Arystanbek Muhamediuly: "Kúdik bolsa, elbasy moinymdy julyp alar edi"

Mádeniet jáne sport ministri, sońǵy kezderi birneshe azamat tarapynan jynystyq bopsalaý men jemqorlyqqa qatysty aiyptalǵan Arystanbek Muhamediuly Azattyqqa suhbat berdi. Videokamera aldynda sóilesýden bas tartyp, áńgimeniń tek aýdiojazbasy men mátinin ǵana jariialaýǵa kelisken ministr ózine qatysty daý jaily aitty.

Azattyq: – Arystanbek Muhamediuly, birneshe ai buryn rejisser Talǵat Jánibekov sizdi «kino túsirý úshin menen aqsha surady» dep aiyptady. Odan soń Temirbek Júrgenov atyndaǵy óner akademiiasynyń burynǵy stýdenti Eńlik Sydyqova siz týraly «jynystyq bopsa jasady, aqsha surady, kezdesýge shaqyrdy» dep málimdedi. Osy jaǵdailarǵa bailanysty qandai ýáj aitasyz?

Arystanbek Muhamediuly: – Endi men keńirek aitsam, adamnyń kózqarasyna, sana-sezimine kinonyń áseri erekshe. Ony dúnie júzi biledi. Bir kino arqyly búkil bir ulttyń taǵdyryn sheshýge bolady. Biz qazaq ultynyń rýhani bailyǵyn, jetken jetistikterin, dástúrin búkil dúniejúzine kórsetýge tiispiz. Osyndai maqsattardy sezingendikten, men birden kino salasyna túbegeili kiristim.

Azattyq: – Ministrlikke kelgen bette birden kino salasymen ainalystyńyz ǵoi?

Arystanbek Muhamediuly: – Iá, aldynda vitse-ministr bolǵanda da aralastym. Biraq mynadai qatty múmkinshilik bolǵan joq. Onyń aldynda óziń bilesiń, rektor boldym. Bizdegi úlken fakýltet kino fakýlteti boldy. Kimniń qandai múmkindigi bar ekenin bilemin. Men kele sala birden úlken jinalys jasap, aittym: «Jigitter, bizge bólinetin aqsha ulttyq filmderge ǵana arnalady. Sony ustanýymyz kerek. Biz elimizge, ultymyzǵa kerek, maǵynasy bar filmderdi shyǵaramyz. Árkimniń kózqarasyndaǵy, oiyndaǵy filmderdi shyǵarýdy toqtatýymyz kerek» dedim. Buǵan barlyǵy kelisti. Qarjy jaǵynan joǵary turǵan filmderge kóńil aýdardyq. Onyń ishinde «Feniks» filmi bar. Biýdjeti – 3,5 million dollar. Úlken aqsha. Onyń 80 million teńgesi (100 million teńge bolýy kerek, salyǵyna ustaidy), bylaisha aitqanda 2014 jylǵy kýrspen 500 myń dollar aldyn-ala tólengen. Sodan keiin maǵan Talǵat Musabaev «Kosmonavtar týraly film («Feniks» filmin aitady - red.) túsirilgeli jatyr. Sen rejisserdi qabyldashy» dedi. Ishinde Tuńǵyshbai [Jamanqulov] aǵamyz bar.

Ministr Arystanbek Muhamediuly (sol jaqta) jýrnalist Qasym Amanjolǵa suqbat berip otyr. Almaty, 19 qarasha 2016 jyl.

Azattyq: – Kosmonavt Talǵat Musabaev pa?

Arystanbek Muhamediuly: – Iá, kosmonavt Talǵat Musabaev aǵamyz. Ol kezde ol kisi «Qazkosmosty» basqardy. Ekeýmiz úkimettik jinalystarda kezdesemiz. Tuńǵysh ret kosmonavtar týraly film túsirilgeli jatqanyna qýanyp kettim. Sodan keiin rejisser Talǵat Jánibekov keldi. «Rejisser kim?» dedim. «Rejisseri – ózim» dedi. «Stsenarii avtory kim?». «Stsenarii avtory – ózim». «Al, jaraidy. Basty róldi kim oinaidy?» «Ózim». Men birden: «Buǵan kelispeimin. Múmkin, jaqsy rejisser shyǵarsyń. Biraq bul – úlken biýdjetti film. Qasyńa basqa bireýdi qosymsha rejisser qylyp al, qazirgi ýaqytta oǵan múmkinshilik kóp. Reseiden shaqyrasyń ba, Ýkrainadan shaqyrasyń ba» dedim. Ol ekinshi ret keldi de: «Stsenarist bir jigitti aldym» dep. Ol da – belgisiz adam. Sodan keiin Tuńǵyshbai aǵamyzben kezdestik.

Azattyq: – Tuńǵyshbai Jamanqulovty usynǵan kim?

Arystanbek Muhamediuly: – Rejisser men Tuńǵyshbai Jamanqulovty Talǵat Musabaev aitty. Tuńǵyshbai Jamanqulovty burynnan bilemin. Ol kisi de keldi. Men ol kisilerge birden: «Ótinishim – qastaryńyzǵa myqty shyǵarmashylyq top alyńyzdar» dedim. Odan keiin bir-eki aidan keiin Talǵat Musabaev maǵan: «Ainalaiyn, ana stsenariidi oqyp shyqtym. Kosmosqa eshqandai qatysy joq» dedi. Sodan keiin men ol stsenariidi ózime aldyrdym. Qarasam, kosmostyq fantaziia, eki raketa kosmosta kezdesedi...

Azattyq: – Filmniń stsenariii stsenarlyq kollegiiadan, eksperttik keńesten ótti me?

Arystanbek Muhamediuly: – Ony «Qazaqfilm» qabyldaǵan. 80 million teńgeni aýdaryp ta qoiǵan. Sosyn men mazasyzdandym da, stsenariidi alyp, túbegeili anyqtap qarai bastadym. Eshteńe joq, qosymsha rejisser da almaǵan. «Bárin ózim jasaimyn, bári keremet bolady» degendei. Sodan keiin men aittym: «Sizder myna alǵan aqshaǵa ne istedińizder, sony ákelip kórsetińizder. Ary qarai bólinetin 3 million dollar – óte úlken aqsha. Oǵan jaýap beretin – menmin» dep. Olar istegen sharýalarynyń qujattaryn alyp keldi. Ol qujattardan olardyń eshteńe istemegeni birden kórinip turdy. Sosyn men birden Tuńǵyshbai aǵaǵa: «Tuqa, siz myna sharýaǵa aralaspai-aq qoiyńyzshy. Basqa bir joba alyńyz. Bunyń shikiligi óte kóp siiaqty» dedim. Biraq ol kezde Tuńǵyshbai aǵanyń «Turan» firmasynyń quryltaishysy ekenin bilgen joqpyn. «Ol kisiniń ataq-dańqy bar, sonysymen ár kabinetke kiredi, jigitter sol úshin de ol kisini prodiýser qylyp alǵan eken» dep oilaǵanmyn.

Ministr Muhamediuly muny Tuńǵyshbai Jamanqulovtyń «Turan» firmasynyń quryltaishysy ekenin» kórsetetin qujat dep biledi.

Sosyn jigitterge: «Bularyńyz jaramaidy, sizder birinshi alǵan aqshalaryńyzdyń qujattaryn berińizder» dedim. Bir aptadan keiin ol jigitter qaita keldi. Eger biz olarǵa qalǵan aqshany bersek, reseilik «Aldamisa rýs» kompaniiasy ózderine taǵy da 3 million dollar beretinin aitty. Olar: «Iá, biz eki jaqtap túsiremiz» dedi. Men: «Reseilikter aqshany "Turan" kompaniiasyna aýdarsyn, «Qazaqfilm» aqshany sodan keiin aýdarady» dedim. Olar kelisti. Sol kezde «Qazaqfilmniń» vitse-prezidenti bolǵan Arman Ásenov degen jigit: «Areke, olar «aqsha aýdarmaimyz, túsirilim Máskeýde bolǵanda sol jaqtaǵy tehnikamen qamtamasyz etemiz, aqsha sol shyǵynǵa ketedi» dep aitty» dedi. «Ony anyqtańdar» dedim. Biraz ýaqyt ótkennen keiin bular taǵy da: «Endi Reseige túgel aqsha aýdarý kerek» dedi. Biz qujattardy alyp, qarastyra bastadyq.

Ministr Muhamediuly bul málimet suqbatta aitylǵan «Aldamisa rýs» firmasy týraly ekenin aitady.

Sosyn bul kisiler «ol – amerikalyq kompaniia» (Aldamisa Entertainment LLC kompaniiasyn aitady – red.) dei bastady. Talǵat Jánibekov birneshe ret «amerikalyq kompaniia» dedi. Biz ol amerikalyq kompaniia týraly bilsek, ol jumysyn toqtatqan eken.

Odan keiin ministrlik AQSh-tyń Qazaqstandaǵy elshisine osy aitylǵan amerikalyq kompaniia men reseilik kompaniianyń qandai qatysy bar ekenin anyqtap berýin ótinip, hat jazdyq. Elshiniń haty bar. AQSh elshisi jaýabynda: «K sojaleniiý, nam ne ýdalos podtverdit fakt vzaimootnoshenii mejdý dannymi kompaniiami» deidi.

Ministr Muhamediuly "AQSh-taǵy Qazaqstan elshisiniń haty" retinde kórsetken qujat.

Osy kezde bulardyń bári: «Biz amerikalyq kompaniiamen birlesip túsirmek bolyp edik, ministr bizge jol bermedi» dep shýlap jatty.

Sodan keiin AQSh-taǵy Qazaqstannyń elshisine de hat jazdyq. Bári «Qazaqfilm» arqyly ǵoi. Ol jaqtan da jaýap keldi.

Azattyq: – Sonda Reseide de, AQSh-ta da mundai kompaniia joq pa?

Arystanbek Muhamediuly: – Reseidegi – ýaqytsha ashylǵan kompaniia. Amerikada ashylǵan kompaniia jumystaryn eki-úsh jyldan beri toqtatqan. Sosyn bizge jańaǵy Aldamisa Entertainment kompaniiasynan hat keldi. Biz de olarǵa aldynda hat jazdyq qoi. «Podtverjdenie berińizder, myna kompaniia sizderdiki me?» dep. Sosyn bular bizge ashýlanyp, hat jazǵan. Qoly mynaý. Jalǵan elektrondy qoldy alyp qoia salǵan. Túpnusqasyn surasaq, ol joq. Bulardyń bar qoqan-loqysy – meni qorqytyp-úrkitip 3 million dollardy alyp ketý. «Mosfilm» bolsa, bir jón, «Lenfilm» bolsa bir jón – qaidaǵy birkúndik kompaniiany erteń biz qai jaqtan izdeimiz» dedim.

Azattyq: – Sonymen aqsha bólý toqtatyldy deńiz. Al Tuńǵyshbai Jamanqulov «ministr meniń filmime bólinýi kerek qarajatty «Qazaq eli» kinosyna surap aldy» deidi. Ol kisimen aralaryńyzda osyndai áńgime boldy ma?

Arystanbek Muhamediuly: – Bir úlken jinalys ótkizgen kezde «Fenikske» belgilengen aqshany basqa jobalarǵa jumsaimyz» degen sózim bar. «Ol jinalystyń protokolyna barlyǵyńyz qol qoiyńyzdar» dedim. Óitkeni ol jinalysta «Qai film ary qarai jalǵasady, qaisysyn biz ýaqytsha toqtatamyz?» degen sheshimdi birge qabyldadyq. Men «Fenikstiń» qujattarynyń durys emes ekendigin, taǵy da birneshe filmdiki bar ekenin, «Qazaq eliniń» bastalǵanyn aittym.

Azattyq: – «Feniks» filmine qatysty bastalǵan qarjylyq tekserý men Talǵat Jánibekovtiń sizdi aiyptaýynyń arasynda qandai bailanys bar?

Arystanbek Muhamediuly: – Búkil qaǵazdarynyń bári anyqtala bastaǵan soń ol jigitterdiń is-áreketi ashylyp qaldy. «Sizder mundai is-áreketterińizben qalǵan qarajatty alyp ketpek bolǵandaryńyz anyqtalyp qaldy» degen kezimde, ol azamattar ózderi halyqqa jariia bolýdan qashyp, meni negizsiz aiyptaýǵa kóshti.

Azattyq: – Bul – Talǵat Jánibekovtiń aiyptaýy. Al Eńlik Sydyqovanyń aiyptaýyna ne aitasyz? Sydyqova men Jánibekovtiń aiyptaýlaryn qalai bailanystyryp otyrsyz?

Arystanbek Muhamediuly: – Eńlik Sydyqova beinejazbasynyń aiaǵynda: «Ia vystýpaiý v podderjký rejissera. Ia trebýiý otstavký ministra» deidi. Bailanysy osydan-aq kórinip tur ǵoi. Eńlik shyqqan kezde «Feniks» filmi tóńiregindegi tekseris bastalǵan. Men qarjy politsiiasyna olardyń bopsalaýmen 3 million dollardy alyp ketkisi keletinin, aldyńǵy qarajattarynyń qujattarynyń durys emes ekendigin aittym. Bizde Respýblikalyq Esep komiteti tekseris júrgizedi. Olardyń mindeti. «Qazaqfilmdi» teksergen kezde «Fenikske» bólingen 80 million teńge qarajattyń qaida jumsalǵany jóninde eshqandai qujaty joq, taza emes» dep solar aitty.

Azattyq: – Bul iske qatysty qansha adam aiyptalyp otyr? Ol istiń qazirgi jaǵdaiy qalai?

Arystanbek Muhamediuly: – Ózderińiz aqparattan kórip otyrsyzdar. Bólingen 80 millionnyń 69 millionyna [qatysty] eshqandai qujattar joq.

Azattyq: – Ony kim alǵan?

Arystanbek Muhamediuly: – «Turan» firmasy. Ol jerde atqarýshy direktor Iýdina degen qyz bolǵan. Quryltaishysy – Tuńǵyshbai aǵamyz. Rejisseri – Talǵat Jánibekov. Men onyń ishki niýanstaryn naqty bilmeimin. Biraq jańaǵy 80 millionnyń 69 millionyna qujattary joq. Onyń 11 milliony – ailyq eńbekaqy. Onyń ózi kúdikti. Egerde eshqandai jumys júrmese, kim ne úshin ailyq aldy?

Azattyq: – Osyǵan bailanysty «Qazaqfilmniń» qarjy jónindegi bir qyzmetkeri tergeýde otyr ǵoi.

Arystanbek Muhamediuly: – Ol kisini otyrǵyzǵany bylai. Ár mekeme alǵan qarjyǵa esep beredi. Eger ol esebi durys bolmasa, aktimen ol esepti qabyldamaýǵa tiis. Ol kisi ony qabyldap alǵan. Onda 35 millionǵa múldem qujat joq. Basqalary áiteýir jalǵan birdeńelerdi alyp kelgen. Talǵat Jánibekovke «Ne istediń?» degende, «Tizer túsirdim» degen. Ol tizerdi kórip tursyń, anadan bir, mynadan bir alǵan da montaj jasap istegen. Bar bitirgen sharýa – osy.

Azattyq: – Tuńǵyshbai Jamanqulov málimdemesinde ózin sizdiń qyspaqqa alǵanyńyzdy aitady.

Arystanbek Muhamediuly: – Men ol kisini qalai qyspaqqa alamyn? Ol – tergeý isiniń jumysy, men oǵan qalai aralasa alamyn? Men de bárin tek aqparattardan ǵana bilip otyrmyn.

Azattyq: – Tuńǵyshbai Jamanqulov áýeli ustaldy, sosyn bosap shyqty. Siz sol aralyqta «Tuńǵyshbai Jamanqulovtyń bosap shyǵýyna kepil berýge de daiynmyn» dedińiz. Ol kisiniń bosap shyǵýyna sizdiń qatysyńyz bar ma?

Arystanbek Muhamediuly: – Iá, bar. Men ótinish aityp, suradym.

Azattyq: – Kimnen ne suradyńyz?

Arystanbek Muhamediuly: – «Bul kisi - halyq ártisi» dedim. Advokattary, teatr salasynda isteitin jigitter kómektesip júrdi janynda. Men Astanada boldym. Ol kisi 5 million teńgeni moinyna alyp otyr. Sol qarajatty quiý kerek dedi. Soǵan at salysyp, birneshe azamat 5 milliondy jinap berdik.

Azattyq: – Qupiia bolmasa, ózińiz kepilge qansha qarajat berdińiz?

Arystanbek Muhamediuly: – Bir jarym million teńgedei.

Azattyq: – Endi Eńlik Sydyqovanyń jaiyna oralsaq. Siz Eńliktiń bul iske qatysyn «rejisserdi qoldaimyn» degen sózimen bailanystyryp otyrsyz. Basqa dálelderińiz bar ma?

Arystanbek Muhamediuly: – Mysaly, men qazir shyǵyp, «Qasym Amanjoldy qoldaimyn» desem, oǵan bir sebep bolýy kerek. Eńlik óziniń aiyptaýyn aityp jatyp qalai «rejisserdi qoldaimyn, ministr otstavkaǵa ketsin» deidi. Eger sol kezde men otstavkaǵa ketsem, kim biledi, basqa ministr «Feniksti» aiaǵyna deiin teksere me, teksermei me? Meniń bul jerdegi kinám – jańaǵy 3 million dollardy olarǵa jibertkizbegenim, ekinshi kinám – túk jumys jasalmai jelinip ketken 80 million teńgeni qaitartyp jatqanym. Oǵan nege kózimdi jumyp otyrýym kerek?

Azattyq: – Siz Júrgenov atyndaǵy óner akademiiasynyń burynǵy stýdenti Eńlik Sydyqovany tanisyz ba? Ómirde onymen betpe-bet kezdesip kórdińiz be?

Arystanbek Muhamediuly: – Múmkin, bir emtihanda, tyńdaýlarda kezdesken shyǵarmyn. Al bylai naqty ekeýmiz kezdesip otyrǵandai betpe-bet kezdesken emespiz.

Azattyq: – Ol sizben kezdeskenin, sizdiń odan aqsha talap etkenińizdi, aqsha bere almasa basqa da qatynasqa shaqyrǵanyńyzdy aitady. Ondai boldy ma?

Arystanbek Muhamediuly: – Men sizge naqty aitaiyn. Eger qandai da bir qatynas bolsa, ol qyz kórseter edi. «Búgin shildeniń mynadai kúni mynadai saǵatta mynadai adam meni jolyqtyrdy. Oǵan kýá mynadai» der edi. Ol qyz sol jyly akademiiaǵa túspegen.

Azattyq: – «Túse almaǵanymnyń sebebi – rektordan osyndai talap boldy» dedi emes pe?

Arystanbek Muhamediuly: – Joq, ol qyz aityp jatyr, «men túsip oqydym» deidi.

Azattyq: – Oqýǵa túspegen bolsa, onda qalaisha oqýdy bitirip shyǵady?

Arystanbek Muhamediuly: – Ol qyz aityp jatyr: «2011 jyly oqýǵa tústim» dedi. «Emtihanǵa keshigip qaldym, biraq rektor maǵan solai jasady, biraq oqydym» dedi. Mine, saǵan qujattar. Mine, mynaý – [rejisser] Bolat Atabaevtyń qoly. Eńlikti syzyp tastaǵan. Emtihanǵa barý úshin bári dopýsk alady. Árkim óziniń ónerin kórsetedi. Emtihanǵa dopýskiden ótkender barady. Mynaý – soǵan qatysqan 50 adam. Bolat Atabaevtyń pocherki. Ishinde Eńlik joq. Ol qyzdy Bolat Atabaevtyń ózi ótkizbegen.

"Eńlik Sydyqovanyń 2011 jyly Júrgenov atyndaǵy óner akademiiasyna túse almai qalǵanyna" ministrdiń dálel retinde usynǵan qujaty.

Azattyq: – Sonymen bul neni dáleldeidi?

Arystanbek Muhamediuly: – Bul qyzdyń sol jyly emtihanǵa ótpegenin dáleldeidi.

Azattyq: – Iaǵni sizder kezdesken joqsyzdar ma?

Arystanbek Muhamediuly: – Emtihannyń aldynda kelgen. Atabaevtyń ózi ótkizbegen. Ol qujattaryn alyp ketip qalǵan. Akademiiadaǵy qujattarda da barlyǵy bar. UBT siiaqty test bolady. Ony bilim ministrliginiń ózi qabyldaidy. Ol jerde de ol qyz joq, oqýǵa túspegen. Eń qyzyǵy, sol jyly Eńlik Qyzylordadaǵy «Bolashaq» degen jekemenshik oqý ornyna túsken.

Ministr Muhamediuly "bul qujat - Eńlik Sydyqovanyń 2011 jyly Qyzylordadaǵy «Bolashaq» ýniversitetine túskeniniń dáleli" dep sipattaidy.

Azattyq: – Ol qai jyl?

Arystanbek Muhamediuly: – 2011 jyly.

Azattyq: – Sol oqý ornyna túskenin dáleldeitin qujat bar ma?

Arystanbek Muhamediuly: – Iá, bar. Eń bastysy, ol qyz bir jyl Qyzylordada oqyǵan.

Azattyq: – Iaǵni sizder Eńlik aityp turǵan jyly kezdesken joqsyzdar ma?

Arystanbek Muhamediuly: – Árine.

Azattyq: – Eńlik Sydyqova ǵana emes, prezident orkestriniń burynǵy bir mýzykanty da ertedegi oqiǵany eske alyp, sizdi «tiisti» deidi. Buǵan qatysty ne aitasyz?

Arystanbek Muhamediuly: – Odan beri de 18 jyl ótti. Al nege sen ol qyzdyń ózin shaqyryp suramaisyń? Shaqyrshy sol qyzdy. Sodan keiin óziń ary qarai bárin suraisyń.

Azattyq: – Sizben suhbatymyz jariia bolǵan soń bul oqiǵaǵa qatysty aty-jónderi atalǵan basqa azamattarmen de áńgimelesemiz. Jalpy, mundai oqiǵa boldy ma, bolmady ma?

Arystanbek Muhamediuly: – Men saǵan aitaiyn. Ondai oqiǵa bolsa, ol qyz da sol kezde aitar edi. Osyndai kúni, osyndai saǵatta, mynadai kýá bar der edi. Ol qyzdyń ózinen surańyz. Eger Talǵat Jánibekov «Menen 100 myń dollar aldy» dep halyqtyń aldyna shyǵyp jatsa, Tuńǵyshbai aǵam meniń atymnan «bir adam keldi, qaǵazdy jyrtyp tastady» dedi. Eńlik shyqty «Men ol kisilerdi qoldaimyn» dep. Sol siiaqty sen bireýge 100 dollar ber qazir, keledi daǵy aita salady.

Azattyq: – Sonda bul aiyptaýlar arnaiy uiymdastyrylǵan degińiz kele me?

Arystanbek Muhamediuly: – Árine. Eger sol qyzdardyń bireýimen sýretke túsip otyrǵanymdy, bi bilep júrgenimdi, telefonmen sóileskenimdi alyp kelse, jaǵdai múldem basqasha bolar edi.

Azattyq: – Rejisser Bolat Atabaev «Júrgenov akademiiasynda sabaq berip júrgen kezimde meniń kýrsyma sol kezdegi akademiia rektory Arystanbek Muhamediuly mas kúiinde kirip, sabaǵyma kedergi keltirdi» dep jazdy. Mundai oqiǵalar boldy ma?

Arystanbek Muhamediuly: – Bolat Atabaev «Eńlik mende 2011 jyldan bastap oqydy» dedi. Ózi Eńlikke emtihan tapsyrýǵa ruqsat bermegen. Sonda kimge senesiz? Bolat Atabaev búkil halyqty «Eńlik mende oqydy» dep aldap jatyr. Men sol qujatty kórsetip jatyrmyn. Ol kisi óz sózine ózi qarsy shyǵyp jatyr. Endi maǵan yńǵaisyz. Men saǵan aittym: «Eger shyndyq aitylsa, kóp adamdar uiatqa qalady» dep. Sonda sen kimge, nege senesiń?

Ministr Muhamediuly bul qujatty "Eńlik Sydyqovanyń 2012 jyly Júrgenov atyndaǵy óner akademiiasyna aýysýǵa jazǵan ótinishi" dep sipattaidy.

Azattyq: – Siz sonymen Eńlik Sydyqovany sotqa berdińiz.

Arystanbek Muhamediuly: – Zań boiynsha men bir aidyń ishinde sotqa berýim kerek. Men memlekettik qyzmette bolǵan soń mindetti túrde sotqa berýim kerek. Eger olardy sotqa bermesem, jańaǵy aiyptardy moiyndaǵanym. Bul – dúniejúzindegi tásil.

Azattyq: – Sonda siz májbúrli túrde sotqa berdińiz be?

Arystanbek Muhamediuly: – Iá. Bir ai kúttim. Tuńǵyshbai aǵamyz «Meni Astanada kezdeskende qinady, sóitti, búitti» dedi. Men ol kezde Tuńǵyshbai aǵamyzǵa aittym: «Keshirim surańyz. Birinshi, keshirimdi halyqtan surańyz. Ekinshi, Júrgenov akademiiasynan surańyz. Búkil akademiianyń atyna kir keltirip, balaǵattadyńyz. «Akademiiada sondai, bári mundai» dep. Úshinshiden, teatr qoǵamynan keshirim surańyz. Eldiń bári kino salasynda tek qana urlaidy dep oilaityn boldy. Sodan keiin Eńlikten de keshirim surańyz. Siz nege ol qyzdy oilaǵan joqsyz. Keleshekte ol qyzdyń óz ómiri bar. Oryssha nashar biletin qyz. Oǵan oryssha tekst jazyp berdi. Kamera qoiyp, bylai sóile dep aitty» dedim.

Azattyq: – Oǵan teksti jazyp bergenine, kamera qoiyp jazǵyzǵanyna sizdiń dálelińiz bar ma?

Arystanbek Muhamediuly: – Jazǵannan keiin maǵan bir psiholog áiel keldi. Múldem tanymaimyn. Men ony birinshi rette qabyldaǵan joqpyn. «Qaǵazyn qaldyryp ketsin» dedim. Múldem bólek adam. Jazǵanynda bári bar, qalai adam aldap otyrǵanda oń qolymen sol qulaǵyn ustaidy, ernin jalaidy, sózinen shatasady. Bárin. Oqysań, keremet.

Azattyq: – Iaǵni sol kisi Eńliktiń siz jaily jazǵan videosyna analiz jasady ma?

Arystanbek Muhamediuly: – Iá, iá. Ol kisi óziniń jazǵandaryn alyp keldi. Men ózim oqyp otyryp analiz jasai bastadym. Eńliktiń teksti oqyp otyrǵany kórinip tur. Men shynymen bir ai kúttim. Tuńǵyshbai aǵammen kezdeskende de aittym. Ol kisiler meni búkil elge solai aiypty qylyp jatyr. «100 myń dollar aldy», «Bir adamdy maǵan jiberdi, zapiskamen keldi, aqsha suraidy», «Stýdentter túsken kezde maǵan tizimdi berip, osylardy al dep aitty» dep. Artynan Eńlik shyqty: «Maǵan osylai istegen» dep.

Ministri Muhamediuly muny "Eńlik Sydyqovanyń beinejazbasyn taldaǵan psihologtyń saraptamasy" dep túsindirdi.

Azattyq: – Ánshi Jeńis Seidollaulyna «Eńlikke ait, aldyńǵy beine aiyptaýyn teristep, basqasha beinejazba jazsyn» dep ótinish etkenińiz jaily da sóz tarady.

Arystanbek Muhamediuly: – Jasyratynym joq, Jeńis Seidollauly – jaqyn dosym. Birge óstik. Qyzylordanyń azamaty. Olar maǵan alańdaidy. Seniń jaqyn dosyńdy bári negizsiz aiyptap jatsa, sen de alańdaisyń ǵoi. Sodan ol aitty: «Qyzylordada meniń dostarym bar. Olar onyń ákesin biledi» dedi. Men sodan keiin oǵan aittym: «Jeńis, onyń ákesine aitshy. Meniń bir táýligim ǵana qaldy. Bir táýlikten keiin ony sotqa berýim kerek» dep. Bul máselede meniń arym taza.

Azattyq: – Álemdik tájiribede sheneýnikter siz siiaqty paraǵa nemese seksýaldyq bopsalaýǵa qatysty aiyptarǵa urynsa, qyzmetinen ketedi de, sodan soń ǵana óziniń repýtatsiiasyn qorǵaidy. Al siz ministr qyzmetińizde otyryp, qarapaiym azamatpen sottasyp jatyrsyz. Repýtatsiiańyzdy ministrlik qyzmetten ketip, sodan keiin ǵana nege qorǵamadyńyz?

Arystanbek Muhamediuly: – Mende ondai niet boldy.

Azattyq: – Onda nege otstavkaǵa suranbadyńyz?

Arystanbek Muhamediuly: – Men túnimen uiyqtamai ýaiymdadym «barlyq shyndyq shyqsyn» dep. Sodan soń, jasyratyny joq, otyryp aqyldastyq. Maǵan barlyq qujattardy alyp keldi. Eshqandai dálelsiz aiyptaý. «Eger qolynda zapisi nemese sýreti bolsa, jaǵdai basqasha bolar edi. Óz sózine ózi shatasyp otyrǵan qyzdyń aiybyn nege sen moiyndaýyń kerek?» dep keńes berdi.

Azattyq: – Sottan soń siz óz repýtatsiiańyzdy tolyq aqtap shyǵa alamyn dep oilaisyz ba? Jurt sizdi «qyzmetin paidalanyp sotqa yqpal etti» dep oilaýy múmkin ǵoi. Álde sizge qyzmetti saqtap qalý mańyzdy ma?

Arystanbek Muhamediuly: – Óziń qara, birinshi qujattardy saǵan berip jatyrmyn «oqymaǵan» dep. Eger ol qyz shynymen de oqýǵa tússe, oqyǵan bolsa, «mynandai-mynandai kezde kirdim» dese, sol kezde eki jaqta birdei tepe-teńdik bolý úshin men otstavkaǵa ketýim kerek. Óz sózinen ózi shatasyp turǵan, oqýǵa túspegen adam úshin qyzmetten ketý durys emes. Kim aitty sot oń sheshimin bermeidi dep? Qasynda advokaty bar, saǵan kórsetip jatyrmyn. Bundai jaǵdaida sotqa qandai yqpal bolady? Eger jabyq sot bolsa, sen aitar ediń «jabyq sot» dep. Men saǵan búkil qujattardy kórsetip turmyn ǵoi.

Azattyq: – Buǵan deiin osy jaǵdaidy ashyp aitpai, osynsha ýaqyt ashyq suhbat bermeýińizdiń sebebi nede? Nege buǵan deiin shyqpadyńyz? Sizdi jýrnalister izdedi ǵoi.

Arystanbek Muhamediuly: – Joq. Men jýrnalisterge berdim.

Azattyq: – Dál osylai dáleldeýge tyrystyńyz ba?

Arystanbek Muhamediuly: – Meniń sen aitqandai kemshiligim bar. Men basynda «halyq ózi biledi ǵoi, aq-qarasyn ajyratyp, kimdiki qandai is ekenin anyqtaidy» dep oiladym. Eger men ómirimde osy sátke bailanysty durys qadam istemesem, qasymda júrgen jigitter aitar edi: «Slýshaite, vy, okazyvaetsia, svoloch. Men senimen aralaspaimyn» dep. Kózi ashyq azamattar aityp jatyr «muny toqtatý kerek» dep.

Ministr Arystanbek Muhamediuly (sol jaqta) jýrnalist Qasym Amanjolǵa qujattardy kórsetip tur. Almaty, 19 qarasha 2016 jyl.

Azattyq: – Qyzmettesterińiz ben basshylyǵyńyz bul oqiǵany qalai qabyldady? Astanadaǵy joǵarǵy bilik – Aqorda qalai qabyldady?

Arystanbek Muhamediuly: – Ol kisiler tolyǵymen zerttedi. Ekeýmizden kóp zerttedi.

Azattyq: – Qandai organ zerttedi? Prezident ákimshiligi me?

Arystanbek Muhamediuly: – Biz úkimettiń múshesi bolǵandyqtan ulttyq qaýipsizdik komiteti, ulttyq biýro, ishki qaýipsizdik qyzmeti – bári tekserdi. Olar mindetti túrde tekserý kerek. Ministrge aiyp bolyp jatqan soń ol kisiler mindetti túrde tekseredi.

Azattyq: – Teksergen soń ne boldy?

Arystanbek Muhamediuly: – Tekserdi de «myna aiyptaýlardyń barlyǵy – esh negizsiz» dep kórsetti.

Azattyq: – Al tikelei basshyńyz – premer-ministrmen, prezident ákimshiligimen kezdesý boldy ma osy máselege bailanysty?

Arystanbek Muhamediuly: – Iá. Barlyǵy aityp jatyr «shyndyq úshin aiaǵyna deiin kúresý kerek» dep.

Azattyq: – Iaǵni sizdi qoldap otyr ma bul turǵyda?

Arystanbek Muhamediuly: – Árine. Bir kishkentai kúdik bolsa, ol kisilerdiń ózi aitar edi «Mynaýyń ne? Ne masqaralap jatyrsyń?» dep. Elbasynyń ózi, bylaisha aitqanda, moinymdy julyp alar edi «Mynaýyń ne?» dep.

Azattyq: – Prezidentpen osy týraly áńgime boldy ma?

Arystanbek Muhamediuly: – Joq.

Azattyq: – Eńlik Sydyqovaǵa qatysty is aiyptaý baǵytyna burylsa, ony sotta keshirýge daiynsyz ba?

Arystanbek Muhamediuly: – Maǵan úlken aiyp taǵylǵan soń, mende jańaǵy psihologtyń qaǵazy bar, basqa da mamandardyń qaǵazy bar, tiisti organdar ony mindetti túrde tekseredi. Ol kisilerdiń qaǵazdary bar. Men ashyǵyn aitaiyn – eger sot, tergeý aiaǵyna deiin barsa, Bolat Atabaevtyń ótirigi siiaqty kóptegen ótirikter ashylady.

Azattyq: – Sot Eńlik Sydyqovaǵa aýyr jaza kesip jatsa, sizdiń áreketińiz qalai bolady?

Arystanbek Muhamediuly: – Qandai jaza kesetinin sot ózi sheshedi.

Azattyq: – Al siz oǵan qandai jaza surap jatyrsyz?

Arystanbek Muhamediuly: – Eńlik menen tek qana keshirim surasyn.

Azattyq: – Eshqandai moraldyq, materialdyq shyǵyn talap etpeisiz?

Arystanbek Muhamediuly: – Joq.

Azattyq: – Túrme jazasyn suramaisyz ba?

Arystanbek Muhamediuly: – Joq, suramaimyn. Talǵat Jánibekovke 1 million kesti. Ol – maǵan emes, úkimetke ketetin aqsha. Meniń advokatym Talǵat Jánibekovtiń ózine suraǵany áleýmettik jumys bolatyn. «Eldi aldap aqsha urlaǵansha, qolyna kúrek alyp jumys istesin» dep.

Azattyq: – Eńlik Sydyqovamen bolatyn sotqa ózińiz barasyz ba, álde advokattaryńyz qatysa ma?

Arystanbek Muhamediuly: – Kerek bolsa, sotqa baramyn. Onyń nesi bar? Talǵat Jánibekovpen ochnaia stavkaǵa bardym. Sol siiaqty Eńlikpen bolatyn ochnaia stavkaǵa da baramyn.

Azattyq: – Eńlik osydan birneshe kún buryn jazbalar jariialady. «Meniń esigimniń aldyna qarjy politsiiasynan kelip, kólikter torýyldady» dep fotolar jariialady. Bul týraly ne aitasyz? Ondai kúshtik qurylymdarmen bailanysyńyz bar ma?

Arystanbek Muhamediuly: – Mysaly, sen jýrnalissiń ǵoi. Telefonyńmen mashinanyń nomerin túsirip, finansovyi politsiiaǵa «mynandai-mynandai azamattar, mynandai kólikter jumys istei me» dep ótinish jiberseń boldy. Men aryz bergennen keiin meni eki ret tergeýge shaqyrdy. Men sol kezde suradym: «Nege sizdiń azamattar baryp, Eńliktiń esiginiń aldynda júr?» dep. Olar tań qaldy. «Birinshi sizden tergeý alamyz, ekinshi akademiianyń ustazdarynan tergeý alamyz. Sodan keiin Eńlikten suraimyz. Biz Eńlikke áli jetken joqpyz» dedi.

Azattyq: – Olar kimder sonda?

Arystanbek Muhamediuly: – Men qaidan bileiin. Sen de sóit. Eki mashinany óz úiiniń qasyna qoiyp qoi da sosyn ait: «Mine, meniń artymnan eki adam ańdyp jatyr» dep.

Azattyq: – Eńliktiń advokattary «bizdiń qolymyzda ministrdi áshkereleitin kózir bar» dedi.

Arystanbek Muhamediuly: – Ol kisiler kózirleri bar bolsa, bálkim, taǵy da jala jaýyp, bireýdiń betin jaýyp shyǵaratyn shyǵar. Olarda kózir bolsa, nege bireýdiń betin jaýyp shyǵarady? Qazir-aq shyǵarar edi.

Azattyq: – Sotqa deiin Eńlikpen betpe-bet kezdesýge daiynsyz ba?

Arystanbek Muhamediuly: – Men saǵan taǵy da aitaiyn. Esh keregi joq, kezdeskim de kelmeidi ondai adamdarmen. Eger maǵan bir paraqqa teristeý jazyp berse, men sotqa jazǵan aryzymdy artqa qaitarýǵa daiynmyn. Ashyla bastaǵanda myna qyzdyń – birinshi ótirigi, ekinshi ótirigi taǵy ashylady. Sonda jaǵdai múldem qiyn bolady.

Azattyq: – Bul daýdyń shyǵýyna basqa da saiasi sebepter boldy ma? Álde bári bir ǵana filmniń aiasynda týǵan sebepter me? Sizdiń dushpandaryńyz kóp pe?

Arystanbek Muhamediuly: – Árine, bar. Jastaiymnan qyzmetke aralasqan adammyn. Basshy qyzmette istegen soń bireýdi jumystan shyǵarasyń. Barlyǵyna unaimyn, jaǵamyn deseń, jumysqa áserin tigizedi. Keibir kezde ishki dúnień qainap jatady. Biraq amal joq, bireýmen qoshtasýyń kerek. Nege deseńiz, qyzmet istegen soń ony alǵa qarai júrgizýiń kerek bolady. Sen aitshy, men osy eki jarym jyldan asa ministr boldym. Osy «Feniksten» basqa, kinodaǵy jas rejisserlerge «óz ultyn masqaralaýdy toqtatý kerek, ondai filmderge biz «Qazaqfilmnen aqsha bergizbeimiz» degenimnen basqa bir nárse boldy ma? Úlken sharalar ótip jatyr, zańdar qabyldanyp jatyr, meniń jumysymda olqylyq bolǵan joq. Teatrda daý bolyp nemese depýtattardyń aldyna baryp zańymdy qorǵai almai jatqan kezim bolǵan joq. Eki jarym jyl ministr bolǵanda osyndai bir jetispeýshilik boldy ma? Aitshy. Mysaly, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵynda «Ái, kóke, myna istegeniń uiat boldy, masqara» degendei.

Azattyq: – Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵynda daiyn bolýy kerek «Qazaq handyǵy» filmi ýaqytynda shyqpai qalmady ma?

Arystanbek Muhamediuly: – «Qazaq handyǵy» 16 jeltoqsanda shyǵady. Sol kezde rahmet aitasyńdar sol filmdi aiaǵyna jetkizip shyǵarǵanymyzǵa. Aqan Sataevtyń «Anaǵa aparar jol» filmi shyqty, kópshilik raqmetin aityp jatyr. «Qazaq handyǵy» shyǵady. «Amanat» shyǵyp jatyr, Ámire Qashaýbaev týraly túsirilip jatyr, Balýan Sholaq jaily túsirilip jatyr. Keshe «28 panfilovshy» kórsetildi.

Azattyq: – Jalpy, osy oqiǵalardyń bárinen keiin otstavkaǵa ketý oiyńyz bar ma? Joq bolsa, nege?

Arystanbek Muhamediuly: – Siz maǵan aityńyzshy «siz osyndai keleńsiz jaǵdai jasadyńyz, otstavkaǵa ketýińiz kerek» dep. Men ne úshin ketýim kerek? Shyndyq úshin kúreskenim úshin be? Urlanǵan aqshany ornyna qaitarýǵa jumys istegenim úshin be? Ne úshin? Óziń aitshy.

Azattyq: – Suhbatyńyzǵa rahmet.