Foto: webkamerton.ru
Jazýshy, qazirde AQSh-tyń Kaliforniia ýniversiteti lingvistika bóliminiń zertteýshisi Lira Qonys Instagram paraqshasynda eskimostardyń ishimdigi týraly qyzyq derekti bólisti. Ult.kz jazýshynyń jazbasyn sózbe-sóz usynyp otyr.
"Araq ishem" degen adamǵa araqtyń qaidan bolsyn tabyla ketetini qalai deimin de... "Ishetin araq tappai, sodan qoiyp kettim" degen adam kórmedik qoi. Basynan bastaiyn. Bizdiń eskimostar tilin zertteitin jobamyz bar, tórt-bes ǵalym birneshe jyldan beri shýlap júrmiz. Eskimos degen ózi alysta, aq qar-kók muzda ómir súretin, tynys-tirshiligi damyǵan elderge tańsyq jurt qoi. Sol sebepti bizden eskimostar týraly suraityndar kóp. Negizi qazir ol halyqtardy Inýet dep ataimyz. Bir stýdent sol inýet mádenieti týraly bilgisi kep, professorymnan qaita-qaita qylqyldap surai bergen ǵoi. Sodan professorym maǵan siltep qutylypty.
Sóitip, ekeýmiz áńgimelesip otyrmyz. Jigit menen "eskimos áielin dostarymen bólisetini ras pa?" dep surady. (Erkekterdiń bárine osy taqyryp nege qyzyq eken?) Men jalpy shamandyqty ustanatyn aziialyqtarda birneshe ǵasyr buryn sondai dástúr bolǵanyn, tek eskimos emes, táńirilik senimdegi Sibir halyqtarynyń mádenietinde áielin qonaǵymen, dosymen bólisý dástúri bolǵanyn, sońǵy eki júz jylda joiylǵanyn aittym. Aliaska degen toponimniń "Aanaa" degen (sheshe) eskimos tilinen shyqqanyn aityp otyrdyq. Eskimostyń qardan soqqan úii, ol qalai jylidy, eskimostarda nege tis aýrýy joq degendei suraqtardan keiin "eskimostarda ulttyq ishimdik bar ma?" dep surai qalǵany.
Vot, bul suraqqa mende jaýap bolmady. Esh jerden oqymappyn, "eskimostyń ulttyq sharaby bar" degen derekti. Kókem, bizdiń shiyrlap júrgenimiz joiylý ústindegi tórt-bes dialekti ǵana, tildik jaǵynan bolmasa, men olardyń ne ishetinin qaidan bilem dep moiyndai salsam bolmai ma? Biraq, men burynǵy jýrnalispin ǵoi, eshqashan bilmeimin degen sózdi aitpaimyn, sol daǵdyma salyp, óz logikammen eskimostyń araq ishpeitinine balany sendirip jiberdim.
"Ishimdikter ádette astyqtan, ne jemisten jasalady. Mysaly orys vodkasy ashyǵan bidaidan, sake men sodjý kúrishten, nemistiń appelveini almadan, qazaqtyń ulttyq sharaby jylqynyń sútinen. Al, 10 ai qar basqan dalada qandai astyq, qandai jemis? Sútin saýatyn janýar joq, eskimostyń qorasyndaǵy maly kit pen akýla. Ony qalai saýasyń? Shópterden áldene oilap tapqannyń ózinde ony qainatý úshin ot jaǵý kerek. Eskimostar otty kóp jaqpaidy, shiki balyq jep ádettengen. Sondyqtan, eskimosta ulttyq sharap joq" dedim. Jigit senip qaldy. Ol turmaq, ózimniń logikama ózim de senip qaldym.
Sodan búgin professorymnan "eskimostyń óz araǵy bola ma" dep jái surai saldym. Ol kisi Kanadadaǵy eskimostardan bastap, Aliaskadaǵysy bar, Grinlendtaǵylary bar, Reseidegi Chýkota men Iakýtiiadaǵy eskimostaryna deiin túgendep, solardyń arasynda birneshe jyldap turyp kelgen.
Professorymnyń aitýynsha, "ishse araqty eskimos ishsin!" Ulttyq araǵy bar. Ony qalai jasaidy dep men ań-tańmyn. Bul jerde osy áńgimeniń basynda aitqan "araq ishem degen adam qaidan bolsyn taba alady" degen sózdi maquldamasqa amalymyz joq. Artikalyq sheńberde de araq ashytýǵa bolady eken. Kádimgi shaǵalanyń júnin julyp, tazalap bótelkedegi sýǵa salasyń. Shaǵalanyń súieginen ashytatyn nárse bólinedi deidi. Sýsyn ashyǵan soń súzip ap, qyna aralastyryp dámin ózgertesiń. Boldy, eskimosymyz mas. Mas bolǵanda da qymyzdykindei qyz-kelinshekke qyljaqtatyp qana qoiatyndai úsh gradýs emes, óte ótkir!
Eskimostyń tipti tól álipbii bolmaǵan, qazirgi álippesin eýropadan kelgen din taratýshylar jasap bergen. Sonda árip tanymaityn eskimos anaý ushyp júrgen shaǵalanyń súieginde sýdy ashytatyn element baryn qaidan biledi?! Niý Meksikodaǵy úndisterdiń Konansito degen taipasynda bolǵanymyzda kaktýstan ashytylǵan gradýsy spirtpen birdei araq kórgem. Qysqasy, ishem degen adam amalyn tabady.
