قازاق حالقى ٷشٸن ٶمٸردٸڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى توي عوي. مەيلٸ, ول قانداي توي بولسىن وندا شارۋاسى جوق, ەيتەۋٸر كٷلٸپ-ويناپ توي تويلاسا, سونىمەن راحات تاباتىن حالىقپىز. ٷيلەنۋ تويى, شٸلدەحانا تويى, تۇساۋ كەسەر, قىز ۇزاتۋ, تٸلاشار, بەتاشار, تٸپتەن, ماشينا السا دا توي, ٷي السا دا توي, سونىمەن نە كەرەك, تەك كٶڭٸل-كٷيٸمٸز جاقسى بولسا بولدى. بۇل ەندٸ بٸزدٸڭ سوناۋ مىڭداعان جىلداردان بەرٸ جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق مەنتاليتەتٸمٸزگە ەنٸپ كەتكەن سالت-دەستٷرٸمٸزدٸڭ بٸرٸ دەسەك بولادى. تويسىز تۇرا المايمىز جەنە قارىزدانساق تا سونى جاساۋعا تىرىسىپ باعاتىنىمىز تاعى بار. ٶيتكەنٸ, بۇل - ادام بالاسىنىڭ ٶمٸرٸندەگٸ جارقىن سەتتەردٸڭ بٸرٸ وسى توي-دۋمان مەن قىزىقتى كٷندەر دەپ سانامىزعا فيلوسوفييالىق تۇرعىدان سٸڭٸرٸپ العان اتا-بابالارىمىزدىڭ عۇمىرلىق قاعيداسى. تٸپتەن, بٸر-بٸرٸمەن ايتىسقا كەلگەن ەكٸ ادامنىڭ قىرىلىپ ٶز-ٶزٸن سٶزبەن ساباپ جاتقانىندا دا شارۋامىز جوق, ول – بٸز ٷشٸن ٷلكەن توي. ايتىس دەسە ٸشكەن اسىن جەرگە قوياتىن جەنە سونداي كەزدەسۋدٸڭ ٶزٸن ٷلكەن دۋمانعا اينالدىرىپ جٸبەرەتٸن حالقىمىزدىڭ اقكٶڭٸلدٸگٸ. يە, ايتا بەرسەڭ قازاق ەلٸنٸڭ تويى دا دۋمانى دا بٸتپەيتٸنٸ راس. مٷمكٸن, ٶمٸر بولعان سوڭ بۇل دا بٸر جاقسى قاسيەت شىعار?! بٸراق بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ ايتپاق ويىمىز توي تۋرالى ەمەس, سونى باسقاراتىن اسابا تۋرالى بولماق.
حوش دەلٸك, قانداي توي-جيىن بولسا دا بۇرىننان بەرٸ كەلە جاتقان سالتىمىزعا ساي ونى بٸر ادام باسقارۋى كەرەك. ول باسقاراتىن ادام ساليقالى, سٶزگە شەشەن, حالىقتىڭ ابىرويىنا بٶلەنگەن, تاپقىر, ەل الدىندا بەدەلٸ جوعارى جان بولۋى تيٸس. باياعى زاماندا حاندار, سۇلتاندار, بيلەر, باتىرلار وسىنداي توي ٶتكٸزگەن كەزدە مٸندەتتٸ تٷردە ونى جٷرگٸزەتٸن جەنە باسقاراتىن بٸر ادامدى سايلايتىن بولعان. جاي عانا كەدەيدٸڭ ٶزٸ دە ٶز ورتالارىندا بەدەلٸ بار ادامعا باسقارتاتىن بولعان-دى. بۇل - قازٸرگٸ زاماندا دا سولاي جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان ٷردٸس. ەندٸگٸ ايتارىمىز, قازٸرگٸ كەزدە توي باسقاراتىن بولماسا جٷرگٸزەتٸن ادامدى «اسابا» دەپ اتايتىندىعى. نەگە اسابا دەيدٸ? بۇل سٶز بٸزدٸڭ قازاقي سٶز بە, ەلدە, باسقا ەلدەن سٸڭگەن سٶز بe? مٸنە, مۇنىڭ ماعىناسىنا ەشكٸم مەن بەرٸپ جاتقان جوق. وسى سٶز حالىق اراسىندا ەيتەۋٸر وسىلايشا قالىپتاسىپ كەتتٸ.
ەلقيسسا, وندا ەڭگٸمەمٸزدٸ ارىدان باستايىق. باياعى زاماندا بابالارىمىز كەز-كەلگەن تويدى ٶتكٸزگەن كەزدە وعان ەكٸ ادامدى تاعايىنداعان: بٸرٸ اس مەزٸرٸنە جاۋاپ بەرۋشٸ, ەكٸنشٸسٸ جينالعان دٷيٸم جۇرتتى ٷيٸرٸپ ەكەتٸپ وتىراتىن ٷيلەستٸرۋشٸ. اسقا جاۋاپتى ادام ول تەك استىڭ پٸسۋٸنە, حالىققا قانشا تاباق ەت تارتىلاتىنىن بٸلٸپ, جەتكٸزۋشٸ, قازان-وشاقتىڭ باسىندا بەرٸن قاداعالاپ جٷرۋشٸ جان بولعان. ال ەندٸ قازاننىڭ باسىندا كٸمدەر جٷرەدٸ? ەرينە, بەيبٸشەلەر, توقالدار جەنە اۋىل كەلٸندەرٸ. مٸنە, وسىلاردىڭ جۇمىسىن قاداعالاپ, ولاردى ٷيلەستٸرٸپ, قاي قازانعا نە سالىنادى, نەنٸ قوسادى, قانشا ۋاقىت قايناتۋ كەرەك دەگەن سيياقتى جۇمىستاردىڭ باسى-قاسىندا باقىلاپ جٷرەتٸن باسشى ەيەل ادام بولۋى تيٸس. ال وعان جاسى ٷلكەن, ٶمٸر تەجٸريبەسٸ مول, كٶپتٸ كٶرگەن ەيەل بالاسى سايلانادى. ياعني, قازاقتا جاسى ٷلكەن ەيەل زاتىن «اپا» دەيدٸ. نەگٸزٸنەن قازاقتا «اپا» دەپ, سٸڭلٸسٸنەن ٷلكەن ەپكەسٸن اتايتىن بولعان. بٸراق, بۇل سٶز كەيٸن كەلە ٷلكەندٸكتٸ بٸلدٸرگەن سوڭ, ٷلكەن «ەجەگە» دە قولدانىلا باستادى. وسىدان كەلٸپ استىڭ دەمٸ مەن نەرٸن كەلتٸرەتٸن, ونىڭ دەمدٸ بولۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوساتىن اس باسقارۋشىنى «اس اپا» دەپ اتاعان, ياعني, «اس اپاسى, استى جەنە ونداعى كەلٸندەردٸ باسقارۋشى» اپاسى دەگەن ماعىنادا ايتىلعان. كەز-كەلگەن سول ەلدٸڭ تۇرعىندارى تويعا نەمەسە ٷيٸنە تاماق سۇراتۋ كەرەك بولعان جاعدايدا وعان «اس اپاسىنا بار, سودان سۇرا» دەگەن سيياقتى ەڭگٸمەلەر ايتىلاتىن بولعان-دى. وسى سٶز كەيٸن كەلە توي باسقاراتىن ادامنىڭ نىسپىسى رەتٸندە «اسابا» بولىپ اتالىپ كەتتٸ. جوعارىدا ايتقانىمىزداي «اپا» سٶزٸ وسىلايشا اس باسقارۋشىعا قويىلدى. ول قازاننىڭ باسىندا اپانىڭ سٸڭلٸسٸ, كەلٸنٸ, قۇربىسى جٷرۋٸ مٷمكٸن بولعاندىقتان دا, بارلىعىنىڭ اپاسى دەگەن ويمەن قالىپتاستىرعان. قازاقتىڭ قانداي ەدەمٸ سٶزٸ دەسەيشٸ «اس اپا»?!
ال ەندٸ تويدى باسقاراتىن تۇلعاعا كەلەيٸك. ەرقاشان قازاقتا تويدى ەر ادام باسقاراتىن بولعان. وعان دا دا تەجٸريبەلٸ, كٶپتٸ كٶرگەن, بٸلگەنٸ مەن وقىعانى كٶپ, سٶز قادٸرٸن تٷسٸنەتٸن, ەل جاعدايىنان حابارى بار جاندى سايلاعان. ونى نە دەپ اتاعان? ونىڭ دا بٸر اتاۋى بولۋ كەرەك قوي? يە, اتاۋى بار, ول – توعاشى. باياعى سول حالقىمىزدىڭ سالتتىق ٷردٸسٸنەن قالىپ كەلە جاتقان دەستٷرگە ساي, بۇل ادام سول تويدا جٷرگەن بارلىق باي مەن كەدەيدٸ تەڭ ۇستاپ, ەشقايسىسىن الالاماي بٸردەي باسقارىپ وتىرۋعا مٸندەتتٸ ەدٸ. ەگەر سول جەردەن بٸر كەدەيدٸڭ, بولماسا بايدىڭ اراسىندا الاۋىزدىق شىعىپ كەتەتٸن بولسا, سول توعاشى باسىمەن جاۋاپ بەرەتٸن بولعان. سوندىقتان ونىڭ جۇمىسى دا ٶتە جاۋاپتى, اۋىر. مٸنە, وسىنداي ەكٸ تاپتىڭ ورتاسىن باي مەن كەدەيدٸ بٸردەي ۇستاپ, جٸگٸن جارماي بەرٸنٸڭ كٶڭٸلٸن تاۋىپ باسقاراتىن ادامدى, حالىق «توق-اشتى تويدىرۋشى, توق پەن اش ادامدى تويدىرۋشى» دەپ اتاعان. ٶيتكەنٸ, ول - بەرٸنٸڭ تٸلٸن تاپقان. قارنى توق, ۋايىمى جوق بايدى دا تويدىرىپ بيلەتكەن, تٷگٸ جوق كەدەيدٸ دە تويدىرىپ بيلەتكەن. وسى سٶز كەلە-كەلە قىسقارىپ, كەيٸننەن «توعاشى» بولىپ كەتكەن. بۇل سٶزدٸ قازٸرگٸ كەزدە دە كەي ٶڭٸرلەر قولدانادى. تٸپتەن, جازۋشىلارىمىز دا ٶزدەرٸنٸڭ ەڭبەكتەرٸندە قولدانعانى بار.
مىسالى: ۇزاقوۆ بەگابات ٶزٸنٸڭ «جانتازا» اتتى ەڭگٸمەلەر جيناعىنداعى «بالۋان قىز» ەڭگٸمەسٸندە بٸر اۋىلداعى كەلٸن تٷسٸرگەن تويدى سيپاتتاي كەلە: «ەندٸگٸ كەزەك – الداش جىراۋدٸكٸ», – دەپ توعاشى دٷيٸم جۇرتقا جارييالاعان كەزدە سۇڭعاق بويلى جٸگٸت اعاسى ورتاعا قالتاقتاعان سوقىر شالدى جەتەكتەپ شىقتى..... (4 بەت)... جىراۋلاردىڭ الدىنا جايىلعان ورامالعا اقشا دەگەن ٷيٸلٸپ قالدى. توعاشى ورامالدى جيناپ الدى...(5 بەت)...».... وسى ەڭبەكتەگٸ «ٶمٸر توقتاپ قالمايدى» اتتى ەكٸنشٸ ەڭگٸمەسٸندە دە: «باياعىدا بٶرشٸتاۋدىڭ باۋرايىنداعى جəۋتٸك شوپان توي بەردٸ. سول تويداعى كٶكپاردا سەركەنٸڭ ورنىنا تايلاق تارتىلدى. ٶزٸن كٶكپارشى ساناپ جٷرگەننٸڭ تالايى تايلاقتى كٶتەرە الماي ماسقارا بولدى... ٶڭكيگەن پəلە تاقىمعا باسۋعا كەلمەيدٸ ەكەن. الدىما ٶڭگەرٸپ اپ, شاۋىپ بارىپ, توعاشىنىڭ اياعىنىڭ استىنا لاقتىرا سالدىم (160 بەت. الماتى: «قازىعۇرت» باسپاسى. – 2014.).. دەپ جازعانىنان توعاشىنىڭ توي باسقارۋشى ەكەنٸن بايقايمىز.
مارقۇم بەگٸلدا الدامجار اعامىز دا ٶزٸنٸڭ «ۇلى سەل» رومانىندا وسى سٶزدٸ قولدانىپ جازادى. اتالعان روماندا: «سول ارادا توعاشى تۇرىپ, جيىلعان جۇرتقا قاراپ: - ۋا, جيىلعان جورالار, اعايىندار! باعاناعى شارتىمىز بويىنشا كٸم ەلدٸ كٶپ جيناپ الا السا, باس بەيگە سونٸكٸ دەگەنبٸز... – باي اعامىز جىراۋدىڭ بەيگەسٸنە بٸر تٷيە, بٸر جورعا ات, بٸر كٸلەم تٸككەن ەدٸ. سونى نيياز ەرتەڭ الادى, - دەدٸ توعاشى... – قازٸر الدىرامىز. – نۇريددين ەسٸك جاقتا تۇرعان توعاشىعا قارادى». (تٶرتٸنشٸ كٸتاپ, 137 بەت. 1970-1985). ٸلەسبەك بايجانوۆ ٶزٸنٸڭ «شىمكەنت شاھارى, ۇلى بابالار ناسيياتى» كٸتابىندا دا ەر جەنٸبەك شالوتارۇلىنىڭ مىناداي بٸر تولعاۋىن كەلتٸرەدٸ:
- ارعىن اعا بالاسى!
كەرەي باتىر جولدا «توعاشى»
سەمسەرٸنە سەڭ توقتاعان,
سٷرلەۋٸنە ەل توقتاعان!
سٷيرەتكەن جەرٸ قان بولعان,
سٷيكەگەن جەرٸ ماي بولعان,
سٷڭگٸسٸندە جالى بار, - دەپ, كەرەيدٸڭ بٸر كەزدەرٸ ەل باسقارعان, سٶزٸ ٶتٸمدٸ بولعانىن توي باسقارعان توعاشىعا ياعني, توي باسقارۋ دٷيٸم جۇرتتى باسقارۋ ەكەنٸنە مەڭزەي وتىرىپ, سوعان تەڭەگەنٸنەن بايقاۋعا بولادى. بۇل دا بٸزدٸڭ سٶزٸمٸزدٸڭ دەلەلٸ بولا الاتىنى انىق.
ال, ەندٸ عىلىمي ەڭبەككە سٶز بەرەيٸك. س.امانجولوۆ ٶزٸنٸڭ «قازاق تٸلٸ ديالەكتولوگيياسى مەن تاريحىنىڭ مەسەلەلەرٸ» اتتى ەڭبەگٸندە قازاق سٶزدەرٸن تالداي كەلە: «توعاشى – اتقا مٸنەر, توعىشار. توعاشى – اسپاپشى, تاماق تاسۋشى» دەگەن قازاق اراسىنداعى سٶز ماعىنالارىن ايتادى (255 بەت. الما-اتا 1959. اباي اتىنداعى الماتىنىڭ مەملەكەتتٸك پەداگوگيكا ينستيتۋتى). ال, بٸرٸككەن اۆتورلىقپەن شىققان ع.قاليەۆ, و.ناقىسبەكوۆ, ش.سارىباەۆ, ا.ٷدەرباەۆتاردىڭ «قازاق تٸلٸنٸڭ ايماقتىق سٶزدٸگٸ» اتتى ەڭبەگٸندە: توعاشى – اۋىلدىڭ اتقامٸنەرٸ, پىسىق جٸگٸت, شابارمان..تويدا توعاشى بولۋ قيىن جۇمىس ەمەس.. (قىزىلوردا, شىمكەنت, سىردارييا)... مونعول قازاقتارى – اسپاز, تاماق ٸستەۋشٸ» (الماتى: «ارىس» باسپاسى 2005) دەگەن ماعىنالارىن كەلتٸرەدٸ.
مٸنە, ٶزدەرٸڭٸز بايقاعانداي بارلىق جازۋشىلارىمىز دا, عىلىمي دەرەكتەرٸمٸز دە توي-جيىندى باسقاراتىن ادامدى توعاشى دە اتاعانىن جازىپ وتىر. ەندٸ بۇعان بٸزدٸڭ الىپ-قوسارىمىز جوق. ال, قازٸرگٸ تويلاردى باسقاراتىن ادام اسابامەن بٸرگە اتالىپ جٷرگەن تامادا سٶزٸ دە بار. بٸز بۇل سٶزدٸ ورىس حالقىنان ەنگەن دەپ جٷرمٸز, سٶيتسەك ولاي ەمەس ەكەن. بۇل سٶز گرۋزين حالقىنىڭ سٶزٸ بولىپ شىقتى. ولاردىڭ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸنە سەيكەس, «تامادوبا» دەپ اتالادى جەنە ونىڭ ماعىناسى «مەرەكەنٸ باسقارۋشى, مەرەكە كەزٸندەگٸ اعا» دەگەن مەن بەرەدٸ. كەيٸننەن مەرەكەنٸ ۇيىمداستىرۋشىلار, ونى جٷرگٸزۋشٸلەرگە قولدانعان ەكەن. ال, پارسى تٸلٸندە «داماد» دەگەن - «كٷيەۋ بالا» دەگەن ماعىنانى تۇجىرىمدايدى. شاماسى بۇل تويداعى ەڭ بەلسەندٸ بولىپ سانالاتىن ادام كٷيەۋ بالانىڭ رٶلٸ تۋرالى ايتىلسا كەرەك. سايىپ كەلگەندە بۇل دا باسقارۋشى رەتٸندە مەنگە يە ەكەن. ال, كاۆكازداعى تاعى بٸر ەل ادىگەيلەر تٸلٸندە «تحاماتە» دەپ اتالادى. ونىڭ سەل ٶزگەشەلٸگٸ «باستىق, كٶشباسشى» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. بٸراق, مۇنىڭ دا بٸز ايتىپ وتىرعان تۇجىرىمدامانىڭ قازٸرگٸ تٷسٸندٸرمەسٸنەن ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنبەيدٸ.
سونىمەن قورىتا كەلە ايتارىمىز, «اسابا» سٶزٸ – استى باسقاراتىن اپانى بٸلدٸرەدٸ. تويدى باسقارۋشى توعاشى بولعانىن دەلەلدەپ, حالىقتىڭ اراسىندا شىنايى شىندىققا كٶز جەتكٸزۋ ەدٸ. قازٸرگٸ كەزدەگٸ توعاشىلارعا كٶڭٸلٸمٸز دە تولمايدى. ولاردىڭ تويعا بارىپ, حالىقتى تابانى تەسٸلگەنشە تاسىرلاتا بيلەتٸپ, مەنٸ جوق ەزٸلدەرٸمەن ەلدٸ مەزٸ قىلاتىنى جانعا باتادى. جاتتاندى سٶز بەن جالعان ماقتاۋلاردان اسا المايتىن اسابالارىمىز كٶبەيٸپ بارادى. قايتا كەرٸسٸنشە, بٸزدەر وسى توعاشىلار ارقىلى ەدەبيەتٸمٸزدٸ, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى, انا تٸلٸمٸزدٸڭ باي مۇرالارىن قالىپتاستىراتىن دٷنيە جيناقتاۋىمىز كەرەك ەمەس پە? مٷمكٸن, اسابالارعا دا ارنايى ليتسەنزييا بەرٸپ, تەك بەلگٸلٸ بٸر شارتتاردى باعىندىرعاندارعا عانا توي باسقارۋ قۇقىعىن بەرۋ كەرەك شىعار?
اسىلجان دۋلاتي,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
