عىلىمي ەدەبيەتتەردە «سوپى» سٶزٸنٸڭ شىعۋىنا بايلانىستى ەكٸ جارىم مىڭعا جۋىق انىقتاما بار دەگەن دەرەكتەر كەلتٸرٸلەدٸ. «سوپى» ۇعىمى پايعامبارىمىز دەۋٸرٸنەن بۇرىن بولعان, دەگەنمەن ونىڭ ٸشكٸ مەنٸن تولتىرعان يسلام بولدى دەيدٸ عالىمدار.
سوپىلىق ٸلٸمٸن زەرتتەۋشٸ عالىم, مۇحاممەد پايعامباردىڭ ۇرپاعى يدريس شاح پايعامبار «سوپىلاردىڭ ٷنٸن ەستٸپ, «ەۋمين!» دەمەگەن اللا الدىندا اڭعىرت بولىپ ەسەپتەلەدٸ» دەگەن سٶزٸن كەلتٸرەدٸ. بٸرقاتار زەرتتەۋشٸلەر سوپىلار يسلام ٸلٸمٸنٸڭ سىرتقى «قاباعى» عانا, ال مازمۇنى بارلىق دٸندەرگە, ادامزاتقا ورتاق, تاۋراتقا, ٸنجٸلگە بٶتەن ەمەس دەگەن دە ويلار ايتىلادى. بٸراق ونىڭ يسلام دٸنٸنٸڭ شىن ماعىناسىندا رۋحاني مەنٸ بولاتىندىعىنا تالاس جوق دەپ تٷيەدٸ مۇسىلمان عالىمدارى. سوپىلار – ناعىز تاقۋالىق ٶمٸر سالتىن ۇستانىپ, رۋحاني كەمٸلدٸككە ۇمتىلۋشىلار. «ٶزٸن ٶزٸ مەيلٸنشە شەكتەپ, فەني قىزىعىن, پەندەلٸك تٸرشٸلٸك قامىن, جەكە باس ەركٸن تەرك ەتٸپ, بٸر عانا اللاعا جەتۋدٸ ماقسات ەتۋشٸلەر» دەيدٸ «يسلام ەنتسيكلوپەدييالىق انىقتاماسى».
سوپىلار ٶزدەرٸن باۋىرلاستار, دوستار دەپ ساناپ, تابيعي قابٸلەتتەرٸ ويلاۋ مەدەنيەتٸ مەن داعدىلارىنا قاراي بٸر-بٸرٸن تەز تانيدى, بەلگٸلٸ ۇستازدار تٶڭٸرەگٸندە توپتالىپ ماشىقتانعان. ولار ٶركەنيەتكە VIII ع. مەن XVIII ع. ارالىعىندا زور ىقپال ەتكەن. سوپىلىقتى زەرتتەۋشٸ عالىم ە.ە.بەرتەلس سوپى دەگەن كٸم دەگەن سۇراققا «سوپىنىڭ جٷرەگٸندە تٷيتكٸل جوق. ول كٶسٸلٸپ سٶيلەيدٸ, بٸراق, سٶز جوق, ول بەرٸن كٶرەدٸ, بٸراق كٶرگەنٸ جوق, ول تاماق ٸشەدٸ, بٸراق ونىڭ دەمٸن بٸلمەيدٸ, وندا بەيمازالىق تا, قاناعاتتىق تا, قايعى دا, قۋانىش تا جوق» دەپ جاۋاپ بەرەدٸ.
سوپىلار دٷنيەقوڭىزدىق, ماقتانشاقتىق, داراقىلىق, دەستٷرگە بٸربەتكەي تابىنۋدان, بولماسا بٸرەۋلەردٸ اسىرا قاستەرلەۋدەن اۋلاق. ولار دٸني دەستٷرلەردٸ اقىلعا جەڭدٸرٸپ, قوعامنىڭ ەلەۋمەتتٸك ٷيلەسٸمٸ, بٸرلٸگٸ تۇرعىسىنان قۇرمەتتەيدٸ, پەرٸشتەلەردٸ ٸزگٸلٸكتٸ قاسيەتتەرٸ اشىلعان ادامدار دەپ ەسەپتەيدٸ. نيزامي جازعانداي «اقىننىڭ كٶمەكەيٸندە اسىل قازىنانىڭ كٸلتٸ جاسىرىنعان».
سوپىلىق اعىمنىڭ قولداۋشىسى, ۇستازدارىنىڭ بٸرٸ قوجاناسىر موللانىڭ ۇسىنعان رۋحاني جەتٸلۋ جولدارى بٷگٸن دە قۇندى. زەرتتەۋشٸ يدريس شاح تا سوپىلىققا ارنالعان ەڭبەگٸندە قوجاناسىرعا ەدەيٸ نازار اۋدارادى. ونىڭ ويىنشا, قوجاناسىر ويدان شىعارعان دەرۋٸش, كەيٸپكەر. ول تۋرالى ەڭگٸمەلەر ورتالىق شىعىستا كٶپ تاراعان. ەگەر ٷستٸرتٸن قاراساق, ول دەرۋٸشتەر شايحانالارىندا, كەرۋەن سارايلاردا, وتباسىلارىندا, بٷگٸن راديو مەن تەلەديداردا ايتىلاتىن ەزٸل-قالجىڭنىڭ, ەڭگٸمەلەردٸڭ كەيٸپكەرٸ عانا. دەگەنمەن, ونىڭ استارلى, تەرەڭ ويعا جەتەلەيتٸن ەڭگٸمەلەرٸنە عالىمدار زور مەن بەرگەن. ونىڭ ٶتكٸر ەزٸل-قالجىڭى ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸندە تاراپ, ٶزٸنٸڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸن دەلەلدەدٸ, سەبەبٸ ونى مويىنداماۋعا, كەلٸسپەۋگە بولمايدى دا. مۇسىلمان ەلدەرٸن ايتپاعاندا, بٸر-بٸرٸنە جاقىن ەمەس, ەرتٷرلٸ دٷنيەتانىمداعى حريستيان قاۋىمى مەن كوممۋنيستەر قوجاناسىردى مويىنداعان, ال كەڭەس ٷكٸمەتٸ ونىڭ باسىنان كەشٸرگەن ۋاقيعالارىنا فيلم دە ارنادى. تٸپتٸ گرەكتەر قوجاناسىر ەزٸلدەرٸن ٶز مەدەني مۇراسىنىڭ بٶلٸگٸ دەپ ەسەپتەيدٸ ەكەن.
ونىڭ ٶمٸر سٷرگەن جىلدارى تۋرالى ەرتٷرلٸ مەلٸمەتتەر جازىلۋدا. قوجاناسىردىڭ بۇل ٶمٸردە باسىمەن تٶمەن قاراي جٷرەمٸن دەگەن سٶزٸنە سٷيەنٸپ, ونىڭ قۇلپىتاسىنداعى 386 ج. دەپ قايتىس بولعان جىلىن 683 جىل دەگەن دەپ كەرٸ وقۋ كەرەك دەۋشٸلەر بار. ەكٸنشٸ بٸر پروفەسسور, اراب عالىمى تسيفرلاردىڭ ورنىن اۋىستىرساق 274 بولادى دەپتٸ. وسىلاي سان تٷرلٸ بولجاۋلار ايتىلۋدا. شىندىعىندا, ونىڭ كٸم بولعانى, قايدا جەنە قاشان ٶمٸر سٷرگەنٸن ەشكٸم دٶپ باسىپ ايتا الماس, بٸراق بٷگٸن ونىڭ ويلارى ماڭىزدى.
سوپىلار رۋحاني كەمەلدٸككە جەتۋ ٷشٸن ادام ٶز بويىنداعى كەسٸرلەردەن ارىلىپ, جاقسى قاسيەتتەرٸنە دامىتۋعا تيٸس دەيدٸ. ال ويلاۋ جٷيەسٸ قاتىپ قالعان, تاپتاۋرىن قاعيدالارمەن ٶمٸر سٷرەتٸندەر بۇرىنعى قاراپايىم كٷيٸندە قالا بەرەدٸ. ٶزەننەن ادامداردى قايىقپەن تاسىپ كٷن كٶرگەن قوجاناسىر جەل تۇرىپ, سۋ تاسىعان كٷنٸ ٶزٸن زور, باسقانى قور سانايتىن عالىمسىماقتى ٶزەننٸڭ ەكٸنشٸ جاعاسىنا الىپ كەلە جاتادى, اراسىندا ونى ەڭگٸمەگە دە تارتادى, سٶزٸندە ەدەيٸ گرامماتيكالىق قاتەلٸكتەر دە جٸبەرەدٸ. بۇل سوپىلاردىڭ ەدٸسٸ. سوندا پەدانت قوجاناسىرعا «سەن ەشۋاقىتتا گرامماتيكانى وقىماپ پا ەدٸڭ?» دەپ سۇرايدى. «جوق», دەيدٸ موللا. «وندا سەن جارتى ٶمٸرٸڭدٸ بوسقا ٶتكٸزگەن ەكەنسٸڭ», دەيدٸ پەدانت. سەل كٸدٸرٸستەن كەيٸن قوجاناسىر «سٸز سۋعا جٷزٸپ ٷيرەنٸپ پە ەدٸڭٸز?» دەپ سۇرايدى. «جوق. نەگە سۇرادىڭ?» دەگەندە: «وندا سەن قازٸر بٷكٸل ٶمٸرٸڭمەن قوشتاساسىڭ, قايىق سۋعا باتىپ بارادى», دەپ بايسالدىلىقپەن جاۋاپ بەرٸپتٸ قوجاناسىر. بۇل جەردە ٶز بٸلەتٸنٸن عانا بۇلدايتىن, اقيقات دەپ ەسەپتەيتٸن, ٶمٸرگە يكەمسٸز, زامانعا بەيٸمدەلە المايتىندار سىنالىپ وتىر.
بۇل وي كەلەسٸ بٸر پٸكٸرتالاستا جالعاسادى. ايتىس دەرۋٸشتەردٸڭ كەزدەسەتٸن شايحاناسىندا بولسا كەرەك.
موناح شايحاناعا كٸرٸپ كەلٸپ: «مەنٸڭ ۇستازىم ادامدارعا مىنانى حابارلاۋعا بۇيىردى. «ٶز باسىنان ەدٸلەتسٸزدٸكتٸ كەشٸرمەگەن ادام ونى ٶز باسىنان كەشٸرگەن ادامداي قابىلداپ, وعان كٶنبەسە, ادامزات كەمەلٸنە كەلەدٸ». بۇل سٶزدەر لەزدە جينالعانداردى تاڭعالدىرادى. سوندا قوجاناسىر بىلاي دەيدٸ: «مەنٸڭ ۇستازىم ايتىپ وتىرعان ەدٸلەتسٸزدٸك شىنىندا دا ەدٸلەتسٸزدٸك پە, ەلدە ول جاسىرىن يگٸلٸك پە? كٶز جەتكٸزبەي ەشكٸمدٸ دە, ەشتەڭەنٸ دە جوققا شىعارماۋ كەرەك». قوجاناسىر ەركەز قاراپايىم, تٸپتٸ ەشتەڭەدەن بەيحابار ادام كەيپٸندە ٶز ويىن وسىلاي ورتاعا سالىپ وتىرعان, ال ويلارىنىڭ استارى تەرەڭ.
اقيقات كٷردەلٸ, قاراما-قايشىلىقتارعا تولى. قادىر اقىننىڭ ٶلەڭ جولدارى ويعا ارالادى: «بابامىز وت باسقان تابانىمەن
بٸردەي ەكەن جاقسىسى جامانىمەن.
بٸر جامانى-تىنىمسىز كٶشە بەرگەن,
بٸر جاقسىسى – قيماعان دالانى كەڭ», دەپ كەتە بەرەتٸن ۇلتىمىزدىڭ بويىنداعى قايشىلىقتاردىڭ تاڭعالارلىقتاي ٷيلەسٸپ جاتقاندىعى سونىڭ كٶرٸنٸسٸ.
ەركٸن ويلاۋ قاتىپ قالعان ستاندارتتارمەن, شەكتەۋلەرمەن ٷيلەسپەيدٸ. اقيقات بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتقا, احۋالعا, ناقتى جاعدايعا بايلانىستى, بٸراق ادامدار ونى سەزٸنە بەرمەيدٸ. اقيقاتتىڭ شارتتى, سالىستىرمالى ەكەنٸن, قۇبىلىستاردىڭ ارتىق-كەمٸن بايقاپ بارىپ پايىمدامايىنشا, قوعام جاڭعىرۋى مٷمكٸن ەمەس.
قوجاناسىر سارايعا شاقىرىلادى. پاتشا وعان ٶزٸنٸڭ قول استىنداعىلارىنىڭ جالعان سٶزگە ٷيٸر ەكەندٸگٸ تۋرالى قىنجىلادى. سوندا قوجاناسىر: «تاقسىر, اقيقات الۋان تٷرلٸ. ادامدار ونى تانۋ ٷشٸن ناقتى شىندىقتى مەڭگەرٸپ بارىپ, بٸراق بارلىعىن كەرٸسٸنشە ٸستەۋ كەرەك. نەتيجەسٸندە ادامدار ٶزدەرٸنٸڭ ويدان شىعارعان اقيقاتتارىنا ويلانباستان سٷيەنە بەرەدٸ, بٸراق ولاردىڭ جالعان ەكەنٸن دە سەزٸنەدٸ», دەيدٸ. پاتشاعا ەڭگٸمە تىم كٷردەلٸ كٶرٸنەدٸ. «قۇبىلىس, وقيعا نە شىن, نە جالعان بولۋى كەرەك, دەيدٸ پاتشا. مەن ادامداردى تەك شىندىقتى ايتۋعا مٸندەتتەيمٸن, وسىلاي ادامدار ويلارىن تۋرا ايتۋعا ٷيرەنەدٸ».
ەرتەڭگٸ كٷنٸ قالا قاقپاسىنىڭ الدىندا دار اعاشى جاساقتالىپ, جەندەتتەر دە دايىن تۇرادى. جارشى: «قالاعا كٸرگەن ەربٸر ادام ەڭ الدىمەن پاتشا ەسكەرٸنە ەدٸل, شىن جاۋاپ بەرۋٸ تيٸس دەپ» حابارلايدى. قوجاناسىر قالاعا بٸرٸنشٸ بولىپ كٸرەدٸ. ەسكەري ادام: «سەن قايدا باراسىڭ, شىنىڭدى ايت, بولماسا اسىلاسىڭ» دەيدٸ. قوجاناسىر: «مەن دارعا اسىلعىم كەلٸپ كەلە جاتىرمىن», دەپتٸ. «مەن ساعان سەنبەيمٸن دەسە», «ٶتە جاقسى. ەگەر مەن ٶتٸرٸك ايتسام, وندا مەنٸ دارعا اس» دەيدٸ موللا. «وندا سەن شىن ايتقان بولدىڭ» دەگەنگە, ول «دەل سولاي, تەك سەندەرشە شىن» دەپتٸ. بۇل مىسال اقيقاتتىڭ تازا شىن, نە تازا جالعان تٷرٸندە بولا بەرمەيتٸنٸن, ادامنىڭ «قۋلانىپ», باسقا جول تاۋىپ, تٷرلٸشە ايلا-تەسٸلگە باراتىنى تۋرالى. اقيقات بۇيرىقپەن دە ساناعا سٸڭبەيدٸ. نەبٸر تاماشا يدەيالار كٶپٸرمە سٶزگە اينالاتىنىن, نەبٸر سۇرقييا يدەيالاردىڭ جالعان سالافيزم سيياقتى «جاڭاشىل» بولىپ كٶرٸنۋگە تىرىساتىنىن كٶرٸپ تە, بٸلٸپ تە جٷرمٸز.
يدەولوگييالىق تەربيە جۇمىسىندا قانداي دا قۇندى يدەيا بولماسىن, ادامداردى جالىقتىرىپ قايتالانا بەرسە, ٶزٸنٸڭ العاشقى قۇندىلىعىنان ايىرىلادى. وسى مەسەلەگە بايلانىستى قوجاناسىردىڭ «ٷيرەك سورپاسى» دەگەن ەڭگٸمەسٸ ساباق الارلىق. وعان الىستان تۋىسى سىيعا ٷيرەك ەكەلٸپتٸ. قۋانعان قوجاناسىر قوناعىمەن بٸرگە ونى پٸسٸرٸپ جەيدٸ. كەيٸن ونىڭ ٷيٸنە ادامدار ٷيرەك ەكەلگەن تۋىسىنىڭ دوسىمىز, دوسىنىڭ دوسىمىز دەپ كەلە بەرەدٸ. بٸراق ەشقايسىسى دا سىيلىق ەكەلمەيدٸ. تاعاتى كەتٸپ شارشاپ وتىرعاندا تاعى دا بٸر بٶتەن ادام كەلٸپ, «مەن ساعان ٷيرەك ەكەلگەن تۋىسقانىڭىزدىڭ دوسىنىڭ دوسىنىڭ دوسىمىن» دەپ, تاماق دەمەتٸپ وتىرىپ الادى. سوندا قوجاناسىر ونىڭ الدىنا بٸر اياق ىسسى سۋ قويىپتى. «بۇل نە?» دەپ سۇراعان قوناققا: «بۇل مەنٸڭ تۋىسقانىم ەكەلگەن ٷيرەكتٸڭ سورپاسىنىڭ سورپاسىنىڭ سورپاسى», دەپتٸ. تاعامنىڭ قازاندا قايتا-قايتا قايناي بەرگەن سايىن دەمدٸ ەسەرٸ كەتەتٸنٸ سيياقتى, جاتتاندى سٶزدەردٸڭ دە قايتالانا بەرۋٸ مەسەلەنٸڭ مەنٸن جويادى, قوعامدى زەرٸكتٸرٸپ مەزٸ قىلادى.
رۋحى بيٸك, وزىق ويلى ادام ەرەكشە قابٸلەتٸمەن باسقالار سەزبەگەندٸ سەزٸپ, ادامدار اقىلىنىڭ جەتٸلمەگەنٸنٸڭ سەبەپتەرٸن دە بٸلٸپ وتىرادى, جەتٸلدٸرۋ جولدارىن ٸزدەيدٸ. قوجاناسىر قايىرشى بەينەسٸندە بٸر بايدىڭ ەسٸگٸن قاعادى. ٷي يەسٸ تەرەزەدەن كٸم كەلگەنٸن كٶرەدٸ دە, قىزمەتشٸسٸنە «مەنٸ ٷيدە جوق دە», دەپ جاۋاپ بەر» دەيدٸ. بٸراق ونى ٷيدە ەكەنٸن تەرەزەدەن بايقاپ قالعان قوجاناسىر ايقايلاپ: «ٶتە جاقسى. ول ماعان ەشقانداي كٶمەك جاساماسا دا, مەن وعان بٸر كەڭەس بەرەيٸن. سەن وعان ايت: «كەلەسٸدە ٷيدەن كەتكەندە, تەرەزەدە ٶز بەتٸن قالدىرماسىن, بٸرەۋلەر ۇرلاپ الار», دەپتٸ.
شىنشىل قوجاناسىر ٶتكٸر ەزٸلمەن رۋحى جوق, نامىسسىز, ەكٸجٷزدٸ پەندەلەردٸ سىناپ وتىر. «مەن دەپۋتات ەمەس كەزٸمدە كٶپ ويىمدى اشىق ايتۋشى ەدٸم, دەپۋتات بولعان سوڭ اۋزىم بۋۋلى, كٶپ پٸكٸرٸم ٸشٸمدە ٶلٸپ جاتىر» دەگەن بٸر دەپۋتات. وسىلاي ازاماتتىق بەتپەردەسٸ تۇمشالانىپتى, قوجاناسىر ايتقانداي «بەتٸن ۇرلاپ الىپتى». بٸزدٸڭ زامان رۋحى تٶمەن, تابان تٸرەيتٸن ۇستانىمى جوق ادامداردى مانساپ بيلەيتٸن زامان با? جوق, ۇلتتىق رۋحتىڭ ٶزەگٸ, ارقاۋى ەلدٸ تٷگەل ازدىرۋعا قاي زاماندا دا جٸبەرمەگەن. دەگەنمەن, ولاردىڭ كٶبەيۋٸ ٷلكەن قاۋٸپ تۋعىزادى.
رۋح تٶمەندٸگٸنٸڭ سەبەبٸن قوجاناسىرعا بايلانىستى تاعى دا بٸر مىسالدان كٶرەمٸز. ادامدار كەيدە رۋحاني جەتٸلۋگە جول ٸزدەپ جٷرٸپ, بٸلمەي, جالعان بەدەلگە تابىنادى, ەرتٷرلٸ تەورييالىق اعىمداردىڭ جەتەگٸندە كەتەدٸ. سٶيتە تۇرا ٶزدەرٸن شىندىق پەن جالعاندى ايىرا الاتىن قابٸلەتتٸمٸز دەپ, ٶز جالعان تانداۋىنا سەنٸمدٸ جٷرەدٸ. كٶرشٸسٸ قوجاناسىردىڭ تٸزەرلەپ وتىرىپ, بٸردەڭەنٸ ٸزدەگەنٸن كٶرەدٸ. «نە جوعالتتىڭىز? دەسە, قوجاناسىر «كٸلتٸمدٸ جوعالتتىم» دەپتٸ. بٸر سەتتەن كەيٸن «كٸلتٸڭٸزدٸ قاي جەردە جوعالتتىڭىز», دەگەن كٶرشٸنٸڭ سۇراعىنا: «ٷيدە» دەپتٸ. «وندا ونى مىنا جەردە نەگە ٸزدەيسٸز?» دەسە, «سەبەبٸ وسى جەر جارىقتاۋ سيياقتى», دەگەن ەكەن. بۇل استارلى ەڭگٸمە: كٸلت – رۋحاني قۇرال. سوپىلار كەيبٸر ادامداردىڭ رۋحاني ازىقتى ەڭ الدىمەن ٶز اتا-مەكەنٸنەن, دەستٷرٸنەن, مۇراسىنان ٸزدەمەي, سىرتتان ٸزدەپ اداساتىنىنا مەڭزەپ وتىرعان. شٶلٸن مٶلدٸر بۇلاقتان قاندىرماي, لاي سۋ ٸشەتٸن جاستار بٸزدٸڭ زاماندا دا بارشىلىق. ەرتٷرلٸ دٸني اعىمدار تاراعان ورتادا دٸنگە قىزىعۋشىلىق تانىتقان جاستار بٸر اعىمدى تاڭداۋدىڭ الدىندا تۇرادى. تاڭداۋعا كٶپتەگەن فاكتورلار ەسەر ەتەدٸ. ول ەلەۋمەتتٸك ورتاعا, ەرتٷرلٸ مۇسىلماندارمەن ارالاسۋىنا, يمانداردىڭ بەدەلٸنە, ينتەرنەتتەگٸ اقپاراتقا بايلانىستى. سونىمەن بٸرگە ولاردىڭ تەربيەسٸنٸڭ, بٸلٸم دەڭگەيٸنٸڭ, وتباسىنىڭ, اتا-انالارىنىڭ, جۇبايلارىنىڭ دا ورنى بٶلەك. اينالىپ كەلگەندە بٸراز جاستار بٶتەننٸڭ ارۋاعىنا تابىنادى.
سوپىلار ايتقانداي, ادامدار كەيدە دانالىقتىڭ التىن كٸلتٸ قولىنا رۋحاني ٸزدەنٸسسٸز كەلە سالاتىنداي كٶرەدٸ. جالالاددين رۋمي رۋحاني جەتٸلۋ ٸزدەنٸس, ۋاقىتپەن كەلەتٸندٸگٸن ايتا كەلٸپ, ادامداردى قىس مەزگٸلٸندەگٸ اعاشقا تەڭەيدٸ. سىرت كٶزگە توڭىپ تۇرعانداي كٶرٸنگەنمەن, اعاش قىس بويى ٶز بويىنا قۇنارلى نەر, قورەك جينايدى دا جازعىتۇرىم بٷرشٸكتەنەدٸ. ادامداردىڭ دا ٶسٸپ جەتٸلۋٸ, پاراسات جولىنا تٷسۋٸ ۇزاق ۋاقىتتىڭ جەمٸسٸ.
وسى تۇرعىدان قوجاناسىردىڭ الما تۋرالى ويلارى ەرٸكسٸز نازار اۋدارتادى. شەكٸرتتەرٸمەن سۇحباتتاسۋ بارىسىندا ەلەمنٸڭ تۇتاستىعى, و دٷنيە مەن بۇل دٷنيەنٸڭ بايلانىسى تۋرالى ەڭگٸمە قوزعالادى. قوجاناسىر, «ونى تٷسٸنۋ ٷشٸن اللەگورييانى, تۇسپالداپ ويلاۋدى مەڭگەرۋلەرٸڭ كەرەك» دەسە, بٸر شەكٸرتٸ «سٸز ماعان ناقتى مىسالمەن, ايتالىق, جۇماقتىڭ الماسى تۋرالى بايانداساڭىز» دەپتٸ. قوجاناسىر شەكٸرتٸنە الما بەرسە, ول «بۇل الما جارتىلاي شٸرٸگەن, كٶكتەگٸ الما مٸنسٸز بولۋ كەرەك ەمەس پە» دەگەن. «كٶكتەگٸ الما جەمٸسٸ شىنىندا دا مٸنسٸز» – دەيدٸ قوجاناسىر – بٸراق سەن دە, مەن دە مىنا رۋحاني شٸرٸگەن, بٷلٸنگەن دٷنيەدە ٶمٸر سٷرگەندٸكتەن جەنە قابٸلەتٸمٸزدٸڭ شەكتٸلٸگٸنەن دە ەشۋاقىتتا جۇماق جەمٸسٸنٸڭ قانداي ەكەنٸن بٸلە الماسپىز» دەپتٸ. كٷندەلٸكتٸ پەندەلٸك تٸرشٸلٸكتەن جان تازالىعىنا, ٸزگٸلٸككە, رۋحاني جوعارى دەرەجەگە جەتۋ جولدارىن تابۋ سوپىلىق ٸلٸمنٸڭ نەگٸزٸ جەنە ول الىس, ۇزاق جول.
جەكە ادامنىڭ دا, قوعامنىڭ دا ساناسىنىڭ جاڭارۋى ونىڭ بٸلٸمدٸلٸگٸنٸڭ دەڭگەيٸ مەن ادامداردىڭ عىلىمي ساۋاتتىلىعىنا بايلانىستى دەگەن وي باسىم. ول دۇرىس تا. دەگەنمەن, رۋحاني كەمەلدٸلٸك ادامنىڭ تەك ينتەللەكت دەڭگەيٸنە قاراپ ەمەس, ٸشكٸ دٷنيەسٸنە, رۋحاني قاسيەتتەرٸمەن ٶلشەنەدٸ. جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى جاساعاندار جوعارى ينتەللەكتٸ يەلەرٸ ەدٸ.
ەدەتتە ادامدار داعدىعا اينالعان دايىن ٷلگٸلەردەن, شابلوندى ويلاۋدان اسا المايدى, تٸپتٸ قۇلشا ەلٸكتەۋگە ٷيرەنگەن, باسقاشا ويلاي بەرمەيدٸ. قوجاناسىر, مىسالى, ٶمٸردە بارلىعى مىزعىماس سەبەپ-سالدار تٸزبەگٸ ارقىلى الدىن الا انىقتالىپ قويعان دەيتٸن كٶزقاراستى جوققا شىعارادى. ول مىناداي مىسالعا جٷگٸنەدٸ. تار كٶشەدە كەلە جاتقان قوجاناسىرعا ٷيدٸڭ شاتىرىنان بٸر ادام قۇلايدى. بٸراق قۇلاعان ادامعا ەشقانداي زاقىم كەلمەپتٸ, ال موللا ەمحانادان بٸر-اق شىققان. «وسى ۋاقيعادان قانداي قورىتىندى شىعاردىڭىز?» دەگەن شەكٸرتتەرٸنٸڭ سۇراعىنا ول «ادام شاراسىز, تاعدىردىڭ بۇيىرعانى عانا بولادى دەگەن ويدان اۋلاق بولىڭىز. سەبەپتٸڭ سوڭىنان كٷتكەندەي سالدار كەلە بەرمەيدٸ. شاتىردان قۇلاعان ادامنىڭ موينى ٷزٸلەدٸ دەگەن تەورييالىق مەسەلەدەن اۋلاق بولىڭىز. ادام شاتىردان قۇلادى, بٸراق ونىڭ ەمەس, مەنٸڭ موينىم ٷزٸلدٸ», دەپتٸ. داعدىعا اينالعان ٷلگٸلەرمەن ويلايتىن ادامدار سەتتٸ ٶمٸر سٷرە دە بەرەر, بٸراق اينالاسىندا بولىپ جاتقان كٶپ جاعدايلاردى سەزبەيدٸ, دەمەك ويى شەكتەۋلٸ, رۋحى تٶمەن دەگەن وي تٷيەدٸ قوجاناسىر. 30-جىلدارى ەلٸمٸزدە قۋعىن-سٷرگٸن, جازا كٶپ بولدى, بٸراق ول قىلمىستىڭ سالدارى ەمەس ەدٸ. بٷگٸن قىلمىس جاساۋشىلار كٶپ بولعانمەن بٸز كٷتكەندەي ەدٸل جازا بولا بەرمەيدٸ. زاڭعا سەنٸم بولماعان ەلدە حالىقتىڭ رۋحى تٶمەن بولاتىنى بەلگٸلٸ.
دەلەلدەۋدٸ قاجەت ەتپەيتٸن, اقيقات دەپ تانىلعان قاعيدالاردى ەردايىم ٸس-ەرەكەتكە, باسشىلىققا الۋعا بولمايتىنىن قوجاناسىر تاعى دا بٸر سۇحباتىندا دەلەلدەيدٸ. قىتاي داناسى قوجاناسىرعا «ەر ادام ٶزٸن دە باسقالارعا قوياتىن تالاپتارعا سەيكەس ۇستاۋى كەرەك. سەنٸڭ جٷرەگٸڭ ٶزٸڭە تٸلەمەگەندٸ باسقاعا دا تٸلەمەۋٸ تيٸس» دەپتٸ. دەستٷرلٸ دٸندەرگە دە, كونفۋتسييگە دە تەن ورتاق بٸر قاعيدا بارلىعى بەلگٸلٸ: «ٶزٸڭە جاساماعاندى باسقاعا جاساما» دەگەن. قوجاناسىر قىتايلىق ويشىعا: «بۇل ەسكەرتۋٸڭٸز ٶزٸنە تٸلەگەندٸ باسقاعا تٸلەمەيتٸندەردٸ تاڭعالدىرار. تٸرشٸلٸكتە ادامنىڭ ٶزٸنە تٸلەۋٸن دوسى تٷگٸل تٸپتٸ دۇشپانىنا تٸلەمەيتٸن جاعدايلار بولادى. ٶزٸنە تٸلەگەنٸمەن بٶتەنگە تٸلەۋٸ ٷيلەسە بەرمەيدٸ, بٸر ادامنىڭ ويىنان شىققان ەكٸنشٸ ادامنىڭ ويىنان شىعا بەرمەيدٸ» دەپ جاۋاپ بەرٸپتٸ. ادامدار اراسىندا اقيقاتتى سارالاپ, سالىستىرىپ بارىپ قانا تانيتىن, زاتتار مەن قۇبىلىستاردىڭ بٸر-بٸرٸنەن ارتىق-كەمٸن بايقاپ بارىپ تاڭداۋ جاسايتىندار از دا بولسا بار. سوندىقتان, اقيقات – ناقتى, سالىستىرمالى. تاعدىر تەلكەگٸنە تٷسكەن پەندە ٶزٸنە ٶزٸ قول سالۋى مٷمكٸن, بٸراق باسقاعا ونى تٸلەمەيدٸ. داعدىعا سەيكەس «جاقسى ادام» اتانۋ ٷشٸن ەردايىم ەرەجەلەرگە سٷيەنۋ ەدەپكە جاتپايدى. ەتيكالىق نورمالاردى ەركەزدە قاجەتكە جارايدى, مىڭعا بٸر داۋا دەپ قابىلداۋ ورىنسىز. «بۇل اللا ەمٸر ەتكەندٸكتەن دۇرىس ەمەس, اللا بۇل دۇرىس بولعاندىقتان ەمٸر ەتتٸ» دەگەن ويدىڭ تٶڭٸرەگٸندە تالاي پٸكٸرتالاستار تۋادى. سوپىلىق ٸلٸم تاڭداعان جولدى نەگٸزدەۋ ٷشٸن بٷگٸنگٸ دٸندەگٸ بۋكۆاليستەردەي قۇران اياتتارى مەن حاديستەرگە ويسىز, سٶزبە سٶز, دەلمە-دەل, بٸر ەرپٸن بۇلجىتپاي ورىنداۋدان گٶرٸ, قاسيەتتٸ كٸتاپتاردىڭ بايلاۋلارىنا, رۋحاني مەنٸنە, اقىلعا سٷيەنگەن جٶن. سوپىلاردىڭ مەتەلٸ بويىنشا «جالعان اقشا شىن اقشا بولعاندىقتان عانا كٶرٸنٸپ جٷر» دەگەن. جالعان مۇسىلماندىق ۇلتتىڭ ساۋ رۋحاني ورگانيزمٸندەگٸ زيياندى ٸسٸك تەرٸزدٸ.
بٸز بٷگٸن سوپىلىق ٸلٸمٸنٸڭ باعاسىن بەرە الماي جٷرگەن سيياقتىمىز. ەدەبيەتتە كەيدە سوپىلاردى شالا ساۋاتتى, جٶندٸ بٸلٸم الماعان دٷمشە مولدالارمەن تەڭەيدٸ. شىندىعىندا, سوپىلار كٶبٸنە قالىڭ كٶپشٸلٸكپەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, زور بەدەلگە يە بولعان. دەستٷرلٸ دٸني دوگماتتاردى ساقتاۋشىلار ولاردى ٶزدەرٸنە بەسەكەلەس ساناعاننان كەمسٸتۋگە تىرىسقان. ال سوپىلىق مەدەنيەت قازاق دالاسىنا تەرەڭ تاراعان, ونىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ قوجاناسىر موللانىڭ حالىق جادىندا ساقتالۋى.
امانگەلدٸ ايتالى,
فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتٶبە ٶڭٸرلٸك مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
