قر ۇلتتىق مۋزەيٸندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «ۇلى دالا بولاشاعىنا قادام – لاتىن ەلٸپبيٸ» اتتى تاقىرىپتا جازبا ەسكەرتكٸشتەردٸ زەرتتەۋ بٶلٸمٸنٸڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قازاق تٸلٸ جاڭا لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋٸنە وراي دٶڭگەلەك ٷستەل وتىرىسى ٶتتٸ. شاراعا عالىمدار, تٸل ماماندارى, ۇستازدار مەن مەكتەپ وقۋشىلارى قاتىستى.
قازاق تٸلٸنٸڭ تاريحىندا VI-VII عاسىرلاردا ەۋرازييا قۇرلىعىندا عىلىمعا «ورحون-ەنيسەي جازۋلارى» دەگەن اتاۋمەن تانىلعان كٶنە تٷركٸلەردٸڭ رۋنيكالىق جازۋى پايدا بولىپ, قولدانىلدى. تاريحي دەرەكتەردەن التىن وردانىڭ بٷكٸل رەسمي قۇجاتتارى مەن حالىقارالىق حات-حابارلارى نەگٸزٸنەن ورتاعاسىرلىق تٷركٸ تٸلٸندە جازىلىپ كەلگەنٸ بەلگٸلٸ. ال يسلام دٸنٸ تاراعاننان كەيٸن رۋنيكالىق جازۋلار بٸرتٸندەپ ىسىرىلىپ, ح عاسىردان حح عاسىرعا دەيٸن قازاقستان اۋماعىندا اراب ەلٸپبيٸ قولدانىلدى. 1940 جىلعى 13 قاراشادا «قازاق جازۋىن لاتىنداندىرىلعان ەلٸپبيدەن ورىس گرافيكاسى نەگٸزٸندەگٸ جاڭا ەلٸپبيگە كٶشٸرۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى.
ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, ف.ع.د. راحىمجان تۇرىسبەك: «1926 جىلى تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردىڭ وقىمىستىلارى باس قوسقان. ەربٸر قارٸپ جايلى تالاس بولىپ, تاڭداۋ جاسالعان. ەرٸپ تاڭداۋدى ٶمٸر سٷرۋدٸڭ فورماسى, حالىق پەن ۇلت بولىپ قالۋدىڭ جاعدايى, شىن مەنٸندە تاريحتا قالۋدىڭ جولى دەپ قاراپ, جان بەرٸپ, جان الىساتىنداي جاعدايدا كٷرەسكەن. ا. بايتۇرسىنوۆ, ە. بٶكەيحانوۆ, س. سەدۋاقاسوۆ, م. دۋلاتوۆ, ج. ايماۋىتوۆ, بارلىعى, ەرٸپ ٷشٸن, ەرٸپتٸڭ ارتىنداعى ۇلت ٷشٸن, ۇلتتىڭ جانى ٷشٸن دەپ ەربٸر ەرٸپكە جۇمىس جاسادى. «بٸر ەرٸپ – بٸر دىبىس» دەگەن ۇستانىممەن زييالى قاۋىم ۇلتقا, ازاتتىققا, تەۋەلسٸزدٸككە جۇمىس جاساعان. سول تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ, ەركٸندٸكتٸڭ باسىم باعىتى ەرٸپكە كەلٸپ تٸرەلەدٸ. ەرٸپ دەگەنٸمٸز – تٸل, تٸل دەگەنٸمٸز – ۇلتتىڭ جانى. سوندىقتان ۇلت بولاشاعى ٷشٸن ماڭىزدى شەشٸم قابىلداناتىنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك», - دەپ ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ.
ەلباسى ن.ە. نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋدٸڭ كەزەڭدەرٸن اتاپ كٶرسەتكەن بولاتىن. ماقالادا 2017 جىلدىڭ اياعىنا دەيٸن ناقتى بٸر ەلٸپبي نۇسقاسى بەكٸتٸلٸپ, 2018 جىلى قابىلدانعان ەلٸپبي نەگٸزٸندە ارنايى ماماندار دايىندالىپ, وقۋلىقتار لاتىن گرافيكاسىنا اۋدارىلىپ, 2025 جىلعا دەيٸن مەملەكەتتٸك ٸس-قاعازدار, مەرزٸمدٸ باسپاسٶزدەر تۇتاستاي لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرٸلۋ كەرەكتٸگٸ ايتىلعان. 11 قىركٷيەكتە قر پارلامەنت مەجٸلٸسٸندە تانىستىرلعان لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ العاشقى نۇسقاسىندا 25 ەرٸپ, 8 ديگراف بەرٸلگەن. قوعامدا قىزۋ تالقىعا تٷسٸپ جاتقان لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ ەكٸنشٸ نۇسقاسىندا 32 ەرٸپ بار.
استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتٸ مەملەكەتتٸك تٸلدەردٸ دامىتۋ بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى مۋحامبەدييا احمەتوۆ: «مەن تٸل مامانى ەمەسپٸن. دەرٸگەرمٸن. مەن ەرٸپ ۇسىنبايمىن, مەن تۇتىنۋشىمىن. «ق», «ڭ» ەرٸپتەرٸنە تٸلٸم كەلەدٸ, سول ٷشٸن تالاپ ەتەمٸن. ديگرافتان قاشىپ ەدٸك, بالاقتاعى بيتتٸ باسقا شىعاردى. اياققا قوياتىن ٷتٸردٸ شوشاڭداتىپ باسقا شىعارىپ قويدى. ٷتٸر ول ٷتٸر, ونىڭ ٶز قىزمەتٸ بار. گرۋزيندەردٸڭ, قىتايلاردىڭ ٶزٸنە عانا تەن كلاۆياتۋراسى بار. ال مەن نەگە بٸر ەرٸپ جازۋ ٷشٸن كلاۆياتۋرانى ٷش رەت شۇقۋىم كەرەك?! ديگراف بولسىن, اپوستراف بولسىن, ولار ەرٸپكە بايلانىپ تۇرۋى كەرەك. قازٸرگٸ پەرنەتاقتا بويىنشا «دەفيس» پەن «سىزىقشانى» اجىراتا المايتىندار بار. ونسىز دا قازاقتىڭ ەرٸپتەرٸن قازٸرگٸ كلاۆياتۋرادا تىنىس بەلگٸلەردٸڭ ٸشٸنە تىعىپ قويعان. وعان دا كٶنٸپ جٷرمٸز. نەگە اعىلشىن تٸلٸنٸڭ پەرنەتاقتاسى قازاق تٸلٸنە ٷكٸم جٷرگٸزۋ كەرەك?! بولمايدى. قازاق تٸلٸنٸڭ ٶز كلاۆياتۋراسى بولسىن», - دەدٸ.
لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ تۋرالى ۇسىنىستى قۇپتاپ, قولداعان كٶپشٸلٸك تٷرلٸ كەيٸپكە ەنگەن ەرٸپتەردٸڭ كٶرٸنٸسٸن قىزۋ تالقىلادى. دەل قازٸر قازاقتىڭ تٶل دىبىستارىنىڭ جازىلۋى ماقۇلدانسا, بٸراز جىلدان سوڭ ولاردىڭ دىبىستالۋىنا قاۋٸپ تٶنەتٸنٸ انىق. قوعامدا «ڭ» ەرپٸن ايتا المايتىندار ەلٸپبيدٸڭ بٷگٸنگٸ نۇسقاسى بويىنشا بولاشاقتا ول ەرٸپتٸ مٷلدە قولدانبايدى. ەرٸپتەردٸڭ تٶبەسٸندە قاتار تٸزٸلگەن كٶپ ٷتٸر قازاقشاعا ساۋاتتى ادامنىڭ ٶزٸن شاتاستىرادى. ال كەيبٸر «قازاقتار ٷشٸن» ەلٸپبيدٸڭ بۇل فورماسى وڭتايلى بولماق. قالاي سٶيلەسە, سولاي جازىپ, قازاق ەرٸپتەرٸن قاجەت ەتپەيتٸن كەيبٸرەۋلەر ٷتٸرلەردٸ ۇمىت قالدىرسا, وعان دا كٶنۋگە تۋرا كەلەدٸ. نەتيجەسٸندە تٶل دىبىستار تەك تاريحتا قالماسىنا كٸم كەپٸل.
دٶڭگەلەك ٷستەلگە قاتىسۋشىلار ٶز ويلارىمەن بٶلٸسە كەلە, ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ «ەرٸپ پەن تاڭبا ٷشٸن تٸلدٸ بۇزۋعا بولمايدى, كەرٸسٸنشە تٸل ٷشٸن ەرٸپ پەن تاڭبانى بۇزۋعا بولادى» دەگەن سٶزٸنە توقتالدى. كەلەشەكتە قازاق تاعدىرىنا تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸس ەنگٸزٸپ, قازاق قوعامىنا تىڭ سەرپٸلٸس بەرەتٸن «لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ» ەڭ دۇرىس نۇسقاسى قابىلدانادى دەگەن سەنٸممەن تارقادى.
ايشا نوعايبەك
قر ۇلتتىق مۋزەيٸ
