاۋاپ بەرەدٸ. بۇل ەڭبەكتە اللا تاعالانىڭ سٷبۋتييا سيپاتتارى اراسىندا ٶزگەلەرٸنە «حارەكەت بەرەتۇعىن» – عىلىم مەن قۇدٸرەت ەكەندٸگٸ العاش رەت عىلىمي نەگٸزدە انىقتالعان. اللانىڭ سەگٸز سيپاتىنان: «پەندەسٸندە دە ەربٸرٸنەن ٶز حەلٸنشە بار قىلىپ جاراتىپتى» دەيدٸ اباي. سولاردىڭ ٸشٸندەگٸ باستىسى – عىلىم, ياعني ادامعا قۇدايدىڭ ەرەكشە اقىل دارىتقاندىعى. ەكٸنشٸدەن, كٶركەم ەسٸمدەرٸ بويىنشا جاراتۋشى «راقىمدى, عادالەتتٸ» دەگەن تۇجىرىم جاساي كەلە, قۇدايىلىق وسى ٷش حەسلەت (عىلىم, راقىم, عادالەت) يەسٸ بولۋ ادامنىڭ كەمەلدەنۋ, ياعني تولىق ادام بولۋ شارتى دەپ انىقتاۋ دا – اباي جاڭالىعى. «تاسديق» – قازاق فالسافاسىنىڭ التىن ساندىعى ھەم ەلەم ويىنىڭ ەۆەرەست شىڭى بولماعى سودان.

تراكتات كٸرٸسپەسٸندەگٸ عىلىم-بٸلٸمدٸ ٷيرەتۋ جٷيەسٸنە قايتىپ ورالايىق. جوعارىدا بۇل جٷيە وزىق ەرٸ مٸنسٸز دەپ مىسالدار الدىق. ونى قايتا تٷلەتۋ, تامىرىنان تٸرٸلتۋ – اباي ەنشٸسٸ دەۋگە تولىق نەگٸز بار (مۇنى تيياناقتاپ جەتكٸزۋ ٶز الدىنا بٶلەك تاقىرىپ). ولاي بولسا, تٶرتكٷل جٷيەنٸ «ابايدىڭ عىلىم-بٸلٸمدٸ ٷيرەتۋ زاڭى» دەپ اتاپ, فارابي بابامىز ارمانداعان ەرەكەتشٸل ينتەللەكت تەربيەلەۋدٸ نەگە قولعا الماسقا?

بۇل رەتتە ەسكەرتەر جەيت, «اللا تاعالانى تانىماقتىق» دەگەندٸ وقۋ-اعارتۋ جٷيەسٸنە تەولوگييا, تەوسوفييا نەمەسە دٸنتانۋ سيياقتى بٸر پەندٸ ەنگٸزۋ دەپ ۇقساق قاتتى جاڭىلىسقا ۇرىنامىز. بٸل بۇل سۇحباتتا قوعامدىق سانانى سٸرەسكەن اتەيستٸك كٶزقاراس توڭىنان ارىلتىپ, جاس ۇرپاققا «قۇدايسىز قۋراي دا سىنبايدى» دەگەن دەستٷرلٸ ۇلتتىق سانا, ۇلتتىق تەربيە بەرۋ مەسەلەسٸن قوزعاپ وتىرمىز. سوندا عانا «اباي جولى» ۇعىمىنىڭ ٸشٸن كٶرٸپ, سەۋلەسٸن سەزٸنەتٸن بولامىز. 

ابايدىڭ تولىق ادام دەيتٸنٸ بٸلٸم مەن تەربيەنٸ بويىنا قاتار سٸڭٸرگەن ۇرپاق بولۋى كەرەك ەمەس پە. وسىعان قاتىستى ابايدىڭ ناقتى قانداي پايىمدارىن كەلتٸرۋگە بولادى? 

باتىس ەلەمٸ «ادام – ەڭ باستى قۇندىلىق» دەپ جارييالاپ, ادامگەرشٸلٸك قاعيداتتار قاتاڭ ساقتالۋىنا قول جەتكٸزدٸ. ەيتسە دە, «شٸرٸگەن» ۇعىمىنان ارىلا المادى. سەبەبٸ, ەۋروپا ەلدەرٸنە جاراتۋشىسىز ويلاۋ جٷيەسٸ, ياعني تەك ەتيكا جەنە مورال قۇندىلىقتارى ارقىلى ٶمٸر سٷرۋ قالىبى تەن. 

تەك پايدا تابۋ, بايلىق يەسٸ بولۋدى مۇرات تۇتقان, ياعني رۋح تەربيەسٸ ەلسٸز قوعامدا جاراتۋشى زاڭىنا (مەيٸرٸم مەن ەدٸلەتكە) جول جابىق. بۇل جاعدايدا ادامزات قايتٸپ بٸر باۋىر بولماق, ازعىندىق, قاتٸگەزدٸك ازايماق? 

رەتٸ كەلگەن سوڭ ايتايىق, تەربيەسٸز بٸلٸم الۋدىڭ بٸر مىسالى «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا شەتەلدەن بٸلٸم العان جاس ماماندار سيياقتى. وتاندىق وقۋ ورىندارى سول باتىستىق ٷلگٸگە جالتاقتاعان كٶشٸرمە ەسەپتٸ. قۇدايشىلىق تا, ۇلتتىق تەربيەنٸڭ دە يٸسٸ جوق. اباي «قاشىق بول!» دەپ ٷندەگەن زالالدى قاراكەتتەر ارامشٶپتەي قاۋلاپ وتىرعانى سول. ٶزٸڭٸز دە ويلاڭىز, نەگە دٸن فەنومەن, سەبەبٸ, ادام اللاعا مۇقتاج, جاراتۋشى يەنٸ تانىپ-بٸلۋ پارىزى.

وسى تۇرعىدان بٸلٸم بەرۋدٸڭ ٶزٸندٸك ۇلتتىق ٷلگٸسٸن قالىپتاستىرۋ ٶزەكتٸ مەسەلەمٸز. سونداي-اق, گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىن جاڭعىرتۋعا, ولاردى تٷگەلدەي جاڭا رەلسكە سالۋعا اسىعايىق. 

بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ: «ەڭ الدىمەن, بٸلٸم يگەرۋ. بٸز بٷكٸل ەلەمدٸ اقىل-وي مەن پاراساتتى پايىم ارقىلى عانا مويىنداتا الامىز. زامان تالابىنا ساي بٸلٸم الۋ ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋعا جول اشادى. ەكٸنشٸ, تەربيە مەسەلەسٸ. اقىننىڭ «پايدا ويلاما, ار ويلا, تالاپ قىل ارتىق بٸلۋگە» دەگەن ٶسيەتٸن ەردايىم ساناعا سٸڭٸرۋ قاجەت», – دەپ كٷردەلٸ كەزەڭ تامىرىن تاپ باسىپ, وقۋ-اعارتۋ جٷيەمٸزگە دۇرىس باعىت بەردٸ. 

دەمەك, ۇلتتىڭ عىلىم-بٸلٸمٸ دامۋى ەڭ جاندى مەسەلە! سول عىلىم-بٸلٸم تەربيە بەرۋمەن ۇشتاسقاندا ادامدىق قاسيەتتەر تولىسىپ, جەتٸلۋگە مٷمكٸندٸك الماق. ۇلى ابايدىڭ تولىق ادام, ٷش سٷيۋ ٸلٸمدەرٸنە مەن بەرۋ قاجەتتٸگٸ مٸنە وسىدان تۋادى. «اباي – رۋحاني رەفورماتور» دەپ جار سالۋىمىز دا سوندا شىندىققا اينالماق. 

قورىتا ايتسام,اباي دانالىق وي-تانىمدارى – ٶمٸر سٷرۋدٸڭ ەرەجەسٸ. ولاردى زەرتتەپ-زەردەلەۋ, عىلىمي تالداۋ قاجەتتٸلٸك. بٸراق, ەڭ ماڭىزدىسى – ٶمٸردە, تەجٸريبە جٷزٸندە قولدانۋ. حالقىمىز رۋحاني تٷلەسٸن, ەر قازاق ادام دەگەن اتقا لايىق بولسىن! سول ٷشٸن اباي جولىنا تٷسەيٸك, قىسقا عۇمىردى مەيٸرٸم, ەدٸلەتپەنەن سٷرەيٸك, اعايىن, ەيتپەسە جوق. 

ەڭگٸمەلەسكەن ەلٸمحان قاناتۇلى,

قازاقپارات