Amangeldi Aitaly. Rýhani kemeldik

Ǵylymi ádebietterde «so­py» sóziniń shyǵýyna bailanys­ty eki jarym myńǵa jýyq anyqtama bar degen derekter keltiriledi. «Sopy» uǵy­my Paiǵambarymyz dáýi­rinen buryn bolǵan, degenmen onyń ishki mánin toltyrǵan Islam boldy deidi ǵalymdar. 

Sopylyq ilimin zertteý­shi ǵalym, Muhammed Paiǵam­bardyń urpaǵy Idris Shah Pa­i­­ǵambar «sopylardyń únin estip, «Áýmin!» demegen­ Alla aldynda ańǵyrt bolyp esepteledi» degen sózin kelti­redi. Birqatar zertteýshiler sopy­lar Islam iliminiń syrtqy «qa­baǵy» ǵana, al mazmuny bar­lyq dinderge, adamzatqa or­taq, Taýratqa, Injilge bóten emes degen de oilar aitylady. Biraq onyń Islam dininiń shyn maǵynasynda rýhani máni bo­la­tyndyǵyna talas joq dep túiedi musylman ǵalymdary. Sopy­lar – naǵyz taqýalyq ómir saltyn ustanyp, rýhani kámil­dikke umty­lýshylar. «Ózin ózi meilinshe shektep, fáni qyzy­ǵyn, pendelik tirshilik qamyn, jeke bas erkin tárk etip, bir ǵana Allaǵa jetýdi maqsat etýshiler» deidi «Islam entsiklopediialyq anyqtamasy».

Sopylar ózderin baýyr­lastar, dos­tar dep sanap, tabiǵi qabiletteri oilaý máde­nieti men daǵdylaryna qarai bir-birin tez tanidy, belgili ustazdar tóńireginde toptalyp mashyqtanǵan. Olar órkenietke VIII ǵ. men XVIII ǵ. ara­lyǵynda zor yqpal etken. Sopylyqty zert­teýshi ǵalym E.E.Bertels sopy degen kim degen suraqqa «Sopynyń júre­gin­de túitkil joq. Ol kósilip sóileidi, biraq, sóz joq, ol bárin kóredi, biraq kórgeni joq, ol tamaq ishedi, biraq onyń dámin bilmeidi, onda beimazalyq ta, qanaǵattyq ta, qaiǵy da, qýanysh ta joq» dep jaýap beredi.

Sopylar dúnieqońyzdyq, maq­tan­shaqtyq, daraqylyq, dás­túrge birbetkei tabynýdan, bolmasa bireýlerdi asyra qas­terleýden aýlaq. Olar dini dás­túrlerdi aqylǵa jeńdirip, qoǵa­mnyń áleý­mettik úilesimi, bir­ligi turǵysynan qur­metteidi, pe­rishtelerdi izgilikti qasietteri ashylǵan adamdar dep esep­teidi. Nizami jazǵandai «aqynnyń kóme­­keiinde asyl qazynanyń kilti jasy­­rynǵan».

Sopylyq aǵymnyń qoldaý­shysy, ustazdarynyń biri Qoja­nasyr mol­lanyń usynǵan rýhani jetilý joldary búgin de qundy. Zertteýshi Idris Shah ta sopylyqqa arnalǵan eńbe­ginde Qojanasyrǵa ádeii nazar aýdarady. Onyń oiynsha, Qo­janasyr oidan shyǵarǵan dárýish, keiipker. Ol týraly áń­gimeler Ortalyq Shyǵysta kóp taraǵan. Eger ústirtin qa­ra­saq, ol dárýishter shaihanalarynda, kerýen sarailarda, otbasylarynda, búgin radio men teledidarda aitylatyn ázil-qaljyńnyń, áń­gimelerdiń keiipkeri ǵana. De­gen­men, onyń astarly, tereń oiǵa jeteleitin áńgimelerine ǵalymdar zor mán bergen. Onyń ótkir ázil-qaljyńy álemniń kóptegen elderinde tarap, óziniń ómirsheńdigin dáleldedi, sebebi ony moiyndamaýǵa, kelispeýge bolmaidy da. Musylman elderin aitpaǵanda, bir-birine jaqyn emes, ártúrli dúnietanymdaǵy hristian qaýymy men kommýnis­ter Qojanasyrdy moiyndaǵan, al Ke­ńes úkimeti onyń basynan keshirgen ýa­qiǵalaryna film de arnady. Tipti grekter Qojanasyr ázilderin óz mádeni murasynyń bóligi dep esepteidi eken. 

Onyń ómir súrgen jyldary týraly ártúrli málimetter ja­zylýda. Qo­janasyrdyń bul ómirde basymen tómen qarai júremin degen sózine súienip, onyń qulpytasyndaǵy 386 j. dep qaitys bolǵan jylyn 683 jyl degen dep keri oqý kerek deýshiler bar. Ekinshi bir professor, arab ǵalymy tsifr­lardyń ornyn aýystyrsaq 274 bolady depti. Osylai san túr­li boljaýlar aitylýda. Shyn­dyǵynda, onyń kim bol­ǵany, qaida jáne qashan ómir súr­genin eshkim dóp basyp aita almas, biraq búgin onyń oilary mańyzdy.

Sopylar rýhani kemeldikke je­tý úshin adam óz boiyndaǵy kesirlerden arylyp, jaqsy qasietterine damytýǵa tiis dei­di. Al oilaý júiesi qatyp qal­ǵan, taptaýryn qaǵidalarmen ómir súretinder burynǵy qara­paiym kúiinde qala beredi. Ózen­nen adamdardy qaiyqpen tasyp kún kórgen Qojanasyr jel turyp, sý tasyǵan kúni ózin zor, basqany qor sanaityn ǵalymsymaqty ózenniń ekin­shi jaǵasyna alyp kele jatady, arasynda ony áńgimege de tartady, sózinde ádeii gram­­matikalyq qatelikter de jibe­redi. Bul sopylardyń ádisi. Sonda pedant Qojanasyrǵa «Sen eshýaqytta grammatikany oqy­map pa ediń?» dep suraidy. «Joq», deidi molla. «Onda sen jarty ómirińdi bosqa ótkizgen ekensiń», deidi pedant. Sál kidiristen keiin Qojanasyr «Siz sýǵa júzip úirenip pe edińiz?» dep suraidy. «Joq. Nege suradyń?» degende: «Onda sen qazir búkil ómirińmen qoshtasasyń, qaiyq sýǵa batyp barady», dep baisaldylyqpen jaýap beripti Qojanasyr. Bul jerde óz biletinin ǵana buldaityn, aqiqat dep esepteitin, ómirge ikemsiz, zamanǵa beiimdele almaityndar synalyp otyr.

Bul oi kelesi bir pikirta­lasta jalǵa­sady. Aitys dár­ýish­terdiń kezdesetin shaihana­synda bolsa kerek.

Monah shaihanaǵa kirip kelip: «Meniń ustazym adamdarǵa mynany habarlaýǵa buiyrdy. «Óz basy­nan ádiletsizdikti keshirmegen adam ony óz basynan keshirgen adam­dai qabyldap, oǵan kón­bese, adamzat kemeline kele­di». Bul sózder lezde jinal­ǵandardy tańǵaldyrady. Son­da Qojanasyr bylai dei­di: «Meniń ustazym aityp otyrǵan ádiletsizdik shynynda da ádiletsizdik pe, álde ol jasyryn igilik pe? Kóz jet­kizbei eshkimdi de, eshteńeni de joqqa shyǵarmaý kerek». Qo­ja­nasyr árkez qarapaiym, tip­ti eshteńeden beihabar adam kei­pinde óz oiyn osylai ortaǵa salyp otyrǵan, al oilarynyń astary tereń. 

Aqiqat kúrdeli, qarama-qai­shylyq­tarǵa toly. Qadyr aqynnyń óleń joldary oiǵa aralady: «Babamyz ot basqan tabanymen

Birdei eken jaqsysy jamanymen.

Bir jamany-tynymsyz kóshe bergen,

Bir jaqsysy – qimaǵan da­la­ny keń», dep kete bere­tin ultymyzdyń bo­iyndaǵy qai­shylyqtardyń tańǵalar­lyqtai úilesip jatqandyǵy sonyń kórinisi.

Erkin oilaý qatyp qalǵan standart­tarmen, shekteýlermen úilespeidi. Aqi­qat belgili bir ýaqytqa, ahýalǵa, naqty jaǵdaiǵa bailanysty, biraq adamdar ony sezine bermeidi. Aqiqattyń shartty, salystyrmaly ekenin, qu­bylystardyń artyq-kemin baiqap baryp paiymdamaiynsha, qoǵam jańǵyrýy múmkin emes.

Qojanasyr saraiǵa shaqy­ryla­dy. Patsha oǵan óziniń qol a­styn­daǵyla­rynyń jalǵan sózge úiir ekendigi týraly qyn­jylady. Sonda Qojanasyr: «Taq­syr, aqiqat alýan túrli. Adamdar ony taný úshin naqty shyndyqty meńgerip baryp, biraq barlyǵyn kerisinshe isteý kerek. Nátijesinde adamdar ózderiniń oidan shyǵarǵan aqiqattaryna oilanbastan súiene beredi, biraq olardyń jalǵan ekenin de sezinedi», deidi. Patshaǵa áń­gime tym kúrdeli kórinedi. «Qubylys, oqiǵa ne shyn, ne jalǵan bolýy kerek, deidi patsha. Men adamdardy tek shyndyqty aitýǵa mindetteimin, osylai adamdar oilaryn týra aitýǵa úirenedi». 

Erteńgi kúni qala qaqpa­synyń aldynda dar aǵashy ja­­saq­­talyp, jendetter de da­iyn turady. Jarshy: «Qalaǵa kir­gen árbir adam eń aldymen patsha áskerine ádil, shyn jaýap berýi tiis dep» habarlaidy. Qojanasyr qalaǵa birinshi bolyp kiredi. Áskeri adam: «Sen qaida barasyń, shynyńdy ait, bolmasa asylasyń» deidi. Qojanasyr: «Men darǵa asyl­ǵym kelip kele jatyrmyn», depti. «Men saǵan senbeimin dese», «Óte jaqsy. Eger men óti­rik aitsam, onda meni darǵa as» deidi molla. «Onda sen shyn ait­qan boldyń» degenge, ol «Dál solai, tek sendershe shyn» dep­ti. Bul mysal aqiqattyń taza shyn, ne taza jalǵan túrinde bola bermeitinin, adamnyń «qý­lanyp», basqa jol taýyp, túr­lishe aila-tásilge baratyny týraly. Aqiqat buiryqpen de sanaǵa sińbeidi. Nebir tamasha ideialar kópirme sózge ainalatynyn, nebir surqiia ideialardyń jalǵan salafizm siiaqty «jańashyl» bolyp kórinýge tyrysatynyn kórip te, bilip te júrmiz.

Ideologiialyq tárbie ju­my­synda qandai da qundy ideia bolmasyn, adamdardy jalyq­tyryp qaitalana berse, óziniń alǵashqy qundylyǵynan aiy­rylady. Osy máselege bailanys­ty Qojanasyrdyń «Úirek sorpasy» degen áńgimesi sabaq alarlyq. Oǵan alystan týysy syiǵa úirek ákelipti. Qýanǵan Qojanasyr qonaǵymen birge ony pisirip jeidi. Keiin onyń úiine adamdar úirek ákelgen týysynyń dosymyz, dosynyń do­symyz dep kele beredi. Bi­raq eshqaisysy da syilyq ákel­meidi. Taǵaty ketip sharshap otyrǵanda taǵy da bir bó­ten adam kelip, «men sa­ǵan úi­rek ákelgen týysqanyńyzdyń dosynyń dosynyń dosymyn» dep, tamaq dámetip otyryp alady. Sonda Qojanasyr onyń aldyna bir aiaq yssy sý qo­iypty. «Bul ne?» dep suraǵan qo­naqqa: «Bul meniń týysqanym ákelgen úirektiń sorpasynyń sorpasynyń sorpasy», depti. Taǵamnyń qazanda qaita-qaita qainai bergen sa­iyn dámdi áseri ketetini siiaqty, jat­tan­dy sózderdiń de qaitalana be­rýi máseleniń má­­nin joiady,­ qo­ǵam­­dy­­ ze­­­rik­­­­tirip mezi qy­la­­dy.

Rýhy biik, ozyq oily adam ­erekshe qabiletimen bas­qalar sezbe­gendi sezip, adam­­dar aqy­­lynyń je­­til­megeniniń se­bep­­terin de bilip oty­­ra­­dy, jetildirý jolda­ryn iz­dei­di. Qojanasyr qaiyr­shy beinesinde bir bai­dyń esi­gin qaǵady. Úi iesi tereze­d­en kim kelgenin kóredi de, qyz­met­shisine «Meni úide joq de», dep jaýap ber» deidi. Bi­raq­ ony úide ekenin tere­ze­­den baiqap qalǵan Qo­ja­­nasyr aiqailap: «Óte jaqsy. Ol ma­­ǵan eshqandai kó­mek jasamasa da, men oǵan bir­ ke­­ńes be­­reiin. Sen oǵan ait: «Keleside úiden ketkende, terezede óz betin qaldyrmasyn, bireýler urlap alar», depti.

Shynshyl Qojanasyr ótkir ázil­men rýhy joq, namyssyz, ekijúzdi pendelerdi synap otyr. «Men depýtat emes kezim­de kóp oiymdy ashyq ai­týshy edim, depýtat bolǵan soń aýzym býýly, kóp pikirim ishim­de ólip jatyr» degen bir de­pý­tat. Osylai azamattyq bet­­perdesi tumshalanypty, Qo­ja­nasyr aitqandai «betin urlap alypty». Bizdiń zaman rýhy tómen, taban tireitin ustanymy joq adamdardy mansap bileitin zaman ba? Joq, ulttyq rýhtyń ózegi, arqaýy eldi túgel azdyrýǵa qai zamanda da jibermegen. Degenmen, olardyń kóbeiýi úlken qaýip týǵyzady.

Rýh tómendiginiń sebebin Qo­ja­nasyrǵa bailanysty taǵy da bir mysaldan kóremiz. Adamdar keide rýhani jetilýge jol izdep júrip, bilmei, jalǵan bedelge tabynady, ártúrli teo­riialyq aǵymdardyń jeteginde ke­tedi. Sóite tura ózderin shyndyq pen jalǵandy aiyra alatyn qabilettimiz dep, óz jalǵan tandaýyna senimdi júredi. Kórshisi Qojanasyrdyń tizerlep otyryp, birdeńeni izdegenin kó­re­di. «Ne joǵalttyńyz? de­se, Qojanasyr «kiltimdi jo­ǵalttym» depti. Bir sátten keiin «kil­tińizdi qai jerde jo­ǵalttyńyz», degen kórshiniń sura­ǵyna: «Úide» depti. «On­da ony myna jerde nege izdeisiz?» dese, «sebebi osy jer jaryqtaý siiaqty», degen eken. Bul astarly áńgime: kilt – rý­­hani qural. Sopylar keibir adam­dardyń rýhani azyqty eń aldymen óz ata-mekeninen, dástúrinen, murasynan izdemei, syrttan izdep adasatynyna meńzep otyrǵan. Shólin móldir bu­laqtan qandyrmai, lai sý ishetin jas­tar bizdiń zamanda da barshylyq. Ár­túrli dini aǵymdar taraǵan ortada dinge qyzyǵýshylyq tanytqan jastar bir aǵymdy tańdaýdyń aldynda turady. Tańdaýǵa kóp­tegen faktorlar áser etedi. Ol áleýmettik ortaǵa, ártúrli musyl­mandarmen aralasýy­na, imandardyń bedeline, internettegi aqparatqa bailanysty. Sonymen birge olardyń tár­biesiniń, bilim deńgeiiniń, otbasynyń, ata-analarynyń, jubailarynyń da orny bólek. Ainalyp kelgende biraz jastar bótenniń arýaǵyna tabynady.

Sopylar aitqandai, adam­dar keide danalyqtyń al­­tyn kilti qolyna rýhani izde­nissiz kele salatyndai kóre­di. Jalaladdin Rými rýhani jetilý izdenis, ýaqyt­pen­ keletindigin aita ke­lip, adam­­dardy qys mezgilindegi aǵash­­qa teńeidi. Syrt kózge to­ńyp tur­ǵandai kóringenmen, aǵash qys boiy óz bo­iyna qunar­ly nár, qorek jinaidy da jazǵyturym búrshiktenedi. Adamdardyń da ósip jetilýi, parasat jolyna túsýi uzaq ýaqyttyń jemisi.

Osy turǵydan Qojanasyr­dyń alma týraly oilary­ erik­siz nazar aýdartady. Shákirt­terimen suhbattasý barysynda álemniń tutastyǵy, o dúnie men bul dúnieniń bailanysy tý­raly áńgime qozǵalady. Qo­ja­nasyr, «ony túsiný úshin allegoriiany, tuspaldap oilaýdy meńgerýleriń kerek» dese, bir shákirti «Siz maǵan naqty mysalmen, aitalyq, jumaqtyń almasy týraly baiandasańyz» depti. Qojanasyr shákirtine alma berse, ol «bul alma jartylai shirigen, kóktegi alma minsiz bolý kerek emes pe» degen. «Kóktegi alma jemisi shynynda da minsiz» – deidi Qojanasyr – biraq sen de, men de myna rýha­ni shirigen, búlingen dúnie­de ómir súrgendikten jáne qabi­letimizdiń shektiliginen de eshýa­qytta jumaq jemisiniń qandai ekenin bile almaspyz» depti. Kúndelikti pendelik tirshilikten jan tazalyǵyna, izgilikke, rýhani joǵary dárejege jetý joldaryn tabý sopylyq ilimniń ne­gizi jáne ol alys, uzaq jol.

Jeke adamnyń da, qoǵam­nyń da sana­synyń jańarýy onyń bilimdiliginiń deńgeii men adam­dardyń ǵylymi sa­ýattylyǵyna bailanysty degen oi basym. Ol durys ta. Degenmen, rýhani kemeldilik adamnyń tek intel­lekt deń­geiine qarap emes, ish­ki dúniesine, rýhani qa­sietterimen ólshenedi. Jappai qyryp-joiatyn qarýlardy ja­saǵandar joǵary intellekti ie­leri edi.

Ádette adamdar daǵdyǵa ai­nal­ǵan daiyn úlgilerden, shab­londy oilaýdan asa almaidy, tipti qulsha elikteýge úirengen, basqasha oilai bermeidi. Qojanasyr, mysaly, ómirde barlyǵy myzǵymas sebep-saldar tizbegi arqyly aldyn ala anyqtalyp qoiǵan dei­tin kózqarasty joqqa shyǵa­rady. Ol mynadai mysalǵa júgi­nedi. Tar kóshede kele jat­qan Qojanasyrǵa úidiń shatyrynan bir adam qulaidy. Bi­raq qulaǵan adamǵa eshqandai zaqym kelmepti, al molla emha­nadan bir-aq shyqqan. «Osy ýaqiǵadan qandai qorytyn­dy shyǵardyńyz?» degen shákirt­teriniń suraǵyna ol «Adam sharasyz, taǵdyrdyń buiyrǵany ǵana bolady degen oidan aýlaq bolyńyz. Sebeptiń sońynan kútkendei saldar kele bermeidi. Shatyrdan qulaǵan adam­nyń moiny úziledi degen teoriialyq máseleden aýlaq bolyńyz. Adam shatyr­dan qulady, biraq onyń emes, meniń moinym úzildi», depti. Daǵdyǵa ainalǵan úlgi­ler­­men oilaityn adamdar sátti ómir súre de berer, biraq aina­lasynda bolyp jatqan kóp jaǵ­dailardy sezbeidi, demek oiy shekteýli, rýhy tómen degen oi túiedi Qojanasyr. 30-­jyldary elimizde qýǵyn-súrgin, jaza kóp boldy, biraq ol qylmystyń saldary emes edi. Búgin qylmys jasaýshylar kóp bolǵanmen biz kútkendei ádil jaza bola bermeidi. Zańǵa senim bolmaǵan elde halyqtyń rýhy tómen bolatyny belgili.

Dáleldeýdi qajet etpei­tin, aqiqat dep tanylǵan qaǵi­dalardy árdaiym is-áreketke, bas­shylyqqa alýǵa bolmaitynyn Qojanasyr taǵy da bir suh­batynda dáleldeidi. Qy­tai danasy Qojanasyrǵa «ár adam ózin de bas­qalarǵa qoiatyn talap­­tarǵa sáikes ustaýy ke­rek. Seniń júregiń ózińe tile­megendi basqaǵa da tilemeýi tiis» depti. Dástúrli dinderge de, Konfýtsiige de tán ortaq bir qaǵida barlyǵy belgili: «Ózińe jasamaǵandy basqaǵa jasama» degen. Qojanasyr qytailyq oishyǵa: «Bul eskertýińiz ózine tilegendi basqaǵa tilemeitin­derdi tańǵaldyrar. Tirshilikte adamnyń ózine tileýin dosy túgil tipti dushpanyna tilemei­tin jaǵdailar bolady. Ózine tile­genimen bótenge tileýi úile­se ber­­meidi, bir adamnyń oiyn­an shyq­qan ekinshi adamnyń oiynan shyǵa bermeidi» dep jaýap beripti. Adamdar arasynda aqiqatty saralap, salystyryp baryp qana tanityn, zattar men qubylystardyń bir-birinen artyq-kemin baiqap baryp tańdaý jasaityndar az da bolsa bar. Sondyqtan, aqiqat – naqty, salystyrmaly. Taǵ­dyr tálkegine túsken pende ózine ózi qol salýy múmkin, biraq basqaǵa ony tilemeidi. Daǵdyǵa sáikes «jaqsy adam» ataný úshin árdaiym erejelerge súiený ádepke jatpaidy. Etikalyq nor­malardy árkezde qajetke jaraidy, myńǵa bir daýa dep qabyldaý orynsyz. «Bul Alla ámir etkendikten durys emes, Alla bul durys bolǵandyqtan ámir etti» degen oidyń tóńire­ginde ta­lai pikirtalastar týa­dy. Sopylyq ilim tańdaǵan jol­dy negizdeý úshin búgingi din­degi býkvalisterdei Quran aiat­tary men hadisterge oisyz, sózbe sóz, dálme-dál, bir árpin buljytpai oryndaýdan góri, qasietti kitaptardyń bailaýlaryna, rýhani mánine, aqylǵa súiengen jón. Sopylardyń máteli boiynsha «jalǵan aqsha shyn aqsha bolǵandyqtan ǵana kórinip júr» degen. Jalǵan musylmandyq ulttyń saý rýhani organizmindegi ziiandy isik tárizdi.

Biz búgin sopylyq iliminiń baǵa­syn bere almai júrgen siiaqtymyz. Ádebiette keide sopylardy shala saýatty, jóndi bilim almaǵan dúmshe moldalarmen teńeidi. Shyndyǵynda, sopylar kóbine qalyń kópshi­likpen tyǵyz bailanysta bolyp, zor bedelge ie bolǵan. Dástúrli dini dogmattardy saqtaýshylar olardy ózderine básekeles sanaǵannan kemsitýge ty­rysqan. Al sopylyq mádeniet qa­zaq dalasyna tereń taraǵan, onyń bir kó­rinisi Qojanasyr mollanyń halyq jadynda saqtalýy.

Amangeldi AITALY,

filosofiia ǵylymdarynyń doktory,  

Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýniversitetiniń professory

"Egemen Qazaqstan" gazeti