Ardaq Nurǵazy – aqyn, dramatýrg. 1972 jyly Qytaida dúniege kelgen. 1995 jyly joǵary oqý ornyn támamdaǵan. 1991 jyldan bastap shyǵarmalary jaryq kórip keledi. 2006 – 2008 jyldary «Shetel ádebieti» gazetiniń bas redaktory bolǵan. «Jalǵan bostandyq kitaby» (2009 j.), «Araqus» (2012 j. qazaq-qytai tilinde), «Dáldik hám tunyqtyq» (2014 j. aǵylshyn-qytai-qazaq tilinde), «Tas baspaldaqty kóshe» (2014 j.), «A Garden of Trees and Other Poems» (2016 j.) óleń jinaqtarynyń, «Qazaqtyń modernistik poeziiasy» (2010 j.) syn eńbeginiń, «Syzyqtar men núkteler» (2010 j.) áńgime jinaǵynyń avtory. Óleńderi aǵylshyn, qytai jáne orys tilinde jaryq kórgen.
«Men, men eshkim de emespin» pesasymen I «Rýh» halyqaralyq ádebi konkýrsynyń «Dramatýrgiia» nominatsiiasy boiynsha birinshi oryndy jeńip alǵan.
Nazarlaryńyzǵa Ardaq Nurǵazynyń "Atymdy adam qoiǵan soń - Abai jáne Koń Zy" atty jańa pesasyn usynamyz.
Atymdy adam qoiǵan soń - Abai jáne Koń Zy
Qatysýshylar:
Abai
Koń Zy
S (qumarshy)
D (qumarshy)
Asylbek
Jáne basqalar
Kirispe
Kúńgirt sahnada baiaý bastalǵan «Qarajorǵa» biiniń mýzykasy júredi. Sahnanyń tórinen ulttyq kiim kigen eki jigit shyǵyp bi bileidi. Olar bir bir jarym, eki minýt bilegen soń mýzyka aýysyp, jigitter kelgen jaǵymen sahnadan ketedi. «Aigólik» biiniń mýzykasy júredi. Sahnanyń eki qaptalynan biik úkisi bar tóbetai kigen úsh-úshten qyzdar shyǵyp «Aigólik» biin bileidi. Bir jarym, eki minýttan soń, mýzyka taǵy aýysady, bishi qyzdar kelgen jaǵymen sahnadan túsip ketedi. Sahnada «Aqqý kóli» baletiniń mýzykasy júredi. Sahnanyń tórdegi eki buryshynan qyz ben jigit shyǵyp «Aqqý kóli» baletinen partiia oinaidy. Sahnadaǵy kúshti jaryq solarǵa túsedi. Sahnanyń ózge tusy qarańǵy. Olar eki minýttai oinaǵan soń eki bólinip sahnadan ketedi.
1-kórinis:
Qarańǵy sahnaǵa tóbeden úsh jaryq túsedi. Sahnanyń bir buryshynan sol jaryqqa retti, salaýatty kiingen galstýk taqqan jigit shyǵyp jaryqtyń shet jaǵyndaǵy bireýine kelip turady. Jaryq onyń tóbesinen túsip tur. Onyń beti kórermenge kóleńke túsip, anyq kórinbeidi. Jigit álde nege oilanǵandai, basyn kótermegen qalpynda eki janyna qaraǵyshtaidy. Eki jaǵyna burylyp, birneshe attap júredi. Odan qaita áýelgi ornyna kelip turady. Bir qolymen iegin ustap, kórermenge qarap oilanyp turyp qalady. Sol kezde sahnanyń ekinshi jaǵynan ekinshi jigit kórinedi. Ol da ana jigit siiaqty kiingen, boi turqy da, kiim kiisi de, jalpy beinesi alǵashqy jigitpen óte usqaidy. Ol sahnanyń aldynda kórermenge qarap oilanyp turǵan jigitke jaqyn barady. Biraq, jaryqqa eki-úsh qadam qalǵanda kidiredi.
Abai: Osy men ózim – qazaqpyn. Qazaqty jaqsy kórem be, jek kórem be? Eger jaqsy kórsem, qylyqtaryn qostasam kerek edi. Oilarynan adam jaqsy kórerlik, kóńilge tiianaq qylarlyq bir nárse tapsam kerek edi. Sony ne úmit úzbestikke, ne onysy bolmasa, munysy bar ǵoi dep, kóńilge qýat qylýǵa jaratsam kerek edi, ondaiym joq. Eger, jek kórsem, sóilespesem, májiliste, syrlas, keńeste bolmasam kerek edi, ol múmkin bolmasa, bulardyń ortasynan kóship ketýim kerek edi.
Koń Zy: Bul ne turys?
Abai: (ózine ózi sóilegen adamdai, burylmastan gúbirleidi) bulardy jóndeimin deýge, jóndeler, úirener degen úmitim... sonda men kimmin? (az kidiredi) Nege osy aqiqatty qarańǵydan tabamyz da, jaryqqa alyp shyǵamyz? Nege?
Koń Zy: Ras, nege?
Abai: Sebebi, sebebi me, (A óziniń áldekimge sóilep turǵanyn ańǵarady da, basyn kóterip kórermen jaqqa bir qarap alyp, odan burylyp Koń Zyǵa qaraidy), siz maǵan sóiledińiz be?
Koń Zy: Iá, men. (Koń Zy nyq basyp kelip Abaidyń qataryna, úsh jaryqtyń bireýine kelip turady. Abai men Koń Zy kórermenge barlyq jaǵynan uqsastyǵymen áser etýi tiis)
Abai: Siz kimsiz?
Koń Zy: Jaqsy suraq? Men be, men adammyn.
Abai: Bárekeldi, ózin «men adammyn» dep anyq aita alatyndardy baǵalaimyn.
Koń Zy: Oiy basqanyń joly basqa (道不同，不相为谋), biz ben siz dál sonyń kerisi siiaqtymyz degenim ǵoi.
Abai: Taýyp aitylǵan sóz. Men sizdi biletin siiaqtymyn, sizdi bireýge uqsatamyn, sonda kimge? (Abai oilanǵan adamdai Koń Zynyń bas aiaǵyna qarap, ony bir ainalyp shyǵady. Koń Zy oǵan qyzyqtap qaraidy)
Koń Zy: Kimge uqsattyńyz?
Abai: Siz kimge uqsaisyz? Ǵajap, siz bireýge uqsaisyz, taptym, siz maǵan uqsaisyz, siz maǵan qatty uqsaityn siiaqtysyz.
Koń Zy: Dál aittyń, biz uqsaimyz, biz bir adam bolmasaq ta qatty uqsaimyz. Sodan da biz júzdesbesek te, bir-birimizdi bilemiz. Aitalyq (az oilanady) siz «Adamzattyń bárin súi baýyrym dep...» dedińiz ǵoi Abai.
Abai: Iá, men aittym.
Koń Zy: Siz «kemel adamsyz (中庸)» Abai. Adamnyń kemel adamǵa barar jolynyń basynda ózin túzeýi tur (君子有诸已，而后求诸人), men de ár kúni ózimnen esep alamyn, isti berilip istedim be, dosqa adal boldym ba, jiǵan bilimimdi durys jolǵa paidalandym ba (吾日三省吾身：为人谋而不忠乎?与朋友交而不信乎?传不习乎?) dep toǵyz tolǵanam.
Abai: Taptym, taptym, siz Koń Zysyz...
Koń Zy: Iá, men Koń Zymyn.
Abai: Ǵajap kezdesý, men álginde ǵana bárinen arylǵandai júdep-jadap tur edim, sizdiń bolǵanyńyz janymdy jabyrqaýdan bir serpiltip tastaǵandai boldy-aý.
Koń Zy: Adam áýeli ózine tura qaramaq kerek (使意念真诚). Abai siz adamdyqtyń bastalýyn tazalyqtan, uiattan, aqyldan izdeisiz. Jol da osy emes pe?! Ǵalamnyń túpki tegin bir sózge jinaqtasaq, ol–boljap bolmas tuńǵiyq, tereńdik. (天地之道，可一言而尽也：其为物不贰，则其生物不测。) Es soǵan sai bolmaq kerek. Onsyz adam degen atyńa daq túsepek (Abaidyń tolǵanystaǵy túr-tulǵasyna nazar salady...) Abai, siz qalai... júzińiz synyq, kóńilińiz pás, jabyrqap tursyz ǵoi.
Abai: Meni kúdigim men kúmánim basyp barama deimin (álde qalai degbirsizdengen adamsha oi keshedi.) osy jurt túzeler... dei alar ma ekem.
Koń Zy: Nege olai dedińiz Abai? Men jasaǵan dáýirdi qarańǵy, ker zaman boldy deiik, sizder jasaǵan zamanda adam balasy aqylda (智), baýyrmaldyq(善) pen ádepte (礼) ósýge tiisti ǵoi. Ǵaryshtyń syryn, elementtiń eń kishi bólshegin, ǵylymnyń shyńyn baǵyndyrǵan jurt qalai ózin túzei almady deisiz?
Abai: Dúnieniń kórinetin hám kórinbeitin syryn túgendep, eń bolmasa dendep bilmese, adamdyqtyń orny bolmaidy. Ony bilmegen soń, ol jan adam jany bolmai, haiýan jany bolady. Bala kúndegi «bul nemene, ol nemene» dep, bár nárseni surap bilýshi edik. Sol órisimizdi uzartyp, qumarlanyp jinaǵan qazynamyzdy kóbeitsek kerek, bul jannyń tamaǵy edi. Tánnen jan artyq edi, tándi janǵa bas urǵyzsa kerek edi. Joq, biz olai bolmadyq, uzaqtai shýlap, qarǵadai barqyldap, boqtyqtan uzamaǵan siiaqtymyz?
Koń Zy: Nege Abai, nege...?
Abai: Adamzattyń ǵulamasy, ony óz kózińizben kórińiz, kórińiz de túiińiz...
Úsh jaryq óship, sahnadan Abai túsip ketedi. Koń Zy artyna burylyp qarap turady.
2-kórinis:
Abaidnyń sózinen soń sahnanyń arty kórinedi. Sonymen bir ýaqytta «Michael Jackson - Smooth Criminal - Live in Munich 1997» qoiylymynyń mýzykasy júredi. Sahna tórinde úlken qumar oiynynyń stoly kórinedi. Stoldy ainala adamdar turady. Endi bireýler stoldyń qasynda qumar oinap jatyr. Bir adam stoldyń ústinde kórermenge qarap taltaiyp tura. Sol sóileidi.
C: Meilinshe oinańdar, kúlińder, ómirge kúlý úshin, oinaý úshin, rahat kórý úshin keldińder, odan basqany oilamańdar, munda bárin isteýge bolady jáne isteisiń, munda bári bar... satyp alasyń jáne (C oń qolyn kóteredi:sahnanyń tóriniń oń buryshynda joǵaryda turǵan ekrannan tizbektelip tasylyp jatqan qazba bailyqtar, taýarlar, vagondar men kontinerler kórinedi) satasyń (C sol qolyn kóteredi: sahna tóriniń oń buryshynda joǵaryda turǵan ekrannan jarna bazary, ondaǵy qarbalas adam qaras jáne jarna taqtasynyń jazýlary ótedi), sata beresiń, sat, biraq, bári zań aiasynda bolady, zań aiasynda sata ber, sat, aqsha jasa, aqsha jasaý degen satý jáne satyp alý, sata ber, sat...
Oiyn stolynan túsedi. Stolda qumar oiyny jalǵasyp jatady. Jurt qarbalas (tórdegi ekrannan ainalǵan qumar oiynnyń kórinisi beriledi) Kezekti oiynnyń nátijesi shyǵady. Qumar stolynyń oń jaq basynda otyrǵan er adam oryndyǵynan atyp turyp qýanyshtan eki judyryǵyn túiip, jer tekpilep aiǵaiǵa basady.
S: Men uttym, uttym! men 100 million dollar uttym. Bári meniki.
Onyń artynda turǵan adamdar: qara kózildirikti oqqaǵarlary, qolyna somka ustap kózildirik taqqan menedjiry, álem-jálem kiingen qyzdar máz bolysyp, shurqyrap, shýlap ketedi.
Qumar stolynyń qasynda otyrǵan basqa oiynshylar oǵan qarap ta qoimaidy. Jańa oiynǵa kirisedi.
S: Qandai keremet! Men uttym, men uta beremin, utam, men búkil álemdi utyp alamyn! (oiqastap shattanǵan adamdai ersili-qarsyly birneshe attap júredi. Onyń adamdary sońynan erip jaramsaqtanady. Ol qaita oiynǵa kirisedi)
Oiyn stolynyń sol jaǵynda otyrǵan bireý (D) ornynan kóterilip taǵy da shabyttanyp ornynan turýǵa oqtalǵan S-ǵa suq saýsaǵyn kezep sóileidi. S kidirip, oǵan qarap qalady.
D: Men seniń baryńdy tabanyma taptaimyn. Otyr orynyńa, áýseleńdi kóreiik, myqty bolsań bárińdi tik,tige alasyń ba (D-nyń artynda turǵan adamdar: qara kózildirikti oqqaǵarlary, qolyna sýmka ustap kózildirik taqqan menedjery, álem-jálem kiingen qyzdar bir-birine qarasyp kúbirlesip, bir-birine jáne S jaqqa qarasyp qalady)
S jyp etip ornyna qaita otyra qalady.
S: Tiktim bárimdi. Men de kóreiin seniń ne istei alatynyńdy (ol aldynda úiilip jatqan dosyn stoldyń ortasyna qarai iteredi. Turǵan jurt shýlasyp ketedi. D-da óziniń dosyn ortaǵa syridy)
Utys oinalady (tórdegi úlken ekrannan ainalma qumar oiynynyń kórinisi beriledi) S jeńiledi. Jeńgen D máz bolyp ketedi. Onyń sońynda turǵandar aidyndanyp, shýlaidy. S jeńilisine moiynsal bolǵandai oryndyǵynda salyny sýǵa ketip kórermenge qarap burylyp shyntaǵyn stolǵa súiep mańdaiyn ustap otyryp qalady. Utqanyn jinap alǵan D eleýrep sóileidi.
D: (S-ǵa jáne kórermenge qarap) Kózińdi ash, endi sende soqyr tiyn da joq, tyrjalańash bireýsiń, neńdi tigesiń. Butyńdaǵy shalbaryńa deiin meniki... (eki jigit S-ǵa jaqyn kelip ony oryndyqtan turǵyzady da zorlyqpen kýrtkasyn, shalbaryn sheship alady. S syrt kiimsiz oryndyqta qaita otyrady.
D: Men endi seniń ózińdi utyp alam.
S: Meniń, meniń janym kerek pe saǵan?
D: Men bar aqshany tiktim, sen janyńdy tige alasyń ba?
S jaýap qatpai ornynan turyp arly-berli júredi. Ornyna qaita otyrady. Onyń artynda turǵan adamdar shubyryp D-nyń artynda turǵan adamdarǵa baryp qosylady. S bir shette sopiyp jalǵyz qalady.
D: Tige alasyń ba, janyńdy?
S: (Alasurǵan ishki arpalysqa túsedi. Qaltasynan birdeńe alyp tershigen mańdaiyn súrtken bolady. Oryndyqqa bir otyryp, bir turady. Bir bekimge kelgen adamdai bolady.) Tiktim janymdy, utsań shybyn janym seniki.
Utys oinalady (tórdegi úlken ekrannan taǵy da ainalma qumar oiynynyń kórinisi beriledi). Eki jaqta, qarap turǵan ózge jurt ta siltidei tana qalady. Utys aiaqtaidy. S jeńedi. D-nyń artynda turǵan top qoparylyp S-nyń artyna kelip tura qalady.Endi D sopiyp jalǵyz qalady. Ol álgindegi S siiaqty stolǵa súienip otyrady. Ornynan turyp (kórermen jaqqa birneshe attap) syrt kiimin sheship bir jaqqa laqtyryp jiberedi, galstýgin julqi bosatyp, basyn shaiqap, shashyn julmalaidy. Jyndanǵan adamdai yrjaqtap kúledi (ol kórinis aiaqtaǵansha jyndy adamsha sahnanyń ár tusynda sendelip júredi) túsiniksiz sózder aitady... S máz bolyp utysyn jinastyryp jatady.
S: Men uttym, men búkil álemdi utyp alamyn. Uta beremin, bári meniki (oiyn stolyn qushyp jata qalady. Ainala turǵandar oǵan jaramsaqtana qol soǵady. Apash-qupash stolda jatqan aqshasyn (dosyn) jinastyra bastaidy. Jinap jatyp ainalasyna jaltaq-jaltaq qaraidy. Ózine jaramsaqtana turǵan jurtqa jaý kózben qaraidy) Ne, senderege ne kerek, aqsha meniki, aýlaq, aýlaq! qaralaryńdy batyryńdar, joǵalyńdar ary... (ainalasyndaǵylarǵa jyndana aqyrady. Jurt jan-jaqqa tarap kete bastaidy. Sahnada qumar stolynyń eki jaǵynda S men Koń Zy qalady. S ózine qarap qozǵalmai turǵan Koń Zyǵa nazar aýdarady)
S: Sen neǵylyp ketpei tursyń? Aqsha kerek pe, maǵan jaqsy attanǵyń keledi, menen aqsha dámetip tursyń ǵoi, á? (Koń Zy til qatpaidy. Teńselip birneshe attaidy, qaitadan turady) Sen nege sóilemeisiń? Tiliń bailanyp qalǵan ba, álde, músin bolyp qatyp qaldyń ba, aqsha kerek bolsa, má! Endi sóileitin shyǵarsyń! (Koń Zyǵa qarap birneshe teńge laqtyrady. Biraq, Koń Zy oǵan qarap ta qoimaidy. Oilanǵan adamdai tura beredi)
Sahnanyń syrtynan kúńirengen daýys estiledi (Abaidyń «Ólse óler tabiǵat, adam ólmes...» óleńi oqylady.
Ol biraq qaityp kelip, oinap-kúlmes.
«Meni» men «menikiniń» airylǵanyn
«Óldi» dep at qoiypty óńkei bilmes.
Kóp adam dúniege boi aldyrǵan,
Boi aldyryp, aiaǵyn kóp shaldyrǵan.
Óldi deýge siia ma, aityńdarshy,
Ólmeituǵyn artyna sóz qaldyrǵan?
Koń Zy: Abai, Abai, sen qaidasyń? Qaidasyń? (S-ǵa tý syrtyn berip oń-solyna birneshe attap, álde kimdi izdegen jandai teńselip júredi. Sahnanyń jaryǵy kúńgirt tartady.)
Jaryq sónedi.
3-kórinis:
Sahnada oiyn stoly. Oiyn stolynyń tór jaǵynda S arly-berli júr. Toqtai qalyp stoldyń ústinde úiýli jatqan aqshaǵa jaqyn barady.
S: Osy ma maǵan qajeti. Bárin utyp aldym, aqsha jáne aqsha, aqshadan basqa eshteńe joq! Bárin satyp alamyn, bári meniki bolady! Aqsha qajet pe?! Mine? (úiýli aqshany qos qolymen sapyrady) Jo, joq! Men bárin satyp alyp qana tynbaimyn, bárin bileimin, bárin aqsha biletedi, bileidi.Dúnieni men bileimin, bárine men qojamyn! (stoldyń ústindegi aqsha men qosyp japqyshty judyryǵyna túiip julyp alady) Tórdegi ekrannan stoldyń ústinde jatqan úlken álem kartasy kórinedi. S stolǵa jaqyndap kartaǵa úńile qaraidy, galstýgyn julqi bosatady (Bethovenniń №5 simfoniasy júredi).
S: Mine, mine, men mynaǵan ie bolǵym keledi! Maǵan aqsha emes, mynaý kerek! Men seni qandai jaqsy kóremin (kartaǵa betin basyp aimalaidy)
Osy kezde sahnanyń eki qaptalynan alty adam shyǵyp stolǵa jaqyn keledi. Olar qara túste retti kiingen, galstýk taqqan, aq qolǵap, aq tústi maska (betin aq túspen boiaǵan) taqqan. Olar stolǵa jaqyn kelip turady. Til qatpaidy. S olarǵa úreilene jaltaq-jaltaq qaraidy. Qos alaqanymen stolda jatqan kartany basyp, analarǵa ainala qaraidy. Kelgen adamdar oǵan jaýap bergendei stolda jatqan kartaǵa qol sozady, kartanyń ár pushpaǵynan ustaidy. S jalma-jan kartany baýryna tarta bastaidy. Analar da kartany ózine tartady. Kartaǵa talas bastalady (Bethovenniń №5 simfoniasynyń alǵashqy áýeni júredi.) Talasqandar kartany parsha-parsha qylyp jyrtyp alyp tus-tusqa ketedi. Sahnada kartanyń bir parshasyn ustaǵan S qalady. Ol jyndanǵan adamdai máz bola kúledi, kúńirenedi, kartanyń parshasyn aspanǵa laqtyrady, ustap alady, kartany súiedi, taǵy laqtyrady. Karta aspanda qalyqtaidy, karta jerge túsip qalsa, ony qaitadan aspanǵa laqtyrady (tórdegi jáne eki buryshtaǵy ekrannan kórinister júredi. Sol kórinister basymdyq alyp sahnada jaryq álsirep karta laqtyryp bilegen adamdai áreket jasap júrgen S kórinbei qalady.)
4-kórinis:
Sahnada jaýyn men kún nurynan tozǵan, mujylǵan, ár jerinde sylaǵy túsken biik ári uzyn kerpish daýal. Daýaldyń syrtynan saty qoiylǵan. Satynyń basy daýaldan asyp uzyn shyǵyp turady. Daýaldyń syrtynda adam músininiń qarasy shalynady. Daýaldyń túbinde dalada ot janyp jatady. Ottyń basynda S jylynyp otyrady. D álde qaidan shómshek taýyp ákeledi. Otqa salady. Ekeýi de aldyńǵy kórinistegi kiimderimen. S jeidesheń, kiimderi alqam-salqam. D-nyń ústinde shapany bar. Biraq, shapanynyń aldyn túimelemegen, jeidesiniń bir etegi symynyń ishinde, bir etegi syrtynda júredi. S ornynan turyp daýaldy jaǵalap áldene izdegen jandai júredi, basyn kóterip daýalǵa qaraidy, sál sheginip «arjaǵynda ne bar eken?» degen jandai nazar aýdarady, satyny, músindi kóredi. Satyǵa qol jetkizbek bolyp sekiredi. Biraq, qoly jetpeidi. Onyń áreketine otqa jańqa ákele jatqan D tańdana qaraidy?
S ottyń qasyna kelip tastyń ústine otyrady.
S: Sala ber, kóbirek salshy, tipti, jaýrap baramyn. Men tońyp qaldym. Ne degen sýyq kún. Týra qańtardyń shaqyldaǵan sary aiazynda otyrǵandaimyn.
D: Biraq, qazir qańtar emes, tamyz, kórmeisiń be, tabiǵat tamyljyp, gúlder qaýashaq jaryp tur. Bulbul sairap án salyp jatyr. Tyńdashy...
(ekeýi de qulaq túre qalady. S aldymen nazaryn qaita otqa aýdaryp, jylyna bastaidy)
S: Qaidaǵy bulbul, eshteńeni estigenim joq!
D: Estimediń be, shynymen estimediń be? (betine úńile qaraidy)
S: Estigenim joq!
D: Biraq, men de estimedim.
S: Onda nege «bulbul sairap jatyr» deisiń?
D: Sen bulbuldyń daýysyn estidi me eken degen oiym ǵoi.
S: Meniń bulbuldyń daýysyn estimegenime qai zaman. Tipti, esimde joq, men bulbuldyń sairaǵanyn estip kórdim be ózi (oilanǵandai beine tanytady) miymnyń túkpirinen bulbuldyń emes, arystannyń, jo, joq, basqa bir haiýannyń daýysy keletin siiaqty, ol ógiz be, mysyq pa, álde maimyl ma, bilmeimin, sondai birdeńe aqyryp jatqan siiaqty.
D: Báse óńiń birtúrli qýaryp tur, ólgen adamnyń óńi siiaqty.
S: Óitkeni men tońyp otyrmyn ǵoi.
D: Al men ystyqtap turmyn. Qara sorpam shyǵyp turǵanyn baiqamadyń ba?! Meniń óńim gúl jainap turǵan shyǵar, á?! (otyrǵan S-ǵa júzin kórsetedi)
S: Menińshe... jainap tur, biraq, seniń túriń ystyqtap turǵan adamǵa uqsamaidy, seniń túriń nege uqsaidy (az oilanady), taptym, seniń túriń qaǵazdyń túsine, dollardyń óńine me, áiteýir birdeńege uqsaidy, iá, taptym seniń óńiń órtenip kúlge ainalǵan qaǵazdyń óńi siiaqty (otqa jylynyp otyra beredi)
D: Shyn ba, rahmet baýyrym! (eńkeiip S-nyń shekesinen súiedi) Meni sen túsinesiń. Men dollardy jaqsy kóremin, odan artyq janymdy jabyrqatatyn dúnie bolǵan emes, men qýansam da, jubansam da aqsha dep... biraq, men de tońyp turmyn. Shyn aitamyn (ol da otyra qalyp otqa jylynady)
S: Álginde ystyqtap turmyn degeniń káne?
D: Men ystyqtap turmyn, biraq, ishim tońyp tur, ishime muz qatyp qalǵandai, sol muz ómir boiy erigen emes, men keide ózimdi quzdan laqtyryp jibergen adamdai elesteimin, qulap kelemin, álgi muz qulap keledi, rahat, bylsh ete tússem ǵoi, keremet bolar edi, biraq, bylsh etpeimin, onyń ornyna aqsha taba beremin, taba beremin, ishime muz tolyp, keýdemdi gútirletip kerip bara jatqandai, sonda da bylsh etpeimin, biraq, bylsh etkim keledi de turady. Nege?
S: Bilmeimin, sen ne, meni aityp otyrǵan joqsyń ba?
D: Joq, men ózimdi aityp otyrmyn. Tyńdashy, qazir de ishimde muz syqyrlaidy (S-ǵa keýdesin tyńdatady) Estidiń be? (S qulaq qoiady. Qaita-qaita tyńdap kóredi. Tań qalǵandai qalyp tanytady.)
S: Men eshteńe esti almadym. Keýdeń qańyrap bos tur, tap úńgir siiaqty. Arjaǵynan azynaǵan jeldiń daýysy keledi.
D: Tipti júregimniń soqqanyn da estilmei me?
S: Júregiń soǵyp turǵan joq. Múmkin biz ólip qalǵan shyǵarmyz? Júregi joq adamdar ólgen esepteledi ǵoi. Men ózimniń júregimniń bar ekenin umytqanym qashan. Ol da meni umytyp ketti-aý deimin. Bar joǵyn bilmeimin. Sen ózińde júrek bar dep oilaisyń ba?
D: Múmkin... (mińgirleidi) júrek degen ne ózi? Bir ýys et emes pe? Biraq, júrek bolmasa, biz bylai júre almaimyz ǵoi, bizde júrek bolýǵa tiis. Biz tirimiz ǵoi.
S: Biz tirimiz be?
D: Bilmeimin, tiri bolsaq, birdeńeni sezine alar edik, narqyn biler edik, qaster tutyp qadirler edik, baǵalar edik, qurmet tutar edik qoi, joq! mende onyń biri de joq! Onyń ornyna túsinip bolmas obyrlyq qana bar, bárin, bárin ózimdikine ainaldyrsam, menshiktesem, ala bersem, taba bersem, jei bersem, juta bersem degen ashqaraqtyq qana bar siiaqtanady. Meniń aýzymda sonyń ǵana dámi bar. Men aýzymdy ashsam, arjaǵynan odan da úlken aýyz aranyn ashyp ulyp turǵandai bolady.
S: Sen nege qaita-qaita meni aita beresiń?
D: Men seni aityp turǵanym joq, ózimdi aityp turmyn, toqta, osy biz aýysyp ketken joqpyz ba? (ornynan turyp sál artqa sheginip S-nyń betine tańdanyp qaraidy)
S: Biz onsyz da bir adambyz, aýysyp ne isteimiz? Men seniń júzińnen ózimdi kórip turmyn. Al sen menen ózińdi kórip tursyń? Solai emes pe? Sende de júrek joq, mende de joq, seniń aýzyńda bir ǵana dám bar, mende de solai, sen de tońyp tursyń, men de tońyp turmyn, ana satyǵa (burylyp qaramastan artyndaǵy daýalda kórinip turǵan satyny nusqaidy) seniń de qolyń jetpeidi, meniń de qolym jetpeidi, solai emes pe? Biz bir adambyz.
D: Múmkin... saty onda nege tur? (ornynan turady)
S: Bilmeimin, arjaǵynda bireýler daýaldan beri asqysy kelgen bolar,saty qoiyp asa salamyz dep oilaǵan shyǵar, sodan saty qoidy, biraq... saty sonda sonda tur.
D: Olar beri asa aldy ma eken deshi?
S: Menińshe (oilanady), olar asa alǵan joq, daýaldan asyp kelse, osynda júrmei me? Biz kórer edik qoi. Biz bireýdi kórip turǵan joqpyz (otpen ainalysyp otyrady)
D daýaldy jaǵalap júredi, joǵary qaraidy, álde neni estimin be dep qulaq túredi, daýalǵa qulaǵyn tosyp tyń tyńdaidy. S oǵan qarap ta qoimaidy. Otqa shómshek salyp otyra beredi. D sekirip satyǵa qol sozady, biraq, qoly jetpeidi. D sál sheginip daýystaidy.
D: Kim barsyń ei... bireý bar ma? (onyń daýysynan S selt etedi. Ornynan turady)
S: Ne istep jatyrsyń?
D: Eshkim til qatpaidy? (S-ǵa qarap) Arjaǵynda bireý bar ma eken, bileiin degenim ǵoi.
S: Bireý bolsa qaitpekshi ediń?
D: Olarǵa satyny bizge bere salyńdarshy demeimin be?
S: Satyny ne qylasyń? Baiqa arjaǵynan bireý qý bas pa, tas pa birdeńe laqtyryp, tóbemizdi oiyp ketip júrmesin (ornynan turady)
D: Ras, satynyń bizge qajeti bar ma? Ol jaqta ne bar deisiń? (taǵy da daýal jaqqa qaraidy) múmkin eshteńe de joq shyǵar, ǵasyrlardyń arjaǵy siiaqty taqyr dala, midai jazyq, bir urttam sý da joq bolar.
S: Men bir keremet músin kórdim-aý deimin.
D: Olardyń satysy uzyn eken, biraq, bizge túkte paidasy joq, óitkeni bizde saty da joq, oǵan jetetin boi da joq.
D satyǵa qol sozady, júgirip kelip sekirip kóredi. Biraq, qoly jetpeidi. S qasyna keledi, ol da sekiredi, biraq, eshteńe shyqpaidy.
S: Ol jaqta tiri pende joq siiaqty. Bireý bolsa, biz birdeńe estir edik qoi. Men eshteńe estip turǵam joq. Álde qulaǵym estimei tur ma?
D: Men de eshteńe estip turǵanym joq. Múmkin biz kereń shyǵarmyz, estimeitin shyǵarmyz, estimesek, olar qalai aiǵai salsa da biz báribir estimeimiz ǵoi.
S: Olar bizge daýystaidy dep oilaisyń ba? Ol jaqta adam joq bolsashy...
D: Adam joq bolsa onda saty nege tur? Múmkin olar bizge aiǵailap-aiǵailap, estirte almai, aqyry mezi bolyp, amaldary quryp óz jónine ketken shyǵar?
D: Biz nege estimei qaldyq eken? Áttegen-ai, á!
S tura qalyp daýystaidy.
S: Ei, bireý barsyń ba, biz estimeimiz, biz sańyraýmyz, bizge saty kerek, bizge satyny túsirińdershi... (qasynda turǵan D-nyń betine qaraidy) eshkim til qatpaidy!
D: Eshteńe shyqpaidy, biz olarmen tildesýge sharasyzbyz, olar bizben tildeskisi kelmeidi. Ne úshin?
D men S ne isterin bilmei daǵdarǵan adamdai tómen qarap oilanyp ary beri júredi. Bir-birine jaqyn kelip: ne úshin? - deidi. Odan taǵy da oilanyp ary-beri júredi.
S: Taptym, bylai isteiik, biz ekeýmiz daýaldy boilap eki jaqqa júreiik, múmkin aldymyzdan saty nemese esik degendei birdeńe kezigip qalar...
D: Tabylǵan aqyl, solai isteiik, men myna jaqqa, sen ana jaqqa, kettik.
Ekeýi daýaldy boilap eki jaqqa ketedi. Arada az ýaqyt ótedi. Olar daýaldyń eki jaǵynan boilap keledi. Bul joly olardyń kiimderi tozǵan, ózderi qartaiǵan. Taiaq ustaǵan ekeýi áýelgi ot jaqqan jerge keledi. Ot áldeqashan óship qalǵan. Olar bir-birine qaraidy, biraq, tildesýge de shamasy kelmeidi. Sóngen ottyń ornyna qarap turyp-turyp únsiz taǵy da eki jaqqa ketedi.
5-kórinis:
Sahnada adam shoǵyry. Avtobeket nemese vokzal siiaqty jer. Bireýler kelip, bireýler ketip jatady. Sahnada bireýler tildesip, bireýler óz aldaryna oilanyp, endi bireýler jan-jaǵyna qarap áldekimdi izdep turady. Bir adam qaǵazdan ushaq jasap ushyrady. Endi bir adam sahnanyń taǵy bir jaǵynda shar ushyrady. Sol shoǵyrdyń arasynda qoiylymnyń basynda sahnaǵa shyqqan Abai men Koń Zy da júredi. Olar bir-birinen alys turady.
Abai: Bul jasqa kelgenshe jaqsy ótkizdik pe, jaman ótkizdik pe, áiteýir birtalai ómirdi ótkizdik. Alystyq, julystyq, tartystyq, - áýreshilikti kóre-kóre keldik. Endi jer ortasy jasqa keldik: qajydyq, jalyqtyq, qylyp júrgen isimizdiń baiansyzdyǵyn, bailaýsyzdyǵyn kórdik, bári qorshylyq ekenin bildik.
Koń Zy: Sý tómenge, adam biikke umtylady (“人往高处走，水往低处流。”) Qus ta qaida qonaqtaryn biledi (鸟儿尚且知道找一个栖息的林子) Al adam nege óz orynyn bilmeske (“知其所止”) Óz ornyn bilse, han halqyna meiirimdi, qarashasy hanyna adal, áke syily, ul opaly, adam bir-birine qadirli ári syily bolmai ma?! (“为人君，止于仁；为人臣，止于敬；为人子，止于孝；为人父，止于慈；与国人交，止于信。”) Sonda zaman tynysh, adamnyń tirligi oń bolar edi ǵoi.
Abai: Adam balasy jylap týady, keiin óledi. Eki ortada bul dúnieniń rahatynyń qaida ekenin bilmei, birin-biri ańdyp, birine biri maqtanyp, esil ómirdi eskerýsiz, bosqa, jaramsyz qylyqpen, qor etip ótkizedi de, taýsylǵan kúnde bir kúndik ómiri bar malyn satyp alýǵa taba almaidy.
Koń Zy: Hannan qarashaǵa deiin ózin tárbielemek kerek. Tárbie adam bolýdyń bastamasy. Tárbiesiz adam asaý at siiaqty. Júgensiz ketedi. Ondai adam el basqarmaq túgil, óz basyn da durys alyp júre almaidy. El bolamyn deseń, aldymen otbasyńdy túze. Otbasyńdy túzeý úshin ózińnen bastaýyń kerek, janyń taza bolsa, rýhyń biik bolady, rýhy biik adam adal keledi, adaldyq týralyqqa, istiń narqyn bilýge bastaidy, aq-qarany aiyra bilgen adam qatelese qoimaidy, ózin de ózgeni de jóne sala alady (自天子以至于庶人，壹是皆以修身为本。其本乱而末治者否矣；其所厚者薄，而其所薄者厚，未之有也), (欲治其国者；先齐其家；欲齐其家者，先修其身；欲修其身者，先正其心；欲正其心者，先诚其意；欲诚其意者，先致其知；致知在格物)
Abai: Háma ǵalamǵa belgili danyshpandar áldeqashan baiqaǵan: árbir jalqaý kisi – qorqaq, qairatsyz tartady; árbir qairatsyz – qorqaq, maqtanshaq keledi; árbir maqtanshaq – qorqaq, aqylsyz, nadan keledi; árbir aqylsyz – nadan arsyz keledi; árbir arsyz jalqaýdan suramaq, ózi toiymsyz, ónersiz, eshkimge dostyǵy joq jandar shyǵady.
Munyń bári tórt aiaqty maldy kóbeitkennen basqa oiynyń joqtyǵynan, ózgege salynsa, bulai bolmas edi.
Sahnadaǵy adam shoǵyry azaia bastaidy, bireýler sahnadan túsip ketedi.
Koń Zy: Kóńiliń ala bolsa, kórip tursań da kórmeisiń, estip tursań da estimeisiń; (心不在焉，视而不见，听而不闻，) maqsatyń anyq bolsa ǵana tabanyń taimaidy, keń oilanyp, anyq kesesiń (知止而后有定，定而后能静，静而后能安，安而后能虑，虑而后能得) toǵyz tolǵanyp isteseń, jetpeseń de, jetip jyǵylasyń (心诚求之，虽不中，不远矣)...
Sahnadan Koń Zy túsip ketedi. Sahnada adam azaia beredi.
Abai: Árbir mastyq boidan oǵatty kóp shyǵaryp, aqyldyń kózin bailap, tóńirektegi qaraýshylardyń kózin bailap, «anany-mynany» degizip, boidy synatatuǵyn nárse eken. Sol ýaqytta esti kisiler úlken esi shyqpai, aqyldy qoldan jibermei, boiyn synatpai júrip izdenedi eken. Eser kisiler er-toqymyn astyna alyp, bórki túsip qalyp, etegi atynyń artyn jaýyp ketip, eki kózi aspanda, jyndy kisishe shaba berýdi biledi eken, sony kórdim.
Abai da sahnadan túsedi.
Sahna jabylady.
.....
6-kórinis:
Joǵarydaǵy kórinistiń bári áýejaida ushaq kútip otyrǵan bir adamnyń qalǵyp ketkende kórgen túsi...
Sahnaǵa jaryq túsedi. Teatrdyń kórermenge arnalǵan qatar-qatar oryndyqtaryna uqsaǵan oryndyqtar kórinedi. Oryndyqtar bos tur. Tek aldyńǵy qatarda bireý (Asylbek) otyrady. Ol qalǵyp otyr. Bir kezde tizesine qoiǵan sýmkasy jerge túsip ketedi. Ol oianady. Jan-jaǵyna qaraidy.
Asylbek: Tús kórdim be, ne bolyp ketti... tús kórgenim anyq. Qaida otyrmyn, iá, men áýejaida otyrmyn, ushamyn, qaida, shynymen tús kórdim be (ornynan turyp oń-solyna júredi, toqtaidy, alǵash Abai sahnaǵa shyqqandaǵydai iegin ustap az oilanyp qalady), tús kórdim, Abai, men Abaidy kórdim! tipti múmkin emes! jáne Koń Zy bar. Olar osynda, bizdiń qasymyzda turdy. Olar anaý únsiz turǵan músin emes, adam, et pen súiekten jaralǵan, týra men turǵan myna jerde turdy. Sene alar emespin. Bizder jumyr jerdiń tósinde tynbai kezip júrmiz, London, Niý-Iork, Beijiń, Tokio, Astana ary qarai... qaityp kelemiz, taǵy ketemiz, tynymsyz júre berýge, shyr kóbelek ainalýǵa jaralǵan jan siiaqtymyz. Sońymyzda ne qalyp bara jatqanyn oilaýǵa da, oilanýǵa da murshamyz joq. Toqtamaityn, toqtatpaityn sapardamyz. Sonda neni qýyp, neni murat etip júrmiz? Bilmeimin! «Adasqannyń aldy jón, arty soqpaq...» depti Abai. Koń Zy. «Erteńiń týraly oilanbasań, búginińdi qor qylasyń» (人无远虑，必有近忧) degen eken. Sonda umtylǵanymyzdy aiaqqa taptap, sol jolmen álde qaida jelikkende baratyn jerimiz qai tus? Biz ketip, olar qalyp bara jatqan joq pa? Ǵasyrlardyń arjaǵynan jetken ún, joq, sol rýh, tiri jan osynda, bizdiń aramyzda turǵandai. Biraq, biz olardy tanyp turmyz ba? Tani aldyq pa? (kezekti ushaqqa shyǵý týraly habarlama estiledi) Biz saparǵa ketip baramyz, al olar... olar osynda! Olar osynda qalyp, biz ketip qalmasaq jarar edi?
Asylbek sýmkasyn kóterip ekilenip biraz turady, áldenege qosh aitqandai ainalasyna qaraidy da sahnadan túsip ketedi.
Sahna jabylady.
SOŃY.
Ardaq Nurǵazy
http://blog.sina.com.cn/s/articlelist_1587362207_0_13.html
中庸《大学》全文及翻译
