QR Ulttyq mýzeiinde «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda «Uly dala bolashaǵyna qadam – latyn álipbii» atty taqyrypta Jazba eskertkishterdi zertteý bóliminiń uiymdastyrýymen Qazaq tili jańa latyn álipbiine kóshýine orai dóńgelek ústel otyrysy ótti. Sharaǵa ǵalymdar, til mamandary, ustazdar men mektep oqýshylary qatysty.
Qazaq tiliniń tarihynda VI-VII ǵasyrlarda Eýraziia qurlyǵynda ǵylymǵa «Orhon-Enisei jazýlary» degen ataýmen tanylǵan kóne túrkilerdiń rýnikalyq jazýy paida bolyp, qoldanyldy. Tarihi derekterden Altyn Ordanyń búkil resmi qujattary men halyqaralyq hat-habarlary negizinen ortaǵasyrlyq túrki tilinde jazylyp kelgeni belgili. Al Islam dini taraǵannan keiin rýnikalyq jazýlar birtindep ysyrylyp, H ǵasyrdan HH ǵasyrǵa deiin Qazaqstan aýmaǵynda arab álipbii qoldanyldy. 1940 jylǵy 13 qarashada «Qazaq jazýyn latyndandyrylǵan álipbiden orys grafikasy negizindegi jańa álipbige kóshirý týraly» zań qabyldandy.
L.N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia Ulttyq ýniversitetiniń professory, f.ǵ.d. Rahymjan Turysbek: «1926 jyly túrki tildes halyqtardyń oqymystylary bas qosqan. Árbir qarip jaily talas bolyp, tańdaý jasalǵan. Árip tańdaýdy ómir súrýdiń formasy, halyq pen ult bolyp qalýdyń jaǵdaiy, shyn máninde tarihta qalýdyń joly dep qarap, jan berip, jan alysatyndai jaǵdaida kúresken. A. Baitursynov, Á. Bókeihanov, S. Sádýaqasov, M. Dýlatov, J. Aimaýytov, barlyǵy, árip úshin, áriptiń artyndaǵy ult úshin, ulttyń jany úshin dep árbir áripke jumys jasady. «Bir árip – bir dybys» degen ustanymmen ziialy qaýym ultqa, azattyqqa, táýelsizdikke jumys jasaǵan. Sol táýelsizdiktiń, erkindiktiń basym baǵyty áripke kelip tireledi. Árip degenimiz – til, til degenimiz – ulttyń jany. Sondyqtan ult bolashaǵy úshin mańyzdy sheshim qabyldanatynyn esten shyǵarmaýymyz kerek», - dep óz pikirin bildirdi.
Elbasy N.Á. Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasynda latyn álipbiine kóshýdiń kezeńderin atap kórsetken bolatyn. Maqalada 2017 jyldyń aiaǵyna deiin naqty bir álipbi nusqasy bekitilip, 2018 jyly qabyldanǵan álipbi negizinde arnaiy mamandar daiyndalyp, oqýlyqtar latyn grafikasyna aýdarylyp, 2025 jylǵa deiin memlekettik is-qaǵazdar, merzimdi baspasózder tutastai latyn grafikasyna kóshirilý kerektigi aitylǵan. 11 qyrkúiekte QR Parlament májilisinde tanystyrlǵan latyn álipbiiniń alǵashqy nusqasynda 25 árip, 8 digraf berilgen. Qoǵamda qyzý talqyǵa túsip jatqan latyn álipbiiniń ekinshi nusqasynda 32 árip bar.
Astana meditsina ýniversiteti Memlekettik tilderdi damytý bóliminiń basshysy Mýhambediia Ahmetov: «Men til mamany emespin. Dárigermin. Men árip usynbaimyn, men tutynýshymyn. «Q», «ń» áripterine tilim keledi, sol úshin talap etemin. Digraftan qashyp edik, balaqtaǵy bitti basqa shyǵardy. Aiaqqa qoiatyn útirdi shoshańdatyp basqa shyǵaryp qoidy. Útir ol útir, onyń óz qyzmeti bar. Grýzinderdiń, qytailardyń ózine ǵana tán klaviatýrasy bar. Al men nege bir árip jazý úshin klaviatýrany úsh ret shuqýym kerek?! Digraf bolsyn, apostraf bolsyn, olar áripke bailanyp turýy kerek. Qazirgi pernetaqta boiynsha «defis» pen «syzyqshany» ajyrata almaityndar bar. Onsyz da qazaqtyń áripterin qazirgi klaviatýrada tynys belgilerdiń ishine tyǵyp qoiǵan. Oǵan da kónip júrmiz. Nege aǵylshyn tiliniń pernetaqtasy Qazaq tiline úkim júrgizý kerek?! Bolmaidy. Qazaq tiliniń óz klaviatýrasy bolsyn», - dedi.
Latyn álipbiine kóshý týraly usynysty quptap, qoldaǵan kópshilik túrli keiipke engen áripterdiń kórinisin qyzý talqylady. Dál qazir qazaqtyń tól dybystarynyń jazylýy maquldansa, biraz jyldan soń olardyń dybystalýyna qaýip tónetini anyq. Qoǵamda «ń» árpin aita almaityndar álipbidiń búgingi nusqasy boiynsha bolashaqta ol áripti múlde qoldanbaidy. Áripterdiń tóbesinde qatar tizilgen kóp útir qazaqshaǵa saýatty adamnyń ózin shatastyrady. Al keibir «qazaqtar úshin» álipbidiń bul formasy ońtaily bolmaq. Qalai sóilese, solai jazyp, qazaq áripterin qajet etpeitin keibireýler útirlerdi umyt qaldyrsa, oǵan da kónýge týra keledi. Nátijesinde tól dybystar tek tarihta qalmasyna kim kepil.
Dóńgelek ústelge qatysýshylar óz oilarymen bólise kele, A. Baitursynovtyń «Árip pen tańba úshin tildi buzýǵa bolmaidy, kerisinshe til úshin árip pen tańbany buzýǵa bolady» degen sózine toqtaldy. Keleshekte qazaq taǵdyryna túbegeili ózgeris engizip, qazaq qoǵamyna tyń serpilis beretin «latyn álipbiiniń» eń durys nusqasy qabyldanady degen senimmen tarqady.
Aisha Noǵaibek
QR Ulttyq mýzeii
