فوتو: azerbaijan_stockers/Freepik
بٷگٸن ەلٸمٸزدٸڭ باس مەملەكەتتٸك سانيتارلىق دەرٸگەرٸنٸڭ كٶپتەگەن شاي ساتۋشىلارىن ەسەڭگٸرەتەتٸن قاۋلىسى شىقتى. قاۋلى بويىنشا ەلٸمٸزدە بٸرنەشە شايدى ساتىلۋىنا تىيىم سالىندى. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ تىيىم سالىنعان شايلاردىڭ تٸزٸمٸ مەن قازاق قاشاننان شايعا ەۋەستەنگەنٸن انىقتاپ كٶردٸ.
نەگە تىيىم سالىندى?
سونىمەن, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا جاۋاپ بەرەتٸن ورگان بٷگٸننەن باستاپ كەيبٸر شاي تٷرلەرٸنە قاتىستى ۋاقىتشا سانيتارييالىق شارالار ەنگٸزدٸ. قاۋلىنىڭ مەتٸنٸنە سٷيەنسەك, تيٸستٸ نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق اكتٸلەردٸڭ جەنە كەدەن وداعىنىڭ تاماق ٶنٸمدەرٸ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتىستى كەيبٸر تالاپتارىنا ساي كەلمەگەندٸكتەن ەلٸمٸزگە بٸرقاتار شاي تٷرلەرٸن الىپ كەلۋگە جەنە ساتۋعا تىيىم سالىنىپ وتىر.
ساراپتاما جٷرگٸزۋ بارىسىندا ولاردىڭ قۇرامىندا تاعامدىق بوياعىشتار (سارى «كٷن باتۋى» (E110), تارترازين (E102), پونسو 4R (E124)) بار قارا شايدىڭ ٶندٸرٸلٸپ, ساتىلۋ فاكتٸلەرٸ انىقتالعان. ال ولاردى شايعا قوسۋعا بولمايدى.
وسىلايشا, حالىق «كەرەمەت شىعادى» دەپ تامسانىپ جٷرگەن شايلار قىپ-قىزىل بوياۋ بولىپ شىقتى. تاعى بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, كەيبٸر شاي قاپتامالارىندا كٶرسەتٸلگەن مەكەنجايلاردا ٶندٸرۋشٸلەر جوق بولىپ شىققان. بۇل – شايدى ەلگە ەش رۇقساتسىز ەكەلٸپ, زاڭسىز ساتىپ كەلگەن دەگەن سٶز بولۋى مٷمكٸن.
ەلٸمٸزگە ەكەلٸنۋٸ مەن ساتىلۋىنا تىيىم سالىنعان شاي اتاۋلارى:
«اپامنىڭ شەيٸ Premium gold» تٷيٸرشٸكتەلگەن قارا شايى, «Orda Trade Astana» جشس قاپتامالاعان, قازاقستان رەسپۋبليكاسى الماتى وبلىسى, قاراساي اۋدانى, قاسكەلەڭ قالاسى, دوستىق كٶشەسٸ, 4 گ;
«Al-Hayat» Golg قوسپالارى بار قارا شايى, ٶندٸرۋشٸسٸ «Empire KENIY E.P.Z. Limited», قازاقستان رەسپۋبليكاسى, الماتى وبلىسى, قاراساي اۋدانى, كٶكٶزەك اۋىلى, 751/2 ۋچاسكەسٸ;
«بالقييا Premium gold» تٷيٸرشٸكتەلگەن قارا شايى, «ال-حادييا» جك قاپتامالاعان, قازاقستان رەسپۋبليكاسى الماتى قالاسى, المالى اۋدانى, دٷيسەنوۆ كٶشەسٸ, 25;
«Pakistan tea» تٷيٸرشٸكتەلگەن قارا شايى, ٶندٸرۋشٸسٸ «Real Trade Astana» جشس, قازاقستان رەسپۋبليكاسى, استانا قالاسى, ەل-فارابي داڭعىلى, 27;
«Alfarah» تٷيٸرشٸكتەلگەن قارا شاي, ٶندٸرۋشٸسٸ كٶرسەتٸلمەگەن;
«Aje Onim» تٷيٸرشٸكتەلگەن قارا شايى, ٶندٸرۋشٸسٸ «وردا چاي» جك, قازاقستان رەسپۋبليكاسى, الماتى قالاسى, الاتاۋ اۋدانى, «كالتسيي» جشس تاپسىرىسى بويىنشا;
«وردا كەنييا» قارا شايى, ٶندٸرۋشٸسٸ جەنە قاپتامالاۋشىسى «Orda Trade Astana» جشس, الماتى وبلىسى, قاراساي اۋدانى, قاسكەلەڭ قالاسى, دوستىق كٶشەسٸ, 4 گ;
«ال-كايرات شەيٸ Premium gold» تٷيٸرشٸكتەلگەن قارا شايى, ٶندٸرۋشٸسٸ «Orda Trade Astana» جشس, الماتى وبلىسى, قاراساي اۋدانى, قاسكەلەڭ قالاسى, دوستىق كٶشەسٸ, 4 گ;
«Al-Jannat Premium» تٷيٸرشٸكتەلگەن قارا شايى. «Ferdaus» جشس ٶلشەپ-وراپ, قاپتامالاعان, قازاقستان رەسپۋبليكاسى, الماتى قالاسى, المالى اۋدانى, دٷيسەنوۆ كٶشەسٸ, 25/159;
«Sultan Suleyman» تٷيٸرشٸكتەلگەن قارا شايى, ٶندٸرۋشٸسٸ «Real Trade Astana» جشس, قازاقستان رەسپۋبليكاسى, استانا قالاسى, ەل-فارابي داڭعىلى, 27.
قازاقتىڭ قارا شايى قاشان كەلدٸ?
قازاق دالاسىنا شايدىڭ كەلۋٸ XVIII–XIX عاسىرلارمەن بايلانىستى. العاشىندا بۇل سۋسىن ايىرباس ساۋدا ارقىلى, ەسٸرەسە بٶكەي ورداسىنداعى حان جەرمەڭكەسٸ ارقىلى كەڭ تارالا باستادى. 1832 جىلدان ۇيىمداستىرىلعان جەرمەڭكەگە رەسەيدٸڭ ورتالىق قالالارىنان, حيۋا, بۇحار جەنە قىرىمنان كەلگەن ساۋداگەرلەر شايمەن بٸرگە ساماۋرىن, ىدىس-اياق, قانت سەكٸلدٸ تاۋارلاردى ەكەلدٸ. الايدا شاي باستاپقىدا قىمبات بولىپ, تەك اۋقاتتى ادامداردىڭ داستارقانىنان ورىن الدى.
تاريحي دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, XIX عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي شاي ٸشۋ قازاق تۇرمىسىنا بٸرتٸندەپ ەنە باستادى. عالىم-ەتنوگراف مۇحامەد-سالىق باباجانوۆتىڭ جازبالارىندا تاتار ساۋداگەرلەرٸنٸڭ قازاقتار اراسىندا شاي ٸشۋدٸ كەڭ تاراتقانى ايتىلادى. ال ورىس عالىمى م.يا.كيتتارا بۇل كەزەڭدە شاي مەن قانتتىڭ حان جەرمەڭكەسٸندەگٸ نەگٸزگٸ تاۋارلاردىڭ بٸرٸنە اينالعانىن كٶرسەتەدٸ.
سونىمەن قاتار شايدىڭ قازاق ٶمٸرٸنە ەنۋٸنە قىتايمەن جەنە رەسەيمەن جٷرگٸزٸلگەن ساۋدا-ساتتىق تا ەسەر ەتتٸ. XVIII عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنان باستاپ قازاقتار قىتايمەن ايىرباس ساۋدا جاساپ, شايعا دەگەن سۇرانىس ارتتى. پاتشالىق رەسەي دە شايدى كەڭٸنەن تاراتۋعا مٷددەلٸ بولىپ, ونى ەكونوميكالىق ىقپال قۇرالى رەتٸندە پايدالانۋعا تىرىسقان.
نەتيجەسٸندە XIX عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي شاي قازاق قوعامىندا كٷندەلٸكتٸ تۇتىنىلاتىن سۋسىنعا اينالدى. ەسٸرەسە باتىس جەنە سولتٷستٸك ٶڭٸرلەردە شاي مەدەنيەتٸ تەز قالىپتاستى.
شاي دەستٷرٸ مەن ٶندٸرٸسٸ
ەر حالىقتىڭ شاي ٸشۋگە قاتىستى ٶز دەستٷرٸ بار. بۇل تۇرعىدا قىتاي مەدەنيەتٸ ايرىقشا ورىن الادى. قىتايدا شاي تەك سۋسىن ەمەس, ٶمٸر سالتى سانالادى. العاشقى شايحانالار تان ەۋلەتٸ كەزٸندە (618–907) پايدا بولىپ, سۋن دەۋٸرٸندە (960–1279) كەڭ تارادى. بٷگٸندە شايحانالار قىتايدا ٸسكەرلٸك كەزدەسۋلەر ٶتەتٸن, وتباسىلار جينالاتىن مەدەني ورتالىققا اينالعان.
2022 جىلى قىتايدىڭ دەستٷرلٸ شاي دايىنداۋ داعدىلارى مەن وعان قاتىستى ەدەت-عۇرىپتار يۋنەسكو-نىڭ ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مەدەني مۇرالار تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلدٸ. بۇل شاي مەدەنيەتٸنٸڭ ەلەمدٸك ماڭىزىن تاعى بٸر مەرتە دەلەلدەدٸ.
قىتاي بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ شاي ٶندٸرۋشٸ ەلدەردٸڭ بٸرٸ. سوڭعى جىلدارى شاي ەكسپورتى تۇراقتى ٶسٸپ, جٷزدەن استام ەلگە جەتكٸزٸلۋدە.
قازاقستاندا دا شاي – كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ. ستاتيستيكا بويىنشا, ەل دٸڭ باسىم بٶلٸگٸ كٷن سايىن شاي ٸشەدٸ. قازاقستانعا شاي نەگٸزٸنەن ٷندٸستان, كەنييا, شري-لانكا جەنە قىتايدان يمپورتتالادى. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكادا ٶز شاي ٶندٸرەتٸن كەسٸپورىندار دا جۇمىس ٸستەيدٸ جەنە وتاندىق ٶنٸم شەتەلگە ەكسپورتتالۋدا.
