Osydan bir-eki jyl buryn Elbasy Nursultan Nazarbaev — qazaq tili Qazaqstan halqyn toptastyratyn kúsh bolý kerek degen edi. Biraq, ókinishke qarai, bul tamasha bastama áli kúnge deiin sóz kúiinde qalyp otyr. Nege?
Osy jáne qazaq tiliniń qazirgi jái-kúiine qatysty basqa suraqtarǵa Qudaibergen Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýniversitetiniń professory, filosofiia ǵylymynyń doktory Amangeldi Aitaly jaýap beredi.
— Eń aldymen bardy bar dep aitaiyq. Qazaq tiliniń táýelsizdik jyldarynda bilim, buqaralyq aqparat quraldary, mádeniet, óner, ekonomika, ǵylym, saiasat, qorǵanys salalarynda órisi keńeidi. Qazaq tili din salasynda da keń óris aldy. Tek qazaq tilinde birneshe telearnalar jumys jasaidy, terminologiia salasynda júieli jumystar jalǵasýda. Qazaq tili ǵylym tiline de ainala bastady, ol tilde dissertatsiialar qorǵalady. Qazaq tili basqa tilderden, Eýropa, ásirese, aǵylshyn, sondai-aq arab, túrki tilderinen jańa sózdermen tolyqty.
1991-1992 oqý jylynda qazaq tilinde barlyq oqýshylardyń 28 paiyzy oqysa, qazir bul kórsetkish 70 paiyzǵa jetti. 2016 jyly 1 synypqa barǵan oqýshylardyń 89 paiyzy qazaq mektebin tańdapty. («Ana tili», №40, 6-12 qazan, 2016 jyl.)
Biraq 2013 jylǵy 18-sáýirde Elbasy Jarlyǵymen Qazaqstan halqy Assambleiasynyń 2020 jylǵa deiingi damý tujyrymdamasynda halyqty biriktirýshi faktordyń kepili bolyp tabylatyn memlekettik tildi jekelegen etnos ókilderiniń tómen deńgeide bilýine, osynyń saldarynan memlekettik sáikestik pen ulttyq birlikti nyǵaitý tetikteriniń álsireýine asa nazar aýdarylǵan.
Munyń ózindik sebepteri bar.
— Solardy atap ótseńiz…
— Eń aldymen, tarihi jáne demografiialyq faktorlarǵa nazar aýdaraiyq
Qazaqtar da orystandyrý saiasatynyń ókpe tusynda turdy. Resei imperiiasynda tuńǵysh halyq sanaǵy 1897 jyly júrgizilgen, Túrkistan ólkesin eseptemegende, qazaqtar sany 81,9 paiyzdy, orystar 10,15 paiyzdy quraǵan, qalǵany basqa da ult ókilderi bolǵan.
Odan ári 1959 jylǵa deiin qazaqtardyń úlesi óz elinde azaia beredi: 1920 jyl -58,5 paiyz , 1939 jyl – 37,8 paiyz, 1959 jyl -30 paiyz bolǵan.
1970 jyldan bastap, qazaqtardyń úles salmaǵy az da bolsa óse bastap, 32,5 paiyzyn quraidy, 1979 jyly bul kórsetkish 35,5 paiyzǵa jetken.
1991 jyly táýelsizdik alǵan tusta qazaqtar el halqynyń nebári 40 paiyzyn qurady.
On adamnyń tórteýi ǵana qazaq boldy, sol tórt qazaqtyń bireýi qazaq tilin jóndi bilmedi.
Qazaqstan orystanǵan, slaviandanǵan, hristian áleminiń jalǵasy boldy. Sondyqtan qazaqtardy orysqol dep ózbek, tájik, túrikmendermen salystyrý orynsyz.
Bizdiń birneshe urpaqtyń tilimen birge rýhy da orystandy.
— Al qazirgi jaǵdaidy qalai baǵalaýǵa bolady?
— 2009 jylǵy sanaq nátijesine qarasaq, jaǵdai jaqsarǵan syńaily, qazaqtardyń 98,3 paiyzy aýyzeki sózdi túsinedi, 95,4 paiyzy qazaqsha erkin oqidy, 93,2 paiyzy erkin jazady. Bul derekter de senimsizdik týǵyzady jáne ómirde olar dáleldene bermeidi.
Kóptegen ata-analar, ásirese, jastar, tili shyqpaǵan balalaryna deiin ózderi ana tilin shala bilse de, qazaq tilin biledi dep jazdyrǵan. Bul jerde ulttyq psihologiialyq faktordyń da yqpaly bar, uialǵannan ana tilimdi bilem degender kóp.
Sondyqtan da qazaqstandyq orys diasporasy ókilderiniń 25,3 paiyzy qazaq tilin túsinedi, 8,8 paiyzy oqi alady, 6,3 paiyzy jazady degende kúdik týǵyzady. Sońǵy kezde orystar aǵylshyn tiline artyqshylyq bere bastaǵan: bul tildi olardyń 12,6 paiyzy túsinedi, 7,8 paiyzy erkin oqidy, 5,6 paiyzy jazady.
Ekinshi bir úlken faktor —
Elimizdegi diasporalardyń ókilderi áli de ózderiniń, ne urpaqtarynyń tarihi otandaryna qonys aýdarǵanyn qalaidy.
Máselen, «Siz, óz balalaryńyzdyń bolashaǵyn qazaq elimen bailanystyrasyz ba?» — degen saýalǵa, qazaqtardyń 96,9 paiyzy, orystardyń 53,5 paiyzy, basqa diaspora ókilderiniń 78,5 paiyzy -«iá» dep jaýap bergen.
Iaǵni, orystardyń 46,5 paiyzy urpaqtarynyń bolashaǵyn tarihi otanymen, iaǵni, Reseimen nemese basqa da eldermen bailanystyrady.
Demokratiialyq qoǵamda qolaily el, qonys, jumys tańdaý — ár jeke tulǵanyń, otbasynyń quqy. Olar úshin Qazaqstan áli de Otan emes, sondyqtan memlekettik tildi meńgerýge talpynys joq.
— Qazaq tiline qajettilikti týdyrý, oǵan degen suranysty arttyrý úshin ne isteý kerek?
— Eń bastysy, qazaqtardyń shynaiy ulttyq namysy tómen.
«Qazaq aman bolsa, qazaq tili ólmeidi» degenmen kelise berý qiyn. Qazaq aman bolsyn, biraq oryssha sóilep, jazyp ketpeýine kepildik joq.
Búgin orys tiliniń ústemdigi qazaqtardyń ony qazaq tilinen joǵary deńgeide meńgermeýi saldarynan oryn alyp otyr. Ony diaspora ókilderi de jaqsy bilip otyr.
«Chitaite imenno s iýmorom liýbye iazykovye ýkazy i zakonoproekty, tak kak eta pisanina (razrabatyvaemaia, kstati, pervichno na rýsskom iazyke, s posledýiýshim perevodom na kazahskii) iz oblasti fantastiki. Govorite i pishite, kak i ranshe, na velikom mogýchem i glavnoe estestvenno (!) gospodstvýiýshem rýsskom iazyke. Ego ne pod silý nikomý realno zapretit», — dedi bir basylym.
Osyndai óktemdikti tek qazaqtyń namysy jeńedi.
Qazaqtyń tilin, bir jaǵynan, ulttyń namysy qamshylasa, ekinshi jaǵynan, memleket qoldaýy da myqty bolýy kerek. Qazaq tiline suranys týǵyzbai bolmaidy. Qazaqtardyń basym kópshiligi turatyn Atyraý, Qyzylorda taǵy basqa oblystarda aýdarmashylarsyz jumys jasaityn múmkindik bar.
Jumysqa qabyldanǵanda, laýazymdy qyzmetke taǵaiyndalǵanda qazaq tiliniń, basqa ult ókilderine emes, qazaqtarǵa mindetti bolmaýy birqatar ata-analar men jastar arasynda qazaq tilin bilýdiń qajettigi týraly ártúrli oi týǵyzyp otyr.
Kadrlardy irikteý men taǵaiyndaý máselesinde olardyń memlekettik tildi meńgerýi men eldik ustanymyna nazar aýdarýdyń orny bólek.
Demografiialyq úrdis te búgin qazaqqa jumys jasap otyr. Orys halqy 1989 jyly 37,4 paiyz, 1999 jyly – 30 paiyz, 2009 jyly – 23,7 paiyzdy qurady. Bul tabiǵi ósimge jáne basqa elderge qonys aýdarýǵa bailanysty.
Erteń elimizde qazaqtar 75-80 paiyzdy qurap, biraq oryssha sóilep, is qaǵazdaryn oryssha toltyrsaq, el ishinen shi shyǵyp ketýi múmkin.
Sondyqtan, búgin barlyq múddelerdi úilestiretin tildik, ulttyq saliqaly, saiasi ideologiia qajet.
kaz.365info.kz
