ارىستا اپاتتى جاعداي ورىن العالى بەرٸ ٷش ايدان استى. جۇرتشىلىق اراسىندا ەرتٷرلٸ پٸكٸرلەر تۋدىرعان تٶتەنشە جاعدايعا بايىپتى باعا بەرۋ ٷشٸن ساراپشى پٸكٸرٸن سۇراعان ەدٸك.
ەلجانوۆ قاليجان قۋانىشبايۇلى – وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك, "قىزىل جۇلدىز" وردەنٸنٸڭ كاۆالەرٸ, قازاقستان قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ زەينەتكەرٸ. حالىقارالىق ەسكەري وپەراتسييالارعا قاتىسۋدا تەجٸريبەسٸ بار. قىزمەت جولىن زۆود كومانديرٸنەن باستاپ, ٷكٸمەت اپپاراتى قورعانىس سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸنە دەيٸنگٸ جولداردان ٶتتٸ.
- بٸردەن باستى ساۋالعا كٶشسەك: جارىلىس نەدەن بولدى جەنە وعان كٸم كٸنەلٸ?
- كەلٸسەمٸن, ورىن العان وقيعانىڭ سەبەبٸن انىقتاۋ اسا قاجەت. بۇل ەڭ ەۋەلٸ سول تٶتەنشە جاعداي قايتالانباۋى ٷشٸن ماڭىزدى. ونىڭ سەبەپتەرٸ مەن كٸنەلٸلەردٸ قۇزىرلى ورگاندار انىقتاۋى تيٸس. دەگەنمەن, مەنٸڭ سٸزبەن بٶلٸسۋگە دايىن كەيبٸر ويلارىم بار.
ەڭگٸمەنٸ بۇل وق-دەرٸ قويماسى قايدان پايدا بولعانىنان باستاساق. بٸزدٸڭ ەسكەريلەرگە قويما كەڭەس وداعىنان مۇراعا قالدى. ول 1934 جىلى سالىنعان. ەدەتتە, بۇل سەكٸلدٸ تٶتەنشە جاعدايلارعا جول بەرمەۋ بويىنشا بارلىق قاجەتتٸ جۇمىستار جوبالاۋ كەزەڭٸندە جٷرگٸزٸلەدٸ. ال قازٸرگٸ ەسكەريلەردٸڭ بٸردەڭەنٸ ٶزگەرتۋگە مٷمكٸندٸگٸ بولدى ما? مٷمكٸن, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ەۋەلگٸ جىلدارىندا, العاشقى قورعانىس مينيسترلەرٸندە ونداي مٷمكٸندٸك بولعان دا شىعار. بٸراق 1991 جىلدان بەرٸ مۇنداي تٷبەگەيلٸ شەشٸمدەر قابىلدانعان جوق. دەمەك, قازٸرگٸ ەسكەريلەردە مۇنداي مٷمكٸندٸك بولعان جوق. سوندىقتان ولارعا كەڭەس وداعىنان قالعان مۇرانى قالپىندا ۇستاۋدان باسقا تاڭداۋ بولمادى.
- ياعني جوبالاۋ كەزەڭٸنە بٸزدٸڭ ەسكەريلەر ارالاسا المادى عوي?
- دەل سولاي.
- قويمانىڭ جاي-كٷيٸن قاراپ, قالپىندا ۇستاۋ دا ايتارلىقتاي بولمادى ما?
- وق-دەرٸ ساقتاۋدىڭ جٶنٸن بٸلەتٸن كەز كەلگەن بٸلٸكتٸ ساراپشى سٸزگە ەربٸر وق-دەرٸ قويماسى قاۋٸپ تٶندٸرەتٸنٸن ايتادى. كٸم ۇشاق قۇلامايدى, كەمە باتپايدى دەپ كەپٸلدٸك بەرە الادى? وق-دەرٸ قويماسى دا سولاي. ەشكٸم دە شۇعىل جاعداي بولمايتىنىنا 100% كەپٸلدٸك بەرە المايدى. قانداي دا بولسىن اپات ايتىپ كەلمەيدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, قارۋ-جاراق پەن وق-دەرٸ قويمالارىنىڭ جارىلۋى بٷكٸل ەلەمدە بولىپ جاتادى. مىسالى, اقش پەن اۆسترييادا, كانادا مەن قىتايدا. بۇل رەتتە ەسكەري قىزمەتشٸلەردٸڭ باستى مٸندەتٸ – قاۋٸپ-قاتەرلەر مەن قايعىلى سالداردىڭ ورىن الۋ مٷمكٸندٸگٸن بارىنشا ازايتۋعا جۇمىس جاساۋ عانا.
– سوندا قاتەردٸ بارىنشا ازايتۋ ٷشٸن نە ٸستەلۋٸ تيٸس? ال بٸزدٸڭ ەسكەريلەر ٸس جٷزٸندە نە ٸستەي الدى?
- ەلدەقانداي بولىپ كٶرٸنۋگە تىرىسقاننان, انىعىندا سونداي بولعان جاقسى. بۇل – ۇزاق جىلدار بويى, سوڭعى جىلدارى دا الدىن الا جٷرگٸزٸلگەن ەسكەري جۇمىستارعا قاتىستى ايتىلار سٶز. ەگەر اتقارىلعان ٸستەر اۋقىمىن ازاماتتار كٶرمەسە, دەمەك بۇل جۇمىستار ەسكەري بٶلٸم مەن قارۋلى كٷشتەرگە عانا مەلٸم بولۋى تيٸس دەگەن سٶز. كٶپ نەرسەلەردٸڭ قۇپييا ساقتالۋى – ەسكەري قىزمەتكە تەن ەرەكشەلٸك.
مەن-جايىنا جەكە ٶزٸم قانىق جايتتارعا توقتالسام, بٸرٸنشٸدەن, قويمالار بٸر-بٸرٸنەن تيٸستٸ اراقاشىقتىقتى ساقتاي وتىرىپ, دۇرىس ورنالاستىرىلعان. ەكٸنشٸدەن, ەسكەريلەر بارلىق قويمالاردى, ساقتاۋ ورىندارىن قورشاۋمەن, ياعني جەر بٸلٸكتەرٸمەن جابدىقتادى. وسىلايشا سوققى تولقىنىنىڭ تارالۋىن تٶمەندەتتٸ جەنە سىنىقتاردىڭ ۇشۋىن بولدىرمادى. ٷشٸنشٸدەن, قويمالار اراسىندا جەر بويىنشا دەتوناتسييانى ازايتاتىن ارنايى ترانشەيالار جابدىقتالدى. تٶرتٸنشٸدەن, بارلىق جەردە جىرتۋ جٷرگٸزٸلدٸ. وسىنىڭ ارقاسىندا ٶرتتٸڭ تارالۋى ازايدى. بەسٸنشٸدەن, بۇل ەڭ ماڭىزدى پۋنكتتەردٸڭ بٸرٸ - بارىنشا قاشىقتىققا ۇشاتىن رەاكتيۆتٸ سناريادتار ەلسٸز دالاعا ۇشىپ كەتتٸ.
بارلىق وق-دەرٸلەر ٷش اۋماقتا ورنالاسقان. سوندىقتان ولاردىڭ كٶپ بٶلٸگٸ اپاتتان امان شىقتى. ەڭ قۋاتتى وق-دەرٸلەر وسى امان قالعان ەكٸ اۋماقتىڭ بٸرٸندە بولاتىن. بۇل رەتتە قويما اۋماعىنداعى ٶرتتٸ اۋىزدىقتاپ, قالعان قويمالاردىڭ جارىلۋىنا جول بەرمەي, ٷلكەن قايعىلى جاعدايدىڭ الدىن العان ەسكەري ٶرت سٶندٸرۋشٸلەر ەڭبەگٸن ەرەكشە اتاپ ٶتكەن جٶن.
- بۇل شارالار قانداي نەتيجە بەردٸ?
- ەڭ از دەگەندە 9 ساعات بەردٸ. وسى ۋاقىت ٸشٸندە ارىستىڭ بارلىق تۇرعىندارىن كٶشٸرۋگە جەنە مىڭداعان ادام ٶمٸرٸن قۇتقارۋعا مٷمكٸندٸك الدىق. تەحنيكالىق قاۋٸپسٸزدٸك, ٶرت سٶندٸرۋ قۇرالدارى, جٷك تەحنيكاسىنىڭ جارامدىلىعى, ەسكەري قىزمەتشٸلەردٸڭ جاعدايعا بەيٸمدەلە بٸلۋٸ – وسىنىڭ بارلىعى جارىلىستار ۋاقىتىن سوزا تۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. ەگەر جارىلىس بٸر ساعات نەمەسە ەكٸ ساعات بويى ٶتسە, قالا تۇرعىندارى ەۆاكۋاتسييالانا الماي قالار ەدٸ.
بارلىعى "قۇداي ساقتادى" دەپ جاتىر. ساقتانساڭ ساقتايدى عوي, بٸراق ەسكەريلەر اتقارعان جۇمىستى دا ۇمىتپاۋ كەرەك.
- الايدا ەكٸ ەسكەري قىزمەتكەر مەن بٸر تۇرعىن قازا تاپتى.
- ادام شىعىنىنان باسقانىڭ بەرٸنٸڭ ورنى تولادى عوي. تٸپتٸ بٸر ادام زارداپ شەككەنٸنٸڭ ٶزٸ ٷلكەن قايعىلى وقيعا. الايدا, مۇنداي وق-دەرٸلەردٸڭ جارىلىس سالدارى ەلدەقايدا اۋىر بولۋى مٷمكٸن ەدٸ. رەسەيدٸڭ كراسنويار ٶلكەسٸندەگٸ اچينسك ماڭىنداعى سوڭعى وقيعالاردى ەسكە تٷسٸرەيٸك. بەس جىل بۇرىن قىتايدا قارۋ قويماسىندا جارىلىس بولعان كەزدە 17 ەسكەري قازا تاپتى. ٷش جىل بۇرىن ٷندٸ ەسكەري وبەكتٸسٸندە ٸرٸ جارىلىس بولىپ, ٶرت شىقتى. نەتيجەسٸندە 17 ادام قازا تاۋىپ, تاعى 19 ادام جاراقات الدى. كٶرشٸ ەلدە بٸر سناريادتىڭ جارىلىسىنان 70 ادام قازا تاپتى.
50 مىڭ حالقى بار قالا جانىندا ونداعان مىڭ توننا وق-دەرٸ جارىلىپ, بٸر عانا تۇرعىن قازا تاپقان جاعداي بٷكٸلەلەمدٸك تەجٸريبەدە بولعان ەمەس. ٶكٸنٸشكە وراي, بٸر كەمەلەتكە تولماعان بالا جول-كٶلٸك وقيعاسى سالدارىنان وقيعا ورنىنان 10 شاقىرىم جەردە قازا تاپتى. ٶرت پەن جارىلىستىڭ ەپيتسەنترٸندە قازا تاپقان ەكٸ ەسكەري قىزمەتكەر ٶز مٸندەتتەرٸن ورىندادى. ولار وتپەن الىستى.
ويلاپ قاراساڭىز, سۋ ايدىندارىندا جىل سايىن 300 ادام سۋعا كەتەدٸ. بۇل شومىلۋ ماۋسىمى تەك 3-4 ايعا سوزىلادى. جول-كٶلٸك وقيعاسىندا اي سايىن 100-دەن استام ادام قازا بولادى. جەنە ەشكٸم اۆتوكٶلٸكتەرگە تىيىم سالۋ نەمەسە سۋ قويمالارىن جابۋ كەرەكتٸگٸن ايتپايدى.
- قايعىلى وقيعاعا دەيٸنگٸ جۇمىستار جايى تٷسٸنٸكتٸ. اپات سالدارىن جويۋ تۋرالى ايتساق. نەگە قالا ٸشٸندە بٷگٸنگە دەيٸن وق-دەرٸلەردٸڭ فراگمەنتتەرٸ تابىلدى جەنە ولاردى جويۋ پروتسەسٸ قالاي ٶتتٸ?
- ولاردى جويۋمەن العاشقى ساعاتتاردان-اق كٶپتەگەن ەسكەري ماماندار اينالىستى. ولاردىڭ قاتارىندا ەسكەري ٶرت سٶندٸرۋشٸلەر, ساپەرلەر, ۆەتەرينارييا, حيمييالىق قورعاۋ قىزمەتتەرٸ جەنە باسقالار بولدى. باق حابارلامالارى بويىنشا العاشقى كٷندەرٸ 2000-نان استام ەسكەري قىزمەتشٸ مەن ەكٸ جٷزدەن استام ارنايى تەحنيكا جۇمىلدىرىلدى. ەسكەري ساپەرلەر دەرەۋ قالانى وق-دەرٸلەردٸڭ فراگمەنتتەرٸنەن تازارتا باستادى. 4 كٷن ٸشٸندە 50 مىڭعا جۋىق حالىقتى قالاعا قايتارۋ ٷلكەن كٶرسەتكٸش. مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, دەل مۇنداي جۇمىس ٶزگە ەش جەردە بولعان ەمەس.
ەسكەري قىزمەتشٸلەر قالانى جەنە ٸرگەلەس اۋماقتاردى, ەسكەري سٷڭگۋٸرلەر ارىس ٶزەنٸنٸڭ 40 كم ارناسىن تازالادى. مۇنان سوڭ ەڭ كٷردەلٸ كەزەڭ - قويما اۋماعىن تازالاۋ جەنە قويمانى كٶشٸرۋ باستالدى. وق-دەرٸ فراگمەنتتەرٸن انىقتاۋعا كەلەتٸن بولساق, شاتىردا, شٶپ اراسىندا نەمەس قوقىستا جاتقان كەز-كەلگەن 5-20 سم ۇساق مەتالل وق-دەرٸنٸڭ فراگمەنتٸ بولىپ سانالادى.
- بۇرىنعى ەسكەري قىزمەتكەر رەتٸندە, ەسكەري قىزمەتشٸلەردٸڭ جۇمىسىنا قانداي باعا بەرەسٸز?
- بۇۇ قامقورلىعىمەن قۇرىلعان تەجٸكستاننىڭ مينالار مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ, رف قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ ميناعا قارسى حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ حالىقارالىق ساراپشىلارى مەن ماماندارى جويۋ جٶنٸندەگٸ بارلىق شارالار ۋاقتىلى جاسالعانىن ايتتى. سونداي-اق, قويمالاردا وق-دەرٸلەردٸ ساقتاۋ پروتسەسٸ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعانىن, ەيتپەسە جارىلىستاردىڭ سالدارى مۇنان دا اۋىر بولاتىنىن انىقتادى. اپات اۋقىمىنىڭ سالىستىرمالى تٷردە شاعىن بولۋى – قازاقستاندىق ەسكەري ٸس-قيمىلدار تيٸمدٸلٸگٸنٸڭ تٸكەلەي كٶرسەتكٸشٸ. مەن بۇل پٸكٸرمەن كەلٸسەمٸن.
الايدا, قازٸر ەسكەري قىزمەتشٸلەردٸڭ الدىندا اسا جاۋاپتى مٸندەت تۇرعانىن ۇمىتپاۋ كەرەك. ەندٸگٸ ماقسات – وق-دەرٸلەردٸ شىعارۋ جەنە قويما اۋماعىن قالعان فراگمەنتتەردەن تازارتۋ. ولاردى جويۋ ٷشٸن ەسكەريلەر فراگمەنتتەردٸ قالادان 60 كم جەرگە شىعارۋى كەرەك بولاتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ٷلكەن تەۋەكەل جەنە ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەتٸن جۇمىس. بۇل شەشٸم ەسكەري قىزمەتشٸلەردٸڭ جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ مٷددەسٸ مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸن باستى نازاردا ۇستايتىنىن كٶرسەتەدٸ.
- دەمەك, ەسكەريلەر جازاعا ەمەس, ماراپاتقا لايىق بولعانى عوي?
- ەرينە. كٸنەلٸلەر جازاسىن الۋى تيٸس. ال تٶتەنشە جاعدايدان كەيٸن ولاردىڭ قاتەلٸكتەرٸن تٷزەتكەندەرگە العىس ايتۋ كەرەك.
- سٸز وق-دەرٸ جارىلىسىنان بولعان اپاتتىق جاعداي اۋقىمىنىڭ از ەكەنٸن ايتاسىز. بٸراق ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە پٸكٸر مٷلدەم باسقاشا.
- جەلٸدەگٸ پوپۋليستەر مەسەلەنٸڭ مەن-جايىن جٶندٸ بٸلمەي جاتىپ, قالانى ەلەمەتتٸك جەلٸلەردە "قيراعان قالا", "ٷيٸندٸ" بەينەسٸندە كٶرسەتكٸسٸ كەلەدٸ. نەگٸزٸ قالانىڭ ٷلكەن اۋداندارى زارداپ شەككەن جوق. شىن مەنٸندە جاقىن ورنالاسقان ٷيلەر زارداپ شەكتٸ. ال شىعىننىڭ كٶپ بٶلٸگٸ - جارىلىس تولقىنى سىندىرعان ەينەكتەر مەن ەسكٸ شيفەر شاتىرلار. سونداي-اق, قالادا مەتالل سىنىقتاردىڭ تٷسۋٸنە بايلانىستى زاقىمدانۋلار بار. بٸراق ولار دەرەۋ قالپىنا كەلتٸرٸلەدٸ. ايتارلىقتاي زالال دا بار. كەيبٸر ٷيلەر قيرادى. بٸراق بارلىعىنا تٷسٸنٸكتٸ بولۋى ٷشٸن ايتا كەتەرلٸگٸ, ەسكەري بٶلٸم اۋماعىنان ۇشىپ شىققان بٸردە-بٸر سنارياد قالا اۋماعىندا جارىلماعان. بۇل دۇرىس ساقتاۋدىڭ نەتيجەسٸ.
