Qazaq halqy úshin ómirdiń eń basty qundylyǵy toi ǵoi. Meili, ol qandai toi bolsyn onda sharýasy joq, áiteýir kúlip-oinap toi toilasa, sonymen rahat tabatyn halyqpyz. Úilený toiy, shildehana toiy, tusaý keser, qyz uzatý, tilashar, betashar, tipten, mashina alsa da toi, úi alsa da toi, sonymen ne kerek, tek kóńil-kúiimiz jaqsy bolsa boldy. Bul endi bizdiń sonaý myńdaǵan jyldardan beri jalǵasyn taýyp kele jatqan ulttyq mentalitetimizge enip ketken salt-dástúrimizdiń biri desek bolady. Toisyz tura almaimyz jáne qaryzdansaq ta sony jasaýǵa tyrysyp baǵatynymyz taǵy bar. Óitkeni, bul - adam balasynyń ómirindegi jarqyn sátterdiń biri osy toi-dýman men qyzyqty kúnder dep sanamyzǵa filosofiialyq turǵydan sińirip alǵan ata-babalarymyzdyń ǵumyrlyq qaǵidasy. Tipten, bir-birimen aitysqa kelgen eki adamnyń qyrylyp óz-ózin sózben sabap jatqanynda da sharýamyz joq, ol – biz úshin úlken toi. Aitys dese ishken asyn jerge qoiatyn jáne sondai kezdesýdiń ózin úlken dýmanǵa ainaldyryp jiberetin halqymyzdyń aqkóńildigi. Iá, aita berseń qazaq eliniń toiy da dýmany da bitpeitini ras. Múmkin, ómir bolǵan soń bul da bir jaqsy qasiet shyǵar?! Biraq bizdiń búgingi aitpaq oiymyz toi týraly emes, sony basqaratyn Asaba týraly bolmaq.
Hosh delik, qandai toi-jiyn bolsa da burynnan beri kele jatqan saltymyzǵa sai ony bir adam basqarýy kerek. Ol basqaratyn adam saliqaly, sózge sheshen, halyqtyń abyroiyna bólengen, tapqyr, el aldynda bedeli joǵary jan bolýy tiis. Baiaǵy zamanda handar, sultandar, biler, batyrlar osyndai toi ótkizgen kezde mindetti túrde ony júrgizetin jáne basqaratyn bir adamdy sailaityn bolǵan. Jai ǵana kedeidiń ózi de óz ortalarynda bedeli bar adamǵa basqartatyn bolǵan-dy. Bul - qazirgi zamanda da solai jalǵasyn taýyp kele jatqan úrdis. Endigi aitarymyz, qazirgi kezde toi basqaratyn bolmasa júrgizetin adamdy «Asaba» dep ataityndyǵy. Nege Asaba deidi? Bul sóz bizdiń qazaqi sóz be, álde, basqa elden sińgen sóz be? Mine, munyń maǵynasyna eshkim mán berip jatqan joq. Osy sóz halyq arasynda áiteýir osylaisha qalyptasyp ketti.
Álqissa, onda áńgimemizdi arydan bastaiyq. Baiaǵy zamanda babalarymyz kez-kelgen toidy ótkizgen kezde oǵan eki adamdy taǵaiyndaǵan: biri as mázirine jaýap berýshi, ekinshisi jinalǵan dúiim jurtty úiirip áketip otyratyn úilestirýshi. Asqa jaýapty adam ol tek astyń pisýine, halyqqa qansha tabaq et tartylatynyn bilip, jetkizýshi, qazan-oshaqtyń basynda bárin qadaǵalap júrýshi jan bolǵan. Al endi qazannyń basynda kimder júredi? Árine, báibisheler, toqaldar jáne aýyl kelinderi. Mine, osylardyń jumysyn qadaǵalap, olardy úilestirip, qai qazanǵa ne salynady, neni qosady, qansha ýaqyt qainatý kerek degen siiaqty jumystardyń basy-qasynda baqylap júretin basshy áiel adam bolýy tiis. Al oǵan jasy úlken, ómir tájiribesi mol, kópti kórgen áiel balasy sailanady. Iaǵni, qazaqta jasy úlken áiel zatyn «Apa» deidi. Negizinen qazaqta «Apa» dep, sińlisinen úlken ápkesin ataityn bolǵan. Biraq, bul sóz keiin kele úlkendikti bildirgen soń, úlken «Ájege» de qoldanyla bastady. Osydan kelip astyń dámi men nárin keltiretin, onyń dámdi bolýyna óz úlesin qosatyn as basqarýshyny «As apa» dep ataǵan, iaǵni, «as apasy, asty jáne ondaǵy kelinderdi basqarýshy» apasy degen maǵynada aitylǵan. Kez-kelgen sol eldiń turǵyndary toiǵa nemese úiine tamaq suratý kerek bolǵan jaǵdaida oǵan «As apasyna bar, sodan sura» degen siiaqty áńgimeler aitylatyn bolǵan-dy. Osy sóz keiin kele toi basqaratyn adamnyń nyspysy retinde «Asaba» bolyp atalyp ketti. Joǵaryda aitqanymyzdai «Apa» sózi osylaisha as basqarýshyǵa qoiyldy. Ol qazannyń basynda Apanyń sińlisi, kelini, qurbysy júrýi múmkin bolǵandyqtan da, barlyǵynyń apasy degen oimen qalyptastyrǵan. Qazaqtyń qandai ádemi sózi deseishi «As apa»?!
Al endi toidy basqaratyn tulǵaǵa keleiik. Árqashan qazaqta toidy er adam basqaratyn bolǵan. Oǵan da da tájiribeli, kópti kórgen, bilgeni men oqyǵany kóp, sóz qadirin túsinetin, el jaǵdaiynan habary bar jandy sailaǵan. Ony ne dep ataǵan? Onyń da bir ataýy bolý kerek qoi? Iá, ataýy bar, ol – Toǵashy. Baiaǵy sol halqymyzdyń salttyq úrdisinen qalyp kele jatqan dástúrge sai, bul adam sol toida júrgen barlyq bai men kedeidi teń ustap, eshqaisysyn alalamai birdei basqaryp otyrýǵa mindetti edi. Eger sol jerden bir kedeidiń, bolmasa baidyń arasynda alaýyzdyq shyǵyp ketetin bolsa, sol Toǵashy basymen jaýap beretin bolǵan. Sondyqtan onyń jumysy da óte jaýapty, aýyr. Mine, osyndai eki taptyń ortasyn bai men kedeidi birdei ustap, jigin jarmai báriniń kóńilin taýyp basqaratyn adamdy, halyq «Toq-ashty toidyrýshy, toq pen ash adamdy toidyrýshy» dep ataǵan. Óitkeni, ol - báriniń tilin tapqan. Qarny toq, ýaiymy joq baidy da toidyryp biletken, túgi joq kedeidi de toidyryp biletken. Osy sóz kele-kele qysqaryp, keiinnen «Toǵashy» bolyp ketken. Bul sózdi qazirgi kezde de kei óńirler qoldanady. Tipten, jazýshylarymyz da ózderiniń eńbekterinde qoldanǵany bar.
Mysaly: Uzaqov Begabat óziniń «Jantaza» atty áńgimeler jinaǵyndaǵy «Balýan qyz» áńgimesinde bir aýyldaǵy kelin túsirgen toidy sipattai kele: «Endigi kezek – Aldash jyraýdiki», – dep Toǵashy dúiim jurtqa jariialaǵan kezde suńǵaq boily jigit aǵasy ortaǵa qaltaqtaǵan soqyr shaldy jetektep shyqty..... (4 bet)... Jyraýlardyń aldyna jaiylǵan oramalǵa aqsha degen úiilip qaldy. Toǵashy oramaldy jinap aldy...(5 bet)...».... Osy eńbektegi «Ómir toqtap qalmaidy» atty ekinshi áńgimesinde de: «Baiaǵyda Bórshitaýdyń baýraiyndaǵy Jəýtik shopan toi berdi. Sol toidaǵy kókparda serkeniń ornyna tailaq tartyldy. Ózin kókparshy sanap júrgenniń talaiy tailaqty kótere almai masqara boldy... Óńkigen pəle taqymǵa basýǵa kelmeidi eken. Aldyma óńgerip ap, shaýyp baryp, Toǵashynyń aiaǵynyń astyna laqtyra saldym (160 bet. Almaty: «Qazyǵurt» baspasy. – 2014.).. dep jazǵanynan Toǵashynyń toi basqarýshy ekenin baiqaimyz.
Marqum Begilda Aldamjar aǵamyz da óziniń «Uly sel» romanynda osy sózdi qoldanyp jazady. Atalǵan romanda: «Sol arada Toǵashy turyp, jiylǵan jurtqa qarap: - Ýa, jiylǵan joralar, aǵaiyndar! Baǵanaǵy shartymyz boiynsha kim eldi kóp jinap ala alsa, bas báige soniki degenbiz... – Bai aǵamyz jyraýdyń báigesine bir túie, bir jorǵa at, bir kilem tikken edi. Sony Niiaz erteń alady, - dedi Toǵashy... – Qazir aldyramyz. – Nuriddin esik jaqta turǵan Toǵashyǵa qarady». (Tórtinshi kitap, 137 bet. 1970-1985). Ilesbek Baijanov óziniń «Shymkent shahary, Uly Babalar nasiiaty» kitabynda da Er Jánibek Shalotarulynyń mynadai bir tolǵaýyn keltiredi:
- Arǵyn Aǵa balasy!
Kerei Batyr jolda «Toǵashy»
Semserine seń toqtaǵan,
Súrleýine El toqtaǵan!
Súiretken jeri qan bolǵan,
Súikegen jeri mai bolǵan,
Súńgisinde jaly bar, - dep, Kereidiń bir kezderi el basqarǵan, sózi ótimdi bolǵanyn toi basqarǵan Toǵashyǵa iaǵni, toi basqarý dúiim jurtty basqarý ekenine meńzei otyryp, soǵan teńegeninen baiqaýǵa bolady. Bul da bizdiń sózimizdiń dáleli bola alatyny anyq.
Al, endi ǵylymi eńbekke sóz bereiik. S.Amanjolov óziniń «Qazaq tili dialektologiiasy men tarihynyń máseleleri» atty eńbeginde qazaq sózderin taldai kele: «Toǵashy – atqa miner, toǵyshar. Toǵashy – aspapshy, tamaq tasýshy» degen qazaq arasyndaǵy sóz maǵynalaryn aitady (255 bet. Alma-Ata 1959. Abai atyndaǵy Almatynyń memlekettik pedagogika institýty). Al, birikken avtorlyqpen shyqqan Ǵ.Qaliev, O.Naqysbekov, Sh.Sarybaev, A.Úderbaevtardyń «Qazaq tiliniń aimaqtyq sózdigi» atty eńbeginde: Toǵashy – aýyldyń atqamineri, pysyq jigit, shabarman..Toida Toǵashy bolý qiyn jumys emes.. (Qyzylorda, Shymkent, Syrdariia)... Monǵol qazaqtary – aspaz, tamaq isteýshi» (Almaty: «Arys» baspasy 2005) degen maǵynalaryn keltiredi.
Mine, ózderińiz baiqaǵandai barlyq jazýshylarymyz da, ǵylymi derekterimiz de toi-jiyndy basqaratyn adamdy Toǵashy de ataǵanyn jazyp otyr. Endi buǵan bizdiń alyp-qosarymyz joq. Al, qazirgi toilardy basqaratyn adam Asabamen birge atalyp júrgen Tamada sózi de bar. Biz bul sózdi orys halqynan engen dep júrmiz, sóitsek olai emes eken. Bul sóz Grýzin halqynyń sózi bolyp shyqty. Olardyń túsindirme sózdigine sáikes, «Tamadoba» dep atalady jáne onyń maǵynasy «merekeni basqarýshy, mereke kezindegi aǵa» degen mán beredi. Keiinnen merekeni uiymdastyrýshylar, ony júrgizýshilerge qoldanǵan eken. Al, parsy tilinde «Damad» degen - «kúieý bala» degen maǵynany tujyrymdaidy. Shamasy bul toidaǵy eń belsendi bolyp sanalatyn adam kúieý balanyń róli týraly aitylsa kerek. Saiyp kelgende bul da basqarýshy retinde mánge ie eken. Al, Kavkazdaǵy taǵy bir el Adygeiler tilinde «Thamate» dep atalady. Onyń sál ózgesheligi «Bastyq, kóshbasshy» degendi bildiredi. Biraq, munyń da biz aityp otyrǵan tujyrymdamanyń qazirgi túsindirmesinen aitarlyqtai erekshelenbeidi.
Sonymen qoryta kele aitarymyz, «Asaba» sózi – asty basqaratyn apany bildiredi. Toidy basqarýshy Toǵashy bolǵanyn dáleldep, halyqtyń arasynda shynaiy shyndyqqa kóz jetkizý edi. Qazirgi kezdegi Toǵashylarǵa kóńilimiz de tolmaidy. Olardyń toiǵa baryp, halyqty tabany tesilgenshe tasyrlata biletip, máni joq ázilderimen eldi mezi qylatyny janǵa batady. Jattandy sóz ben jalǵan maqtaýlardan asa almaityn Asabalarymyz kóbeiip barady. Qaita kerisinshe, bizder osy Toǵashylar arqyly ádebietimizdi, rýhani qundylyqtarymyzdy, ana tilimizdiń bai muralaryn qalyptastyratyn dúnie jinaqtaýymyz kerek emes pe? Múmkin, Asabalarǵa da arnaiy litsenziia berip, tek belgili bir sharttardy baǵyndyrǵandarǵa ǵana toi basqarý quqyǵyn berý kerek shyǵar?
Asyljan Dýlati,
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
