وسىدان بٸر-ەكٸ جىل بۇرىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ — قازاق تٸلٸ قازاقستان حالقىن توپتاستىراتىن كٷش بولۋ كەرەك دەگەن ەدٸ. بٸراق, ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇل تاماشا باستاما ەلٸ كٷنگە دەيٸن سٶز كٷيٸندە قالىپ وتىر. نەگە?
وسى جەنە قازاق تٸلٸنٸڭ قازٸرگٸ جەي-كٷيٸنە قاتىستى باسقا سۇراقتارعا قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ اتىنداعى اقتٶبە ٶڭٸرلٸك مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, فيلوسوفييا عىلىمىنىڭ دوكتورى امانگەلدٸ ايتالى جاۋاپ بەرەدٸ.
— ەڭ الدىمەن باردى بار دەپ ايتايىق. قازاق تٸلٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا بٸلٸم, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, مەدەنيەت, ٶنەر, ەكونوميكا, عىلىم, ساياسات, قورعانىس سالالارىندا ٶرٸسٸ كەڭەيدٸ. قازاق تٸلٸ دٸن سالاسىندا دا كەڭ ٶرٸس الدى. تەك قازاق تٸلٸندە بٸرنەشە تەلەارنالار جۇمىس جاسايدى, تەرمينولوگييا سالاسىندا جٷيەلٸ جۇمىستار جالعاسۋدا. قازاق تٸلٸ عىلىم تٸلٸنە دە اينالا باستادى, ول تٸلدە ديسسەرتاتسييالار قورعالادى. قازاق تٸلٸ باسقا تٸلدەردەن, ەۋروپا, ەسٸرەسە, اعىلشىن, سونداي-اق اراب, تٷركٸ تٸلدەرٸنەن جاڭا سٶزدەرمەن تولىقتى.
1991-1992 وقۋ جىلىندا قازاق تٸلٸندە بارلىق وقۋشىلاردىڭ 28 پايىزى وقىسا, قازٸر بۇل كٶرسەتكٸش 70 پايىزعا جەتتٸ. 2016 جىلى 1 سىنىپقا بارعان وقۋشىلاردىڭ 89 پايىزى قازاق مەكتەبٸن تاڭداپتى. («انا تٸلٸ», №40, 6-12 قازان, 2016 جىل.)
بٸراق 2013 جىلعى 18-سەۋٸردە ەلباسى جارلىعىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 2020 جىلعا دەيٸنگٸ دامۋ تۇجىرىمداماسىندا حالىقتى بٸرٸكتٸرۋشٸ فاكتوردىڭ كەپٸلٸ بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتٸك تٸلدٸ جەكەلەگەن ەتنوس ٶكٸلدەرٸنٸڭ تٶمەن دەڭگەيدە بٸلۋٸنە, وسىنىڭ سالدارىنان مەملەكەتتٸك سەيكەستٸك پەن ۇلتتىق بٸرلٸكتٸ نىعايتۋ تەتٸكتەرٸنٸڭ ەلسٸرەۋٸنە اسا نازار اۋدارىلعان.
مۇنىڭ ٶزٸندٸك سەبەپتەرٸ بار.
— سولاردى اتاپ ٶتسەڭٸز…
— ەڭ الدىمەن, تاريحي جەنە دەموگرافييالىق فاكتورلارعا نازار اۋدارايىق
قازاقتار دا ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ ٶكپە تۇسىندا تۇردى. رەسەي يمپەريياسىندا تۇڭعىش حالىق ساناعى 1897 جىلى جٷرگٸزٸلگەن, تٷركٸستان ٶلكەسٸن ەسەپتەمەگەندە, قازاقتار سانى 81,9 پايىزدى, ورىستار 10,15 پايىزدى قۇراعان, قالعانى باسقا دا ۇلت ٶكٸلدەرٸ بولعان.
ودان ەرٸ 1959 جىلعا دەيٸن قازاقتاردىڭ ٷلەسٸ ٶز ەلٸندە ازايا بەرەدٸ: 1920 جىل -58,5 پايىز , 1939 جىل – 37,8 پايىز, 1959 جىل -30 پايىز بولعان.
1970 جىلدان باستاپ, قازاقتاردىڭ ٷلەس سالماعى از دا بولسا ٶسە باستاپ, 32,5 پايىزىن قۇرايدى, 1979 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 35,5 پايىزعا جەتكەن.
1991 جىلى تەۋەلسٸزدٸك العان تۇستا قازاقتار ەل حالقىنىڭ نەبەرٸ 40 پايىزىن قۇرادى.
ون ادامنىڭ تٶرتەۋٸ عانا قازاق بولدى, سول تٶرت قازاقتىڭ بٸرەۋٸ قازاق تٸلٸن جٶندٸ بٸلمەدٸ.
قازاقستان ورىستانعان, سلاۆياندانعان, حريستيان ەلەمٸنٸڭ جالعاسى بولدى. سوندىقتان قازاقتاردى ورىسقول دەپ ٶزبەك, تەجٸك, تٷرٸكمەندەرمەن سالىستىرۋ ورىنسىز.
بٸزدٸڭ بٸرنەشە ۇرپاقتىڭ تٸلٸمەن بٸرگە رۋحى دا ورىستاندى.
— ال قازٸرگٸ جاعدايدى قالاي باعالاۋعا بولادى?
— 2009 جىلعى ساناق نەتيجەسٸنە قاراساق, جاعداي جاقسارعان سىڭايلى, قازاقتاردىڭ 98,3 پايىزى اۋىزەكٸ سٶزدٸ تٷسٸنەدٸ, 95,4 پايىزى قازاقشا ەركٸن وقيدى, 93,2 پايىزى ەركٸن جازادى. بۇل دەرەكتەر دە سەنٸمسٸزدٸك تۋعىزادى جەنە ٶمٸردە ولار دەلەلدەنە بەرمەيدٸ.
كٶپتەگەن اتا-انالار, ەسٸرەسە, جاستار, تٸلٸ شىقپاعان بالالارىنا دەيٸن ٶزدەرٸ انا تٸلٸن شالا بٸلسە دە, قازاق تٸلٸن بٸلەدٸ دەپ جازدىرعان. بۇل جەردە ۇلتتىق پسيحولوگييالىق فاكتوردىڭ دا ىقپالى بار, ۇيالعاننان انا تٸلٸمدٸ بٸلەم دەگەندەر كٶپ.
سوندىقتان دا قازاقستاندىق ورىس دياسپوراسى ٶكٸلدەرٸنٸڭ 25,3 پايىزى قازاق تٸلٸن تٷسٸنەدٸ, 8,8 پايىزى وقي الادى, 6,3 پايىزى جازادى دەگەندە كٷدٸك تۋعىزادى. سوڭعى كەزدە ورىستار اعىلشىن تٸلٸنە ارتىقشىلىق بەرە باستاعان: بۇل تٸلدٸ ولاردىڭ 12,6 پايىزى تٷسٸنەدٸ, 7,8 پايىزى ەركٸن وقيدى, 5,6 پايىزى جازادى.
ەكٸنشٸ بٸر ٷلكەن فاكتور —
ەلٸمٸزدەگٸ دياسپورالاردىڭ ٶكٸلدەرٸ ەلٸ دە ٶزدەرٸنٸڭ, نە ۇرپاقتارىنىڭ تاريحي وتاندارىنا قونىس اۋدارعانىن قالايدى.
مەسەلەن, «سٸز, ٶز بالالارىڭىزدىڭ بولاشاعىن قازاق ەلٸمەن بايلانىستىراسىز با?» — دەگەن ساۋالعا, قازاقتاردىڭ 96,9 پايىزى, ورىستاردىڭ 53,5 پايىزى, باسقا دياسپورا ٶكٸلدەرٸنٸڭ 78,5 پايىزى -«يە» دەپ جاۋاپ بەرگەن.
ياعني, ورىستاردىڭ 46,5 پايىزى ۇرپاقتارىنىڭ بولاشاعىن تاريحي وتانىمەن, ياعني, رەسەيمەن نەمەسە باسقا دا ەلدەرمەن بايلانىستىرادى.
دەموكراتييالىق قوعامدا قولايلى ەل, قونىس, جۇمىس تاڭداۋ — ەر جەكە تۇلعانىڭ, وتباسىنىڭ قۇقى. ولار ٷشٸن قازاقستان ەلٸ دە وتان ەمەس, سوندىقتان مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋگە تالپىنىس جوق.
— قازاق تٸلٸنە قاجەتتٸلٸكتٸ تۋدىرۋ, وعان دەگەن سۇرانىستى ارتتىرۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك?
— ەڭ باستىسى, قازاقتاردىڭ شىنايى ۇلتتىق نامىسى تٶمەن.
«قازاق امان بولسا, قازاق تٸلٸ ٶلمەيدٸ» دەگەنمەن كەلٸسە بەرۋ قيىن. قازاق امان بولسىن, بٸراق ورىسشا سٶيلەپ, جازىپ كەتپەۋٸنە كەپٸلدٸك جوق.
بٷگٸن ورىس تٸلٸنٸڭ ٷستەمدٸگٸ قازاقتاردىڭ ونى قازاق تٸلٸنەن جوعارى دەڭگەيدە مەڭگەرمەۋٸ سالدارىنان ورىن الىپ وتىر. ونى دياسپورا ٶكٸلدەرٸ دە جاقسى بٸلٸپ وتىر.
«چيتايتە يمەننو س يۋموروم ليۋبىە يازىكوۆىە ۋكازى ي زاكونوپروەكتى, تاك كاك ەتا پيسانينا (رازراباتىۆاەمايا, كستاتي, پەرۆيچنو نا رۋسسكوم يازىكە, س پوسلەدۋيۋششيم پەرەۆودوم نا كازاحسكيي) يز وبلاستي فانتاستيكي. گوۆوريتە ي پيشيتە, كاك ي رانشە, نا ۆەليكوم موگۋچەم ي گلاۆنوە ەستەستۆەننو (!) گوسپودستۆۋيۋششەم رۋسسكوم يازىكە. ەگو نە پود سيلۋ نيكومۋ رەالنو زاپرەتيت», — دەدٸ بٸر باسىلىم.
وسىنداي ٶكتەمدٸكتٸ تەك قازاقتىڭ نامىسى جەڭەدٸ.
قازاقتىڭ تٸلٸن, بٸر جاعىنان, ۇلتتىڭ نامىسى قامشىلاسا, ەكٸنشٸ جاعىنان, مەملەكەت قولداۋى دا مىقتى بولۋى كەرەك. قازاق تٸلٸنە سۇرانىس تۋعىزباي بولمايدى. قازاقتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ تۇراتىن اتىراۋ, قىزىلوردا تاعى باسقا وبلىستاردا اۋدارماشىلارسىز جۇمىس جاسايتىن مٷمكٸندٸك بار.
جۇمىسقا قابىلدانعاندا, لاۋازىمدى قىزمەتكە تاعايىندالعاندا قازاق تٸلٸنٸڭ, باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸنە ەمەس, قازاقتارعا مٸندەتتٸ بولماۋى بٸرقاتار اتا-انالار مەن جاستار اراسىندا قازاق تٸلٸن بٸلۋدٸڭ قاجەتتٸگٸ تۋرالى ەرتٷرلٸ وي تۋعىزىپ وتىر.
كادرلاردى ٸرٸكتەۋ مەن تاعايىنداۋ مەسەلەسٸندە ولاردىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋٸ مەن ەلدٸك ۇستانىمىنا نازار اۋدارۋدىڭ ورنى بٶلەك.
دەموگرافييالىق ٷردٸس تە بٷگٸن قازاققا جۇمىس جاساپ وتىر. ورىس حالقى 1989 جىلى 37,4 پايىز, 1999 جىلى – 30 پايىز, 2009 جىلى – 23,7 پايىزدى قۇرادى. بۇل تابيعي ٶسٸمگە جەنە باسقا ەلدەرگە قونىس اۋدارۋعا بايلانىستى.
ەرتەڭ ەلٸمٸزدە قازاقتار 75-80 پايىزدى قۇراپ, بٸراق ورىسشا سٶيلەپ, ٸس قاعازدارىن ورىسشا تولتىرساق, ەل ٸشٸنەن شي شىعىپ كەتۋٸ مٷمكٸن.
سوندىقتان, بٷگٸن بارلىق مٷددەلەردٸ ٷيلەستٸرەتٸن تٸلدٸك, ۇلتتىق ساليقالى, ساياسي يدەولوگييا قاجەت.
kaz.365info.kz
