Foto: azerbaijan_stockers/Freepik
Búgin elimizdiń Bas memlekettik sanitarlyq dárigeriniń kóptegen shai satýshylaryn eseńgiretetin qaýlysy shyqty. Qaýly boiynsha elimizde birneshe shaidy satylýyna tyiym salyndy. Osy oraida Ult.kz tilshisi tyiym salynǵan shailardyń tizimi men qazaq qashannan shaiǵa áýestengenin anyqtap kórdi.
Nege tyiym salyndy?
Sonymen, halyqtyń densaýlyǵyna jaýap beretin organ búginnen bastap keibir shai túrlerine qatysty ýaqytsha sanitariialyq sharalar engizdi. Qaýlynyń mátinine súiensek, tiisti normativtik-quqyqtyq aktilerdiń jáne Keden odaǵynyń tamaq ónimderi qaýipsizdigine qatysty keibir talaptaryna sai kelmegendikten elimizge birqatar shai túrlerin alyp kelýge jáne satýǵa tyiym salynyp otyr.
Saraptama júrgizý barysynda olardyń quramynda taǵamdyq boiaǵyshtar (sary «kún batýy» (E110), tartrazin (E102), ponso 4R (E124)) bar qara shaidyń óndirilip, satylý faktileri anyqtalǵan. Al olardy shaiǵa qosýǵa bolmaidy.
Osylaisha, halyq «keremet shyǵady» dep tamsanyp júrgen shailar qyp-qyzyl boiaý bolyp shyqty. Taǵy bir aita keterligi, keibir shai qaptamalarynda kórsetilgen mekenjailarda óndirýshiler joq bolyp shyqqan. Bul – shaidy elge esh ruqsatsyz ákelip, zańsyz satyp kelgen degen sóz bolýy múmkin.
Elimizge ákelinýi men satylýyna tyiym salynǵan shai ataýlary:
«Apamnyń sháii Premium gold» túiirshiktelgen qara shaiy, «Orda Trade Astana» JShS qaptamalaǵan, Qazaqstan Respýblikasy Almaty oblysy, Qarasai aýdany, Qaskeleń qalasy, Dostyq kóshesi, 4 G;
«Al-Hayat» Golg qospalary bar qara shaiy, óndirýshisi «Empire KENIY E.P.Z. Limited», Qazaqstan Respýblikasy, Almaty oblysy, Qarasai aýdany, Kókózek aýyly, 751/2 ýchaskesi;
«BALQIIa Premium gold» túiirshiktelgen qara shaiy, «Al-Hadiia» JK qaptamalaǵan, Qazaqstan Respýblikasy Almaty qalasy, Almaly aýdany, Dúisenov kóshesi, 25;
«Pakistan tea» túiirshiktelgen qara shaiy, óndirýshisi «Real Trade Astana» JShS, Qazaqstan Respýblikasy, Astana qalasy, ál-Farabi dańǵyly, 27;
«Alfarah» túiirshiktelgen qara shai, óndirýshisi kórsetilmegen;
«Aje Onim» túiirshiktelgen qara shaiy, óndirýshisi «Orda Chai» JK, Qazaqstan Respýblikasy, Almaty qalasy, Alataý aýdany, «Kaltsii» JShS tapsyrysy boiynsha;
«Orda Keniia» qara shaiy, óndirýshisi jáne qaptamalaýshysy «Orda Trade Astana» JShS, Almaty oblysy, Qarasai aýdany, Qaskeleń qalasy, Dostyq kóshesi, 4 G;
«Al-Kairat sháii Premium gold» túiirshiktelgen qara shaiy, óndirýshisi «Orda Trade Astana» JShS, Almaty oblysy, Qarasai aýdany, Qaskeleń qalasy, Dostyq kóshesi, 4 G;
«Al-Jannat Premium» túiirshiktelgen qara shaiy. «Ferdaus» JShS ólshep-orap, qaptamalaǵan, Qazaqstan Respýblikasy, Almaty qalasy, Almaly aýdany, Dúisenov kóshesi, 25/159;
«Sultan Suleyman» túiirshiktelgen qara shaiy, óndirýshisi «Real Trade Astana» JShS, Qazaqstan Respýblikasy, Astana qalasy, ál-Farabi dańǵyly, 27.
Qazaqtyń qara shaiy qashan keldi?
Qazaq dalasyna shaidyń kelýi XVIII–XIX ǵasyrlarmen bailanysty. Alǵashynda bul sýsyn aiyrbas saýda arqyly, ásirese Bókei ordasyndaǵy Han jármeńkesi arqyly keń tarala bastady. 1832 jyldan uiymdastyrylǵan jármeńkege Reseidiń ortalyq qalalarynan, Hiýa, Buhar jáne Qyrymnan kelgen saýdagerler shaimen birge samaýryn, ydys-aiaq, qant sekildi taýarlardy ákeldi. Alaida shai bastapqyda qymbat bolyp, tek aýqatty adamdardyń dastarqanynan oryn aldy.
Tarihi derekterge súiensek, XIX ǵasyrdyń ortasyna qarai shai ishý qazaq turmysyna birtindep ene bastady. Ǵalym-etnograf Muhamed-Salyq Babajanovtyń jazbalarynda tatar saýdagerleriniń qazaqtar arasynda shai ishýdi keń taratqany aitylady. Al orys ǵalymy M.Ia.Kittara bul kezeńde shai men qanttyń Han jármeńkesindegi negizgi taýarlardyń birine ainalǵanyn kórsetedi.
Sonymen qatar shaidyń qazaq ómirine enýine Qytaimen jáne Reseimen júrgizilgen saýda-sattyq ta áser etti. XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap qazaqtar Qytaimen aiyrbas saýda jasap, shaiǵa degen suranys artty. Patshalyq Resei de shaidy keńinen taratýǵa múddeli bolyp, ony ekonomikalyq yqpal quraly retinde paidalanýǵa tyrysqan.
Nátijesinde XIX ǵasyrdyń sońyna qarai shai qazaq qoǵamynda kúndelikti tutynylatyn sýsynǵa ainaldy. Ásirese batys jáne soltústik óńirlerde shai mádenieti tez qalyptasty.
Shai dástúri men óndirisi
Ár halyqtyń shai ishýge qatysty óz dástúri bar. Bul turǵyda Qytai mádenieti airyqsha oryn alady. Qytaida shai tek sýsyn emes, ómir salty sanalady. Alǵashqy shaihanalar Tan áýleti kezinde (618–907) paida bolyp, Sýn dáýirinde (960–1279) keń tarady. Búginde shaihanalar Qytaida iskerlik kezdesýler ótetin, otbasylar jinalatyn mádeni ortalyqqa ainalǵan.
2022 jyly Qytaidyń dástúrli shai daiyndaý daǵdylary men oǵan qatysty ádet-ǵuryptar IýNESKO-nyń adamzattyń materialdyq emes mádeni muralar tizimine engizildi. Bul shai mádenietiniń álemdik mańyzyn taǵy bir márte dáleldedi.
Qytai búgingi tańda álemdegi eń iri shai óndirýshi elderdiń biri. Sońǵy jyldary shai eksporty turaqty ósip, júzden astam elge jetkizilýde.
Qazaqstanda da shai – kúndelikti ómirdiń ajyramas bóligi. Statistika boiynsha, el diń basym bóligi kún saiyn shai ishedi. Qazaqstanǵa shai negizinen Úndistan, Keniia, Shri-Lanka jáne Qytaidan importtalady. Sonymen qatar respýblikada óz shai óndiretin kásiporyndar da jumys isteidi jáne otandyq ónim shetelge eksporttalýda.
