Arysta apatty jaǵdai oryn alǵaly beri úsh aidan asty. Jurtshylyq arasynda ártúrli pikirler týdyrǵan tótenshe jaǵdaiǵa baiypty baǵa berý úshin sarapshy pikirin suraǵan edik.
Áljanov Qalijan Qýanyshbaiuly – otstavkadaǵy polkovnik, "Qyzyl juldyz" ordeniniń kavaleri, Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń zeinetkeri. Halyqaralyq áskeri operatsiialarǵa qatysýda tájiribesi bar. Qyzmet jolyn zvod komandirinen bastap, Úkimet apparaty qorǵanys sektorynyń meńgerýshisine deiingi joldardan ótti.
- Birden basty saýalǵa kóshsek: jarylys neden boldy jáne oǵan kim kináli?
- Kelisemin, oryn alǵan oqiǵanyń sebebin anyqtaý asa qajet. Bul eń áýeli sol tótenshe jaǵdai qaitalanbaýy úshin mańyzdy. Onyń sebepteri men kinálilerdi quzyrly organdar anyqtaýy tiis. Degenmen, meniń sizben bólisýge daiyn keibir oilarym bar.
Áńgimeni bul oq-dári qoimasy qaidan paida bolǵanynan bastasaq. Bizdiń áskerilerge qoima Keńes Odaǵynan muraǵa qaldy. Ol 1934 jyly salynǵan. Ádette, bul sekildi tótenshe jaǵdailarǵa jol bermeý boiynsha barlyq qajetti jumystar jobalaý kezeńinde júrgiziledi. Al qazirgi áskerilerdiń birdeńeni ózgertýge múmkindigi boldy ma? Múmkin, Táýelsizdiktiń áýelgi jyldarynda, alǵashqy qorǵanys ministrlerinde ondai múmkindik bolǵan da shyǵar. Biraq 1991 jyldan beri mundai túbegeili sheshimder qabyldanǵan joq. Demek, qazirgi áskerilerde mundai múmkindik bolǵan joq. Sondyqtan olarǵa Keńes Odaǵynan qalǵan murany qalpynda ustaýdan basqa tańdaý bolmady.
- Iaǵni jobalaý kezeńine bizdiń áskeriler aralasa almady ǵoi?
- Dál solai.
- Qoimanyń jai-kúiin qarap, qalpynda ustaý da aitarlyqtai bolmady ma?
- Oq-dári saqtaýdyń jónin biletin kez kelgen bilikti sarapshy sizge árbir oq-dári qoimasy qaýip tóndiretinin aitady. Kim ushaq qulamaidy, keme batpaidy dep kepildik bere alady? Oq-dári qoimasy da solai. Eshkim de shuǵyl jaǵdai bolmaitynyna 100% kepildik bere almaidy. Qandai da bolsyn apat aityp kelmeidi. Ókinishke qarai, qarý-jaraq pen oq-dári qoimalarynyń jarylýy búkil álemde bolyp jatady. Mysaly, AQSh pen Avstriiada, Kanada men Qytaida. Bul rette áskeri qyzmetshilerdiń basty mindeti – qaýip-qaterler men qaiǵyly saldardyń oryn alý múmkindigin barynsha azaitýǵa jumys jasaý ǵana.
– Sonda qaterdi barynsha azaitý úshin ne istelýi tiis? Al bizdiń áskeriler is júzinde ne istei aldy?
- Áldeqandai bolyp kórinýge tyrysqannan, anyǵynda sondai bolǵan jaqsy. Bul – uzaq jyldar boiy, sońǵy jyldary da aldyn ala júrgizilgen áskeri jumystarǵa qatysty aitylar sóz. Eger atqarylǵan ister aýqymyn azamattar kórmese, demek bul jumystar áskeri bólim men Qarýly Kúshterge ǵana málim bolýy tiis degen sóz. Kóp nárselerdiń qupiia saqtalýy – áskeri qyzmetke tán erekshelik.
Mán-jaiyna jeke ózim qanyq jaittarǵa toqtalsam, birinshiden, qoimalar bir-birinen tiisti araqashyqtyqty saqtai otyryp, durys ornalastyrylǵan. Ekinshiden, áskeriler barlyq qoimalardy, saqtaý oryndaryn qorshaýmen, iaǵni jer bilikterimen jabdyqtady. Osylaisha soqqy tolqynynyń taralýyn tómendetti jáne synyqtardyń ushýyn boldyrmady. Úshinshiden, qoimalar arasynda jer boiynsha detonatsiiany azaitatyn arnaiy transheialar jabdyqtaldy. Tórtinshiden, barlyq jerde jyrtý júrgizildi. Osynyń arqasynda órttiń taralýy azaidy. Besinshiden, bul eń mańyzdy pýnktterdiń biri - barynsha qashyqtyqqa ushatyn reaktivti snariadtar elsiz dalaǵa ushyp ketti.
Barlyq oq-dáriler úsh aýmaqta ornalasqan. Sondyqtan olardyń kóp bóligi apattan aman shyqty. Eń qýatty oq-dáriler osy aman qalǵan eki aýmaqtyń birinde bolatyn. Bul rette qoima aýmaǵyndaǵy órtti aýyzdyqtap, qalǵan qoimalardyń jarylýyna jol bermei, úlken qaiǵyly jaǵdaidyń aldyn alǵan áskeri órt sóndirýshiler eńbegin erekshe atap ótken jón.
- Bul sharalar qandai nátije berdi?
- Eń az degende 9 saǵat berdi. Osy ýaqyt ishinde Arystyń barlyq turǵyndaryn kóshirýge jáne myńdaǵan adam ómirin qutqarýǵa múmkindik aldyq. Tehnikalyq qaýipsizdik, órt sóndirý quraldary, júk tehnikasynyń jaramdylyǵy, áskeri qyzmetshilerdiń jaǵdaiǵa beiimdele bilýi – osynyń barlyǵy jarylystar ýaqytyn soza turýǵa múmkindik berdi. Eger jarylys bir saǵat nemese eki saǵat boiy ótse, qala turǵyndary evakýatsiialana almai qalar edi.
Barlyǵy "Qudai saqtady" dep jatyr. Saqtansań saqtaidy ǵoi, biraq áskeriler atqarǵan jumysty da umytpaý kerek.
- Alaida eki áskeri qyzmetker men bir turǵyn qaza tapty.
- Adam shyǵynynan basqanyń báriniń orny tolady ǵoi. Tipti bir adam zardap shekkeniniń ózi úlken qaiǵyly oqiǵa. Alaida, mundai oq-dárilerdiń jarylys saldary áldeqaida aýyr bolýy múmkin edi. Reseidiń Krasnoiar ólkesindegi Achinsk mańyndaǵy sońǵy oqiǵalardy eske túsireiik. Bes jyl buryn Qytaida qarý qoimasynda jarylys bolǵan kezde 17 áskeri qaza tapty. Úsh jyl buryn úndi áskeri obektisinde iri jarylys bolyp, órt shyqty. Nátijesinde 17 adam qaza taýyp, taǵy 19 adam jaraqat aldy. Kórshi elde bir snariadtyń jarylysynan 70 adam qaza tapty.
50 myń halqy bar qala janynda ondaǵan myń tonna oq-dári jarylyp, bir ǵana turǵyn qaza tapqan jaǵdai búkilálemdik tájiribede bolǵan emes. Ókinishke orai, bir kámeletke tolmaǵan bala jol-kólik oqiǵasy saldarynan oqiǵa ornynan 10 shaqyrym jerde qaza tapty. Órt pen jarylystyń epitsentrinde qaza tapqan eki áskeri qyzmetker óz mindetterin oryndady. Olar otpen alysty.
Oilap qarasańyz, sý aidyndarynda jyl saiyn 300 adam sýǵa ketedi. Bul shomylý maýsymy tek 3-4 aiǵa sozylady. Jol-kólik oqiǵasynda ai saiyn 100-den astam adam qaza bolady. Jáne eshkim avtokólikterge tyiym salý nemese sý qoimalaryn jabý kerektigin aitpaidy.
- Qaiǵyly oqiǵaǵa deiingi jumystar jaiy túsinikti. Apat saldaryn joiý týraly aitsaq. Nege qala ishinde búginge deiin oq-dárilerdiń fragmentteri tabyldy jáne olardy joiý protsesi qalai ótti?
- Olardy joiýmen alǵashqy saǵattardan-aq kóptegen áskeri mamandar ainalysty. Olardyń qatarynda áskeri órt sóndirýshiler, saperler, veterinariia, himiialyq qorǵaý qyzmetteri jáne basqalar boldy. BAQ habarlamalary boiynsha alǵashqy kúnderi 2000-nan astam áskeri qyzmetshi men eki júzden astam arnaiy tehnika jumyldyryldy. Áskeri saperler dereý qalany oq-dárilerdiń fragmentterinen tazarta bastady. 4 kún ishinde 50 myńǵa jýyq halyqty qalaǵa qaitarý úlken kórsetkish. Meniń bilýimshe, dál mundai jumys ózge esh jerde bolǵan emes.
Áskeri qyzmetshiler qalany jáne irgeles aýmaqtardy, áskeri súńgýirler Arys ózeniniń 40 km arnasyn tazalady. Munan soń eń kúrdeli kezeń - qoima aýmaǵyn tazalaý jáne qoimany kóshirý bastaldy. Oq-dári fragmentterin anyqtaýǵa keletin bolsaq, shatyrda, shóp arasynda nemes qoqysta jatqan kez-kelgen 5-20 sm usaq metall oq-dáriniń fragmenti bolyp sanalady.
- Burynǵy áskeri qyzmetker retinde, áskeri qyzmetshilerdiń jumysyna qandai baǵa beresiz?
- BUU qamqorlyǵymen qurylǵan Tájikstannyń minalar máseleleri jónindegi ulttyq ortalyǵynyń, RF Qarýly Kúshteriniń minaǵa qarsy halyqaralyq ortalyǵynyń halyqaralyq sarapshylary men mamandary joiý jónindegi barlyq sharalar ýaqtyly jasalǵanyn aitty. Sondai-aq, qoimalarda oq-dárilerdi saqtaý protsesi joǵary deńgeide uiymdastyrylǵanyn, áitpese jarylystardyń saldary munan da aýyr bolatynyn anyqtady. Apat aýqymynyń salystyrmaly túrde shaǵyn bolýy – qazaqstandyq áskeri is-qimyldar tiimdiliginiń tikelei kórsetkishi. Men bul pikirmen kelisemin.
Alaida, qazir áskeri qyzmetshilerdiń aldynda asa jaýapty mindet turǵanyn umytpaý kerek. Endigi maqsat – oq-dárilerdi shyǵarý jáne qoima aýmaǵyn qalǵan fragmentterden tazartý. Olardy joiý úshin áskeriler fragmentterdi qaladan 60 km jerge shyǵarýy kerek bolatynyn eskersek, bul úlken táýekel jáne uzaq ýaqytty talap etetin jumys. Bul sheshim áskeri qyzmetshilerdiń jergilikti halyqtyń múddesi men qaýipsizdigin basty nazarda ustaitynyn kórsetedi.
- Demek, áskeriler jazaǵa emes, marapatqa laiyq bolǵany ǵoi?
- Árine. Kináliler jazasyn alýy tiis. Al tótenshe jaǵdaidan keiin olardyń qatelikterin túzetkenderge alǵys aitý kerek.
- Siz oq-dári jarylysynan bolǵan apattyq jaǵdai aýqymynyń az ekenin aitasyz. Biraq áleýmettik jelilerde pikir múldem basqasha.
- Jelidegi popýlister máseleniń mán-jaiyn jóndi bilmei jatyp, qalany álemettik jelilerde "qiraǵan qala", "úiindi" beinesinde kórsetkisi keledi. Negizi qalanyń úlken aýdandary zardap shekken joq. Shyn máninde jaqyn ornalasqan úiler zardap shekti. Al shyǵynnyń kóp bóligi - jarylys tolqyny syndyrǵan áinekter men eski shifer shatyrlar. Sondai-aq, qalada metall synyqtardyń túsýine bailanysty zaqymdanýlar bar. Biraq olar dereý qalpyna keltiriledi. Aitarlyqtai zalal da bar. Keibir úiler qirady. Biraq barlyǵyna túsinikti bolýy úshin aita keterligi, áskeri bólim aýmaǵynan ushyp shyqqan birde-bir snariad qala aýmaǵynda jarylmaǵan. Bul durys saqtaýdyń nátijesi.
