Keńes zamanynyń basqa da halyqtary siiaqty qazaq halqy da, feodalizmnen kapitalizmge ótý eksperimentin bastan keshirdi. Kenje qalǵan halyqtardyń sharýashylyq, bilim, mádeniet, tehnika salalarynda damý deńgeiin kóterý ideiasy durys ta bolar. Biraq, is júzinde 10-15 jylda ulttyń bolmysyn, mádenietin, dinin sotsialistik qalypqa (standart) sai qaita ózgertý maqsaty qoiyldy. Otarlanǵan qazaq elinde ǵasyrlar boiy, hristiandandyrý (shoqyndyrý), orystandyrý júrgizilip kelse, Keńes úkimeti, endi, taptyq turǵydan islamǵa da, pravoslaviege de qarsy ateistik ideialyq kúres jariialady. Kúres asa dóreki jáne qatigezdikpen júrgizildi. Sotsializm tusynda jedeldetip jańa zaiyrly ateistik mádeniet qalyptastyrý qolǵa alyndy, shirkeýler men meshitter tóńireginde qyryn qabaq ahýal qalyptasty. Eń bir aqylǵa syiymsyz jaǵdai, memleket qurýshy ideologiia marksizm-leninizm ateistik sipatta bola tura, kieli dini sipat ta aldy. Kósemderge ǵajaiyp paiǵambarlarǵa tán qasietter tańyldy, kommýnizm jumaq siiaqty jarqyn bolashaq beinesinde nasihattalyndy.
Qazaqstanda, basqa da postkeńestik memleketterde dinge bostandyq berilgenmen, dinge bailanysty ahýal erekshe boldy. Eýropalyq elderdiń saiasi jáne ideologiialyq júiesi rettelgen, belgili bir jónge salynǵan, qandaima radikaldyq aǵymdarmen dialogqa barýǵa, bolmasa olardyń ziiandy saldarynyń aldyn alýǵa mol tájiribeleri bar. Qazaqstanda, basqa da jas memleketterde ahýal basqasha: meshit, shirkeýler, hramdar qiratylǵan, dini ádebietter tárkilengen, dini qairatkerler qýǵyn-súrginge ushyraǵan. Bastarynan genotsid ótkizgen az ǵana dini qyzmetkerler, imamdar, sviashennikter qorqynyshqa tereń boi aldyrǵandary sonshalyq, búginde enjar, jaltaq, demokratiialyq jaǵdaiǵa, dini senim bostandyǵyna daiyn bolmady, rýhani jetekshi bola almady. Sondyqtan, olar eldiń rýhani talabyn jáne jastardyń suranystaryn qanaǵattandyra almady. Kommýnistik ideologiia, ateizm de izsiz ketken joq. Birneshe on jyldar boiy ateizm ideologiiasyn kúshpen engizý dindi tamyrymen joiý maqsatymen qatar júrdi. Dinniń yqpaly álsiredi, qaiyrymdylyq, gýmanistik qyzmetine de tyiym salyndy. Degenmen din tamyrymen joiylmady, ateizmdi sińire almady, biraq, dinniń yqpaly, rýhani kúsh-qýaty tómendedi, halyqtyń basym kópshiligi meshit, shirkeýden alastatyldy. Ateizmniń salqyndyǵy, dinnen úrký, úrei kútýshilik Qazaqstanda da baiqaldy. Ásirese, islam qaýpinen qorqý kórinis aldy. Basqa dinder siiaqty islamnyń da taǵattylyqqa, baisaldylyqqa tárbieleitinin, dindarlyqpen birge izgilik pen jarastyqtyń uialaitynyn moiyndamaityndar shyqty. Keide órkenietti Eýropa elderinde din qoǵamnan shettetilgen degen pikir taratyldy. Sol elderde yqpaldy din memlekettik kúsh ekenin qazaqstandyqtar bilmedi. Ulybritaniia anglikandyq memlekettik shirkeý, onyń basynda memleket basshysy, monarh koroleva Elizaveta II. Al, evangelistik – liýterandyq shirkeýge kóptegen elderde memlekettik mártebe berilgen; Shvetsiiada shirkeý úkimettiń quzyrynda. Barlyq azamattar shirkeý salyǵyn tóleýge mindetti, shirkeý memlekettik biýdjetten qarjylandyrylady, shirkeý orman men jer ielenýshi; Finliandiiada shirkeýdiń barlyq shyǵyndary memlekettik biýdjet jáne shirkeý salyǵy esebinen tólenedi; Daniiada shirkeýdiń basshysy korol, arnaýly salyqtar jinalady, sviashennikter memlekettik qyzmetshiler bolyp esepteledi; Islandiiada shirkeýdiń basshysy prezident jáne memleket shirkeýdiń ekonomikalyq jaǵdaiyna jaýapty.
Memleketimizde ishtei ateizm ártúrli kórinis aldy. Syrttan tańylyp jatqan pikirdi koldai jónelip, elimizde islam tym asqynyp bara jatyr, meshitter tym kóbeiip ketti, qalalarda dini rámizder basym, bul zaiyrly memleketke sáikes emes deýshiler kezdesedi. Osylai, memleketimiz klerikaldanyp, nemese dinge boi usynyp bara jatyr dep te aitýshylar bar. Elin, rýhani dástúrin syilaityn zaiyrly memleketterde bundai sózderdi ashyq aitýǵa barmaidy, ony ádepsizdikke sanaidy, al, ol elderde dini ǵibadathanalar, ai men krester de barshylyq. Tórkinimiz Keńes úkimeti ult dese ultshyl dep aiyptaýǵa daiyn turatyn edi. Endi, búgin din dese, ásirese, islam dini týraly sóz bola qalsa, ol dindi ustanýshylarǵa «ekstremist», «terrorist», «vahabist» deitinder kóbeidi. Shyndyǵynda, mundai anyqtamany tek sot bere alady. Áli de bolsa, dindi jaý kórmese de, ideologiia salasynda básekeles kóredi. Jastardyń kóbirek meshitke baratyny, bolmasa, erekshe kiinse, osydan jasyryn qaýip izdeýshiler tabyldy. Jańarǵan dini sanany eldiń basyn biriktiretin mádenietiniń, dástúriniń tiregine ainaldyrýdyń ornyna din men halyqtyń, din men mádiniet arasyna bóget salýǵa, eldi jikke bólýge tyrysý baiqalady.
Quqyq qorǵaý organdary men arnaýly qyzmetkerler de óz qyzmetin tym keń maǵynada túsinip, óz qyzmetterinde óz quzyretteri sheńberinen asyp jatady, memlekettik basqa organdardyń qyzmetin almastyrýǵa tyrysýshylyq boi kórsetedi. Qai salada da barlyǵyn baqylap, «ashsa alaqanymda, jumsa judyryǵymda bolsyn» degen niet oidaǵydai nátije bermeitindigi belgili. Tizgindep, kúnde «dostyq» áńgimege shaqyrý adamdy ashyndyryp, ózine ózi qol salýǵa deiin aparady. Ekstremizmmen kúresti jeleý etip azamattardyń jeke isine aralasý da oryn alýda. Keide qylmystyq qaqtyǵystardyń astaryna dini mán berýshilik jii kezdesedi. Qaýip-qaterdiń sebebin dinnen ǵana izdeý, olar áleýmettik basqa da sebebterin izdeýdi shekteidi. Bul, birinshiden, kórshi slavian elderiniń buqaralyq aqparat quraldarynyń barlyq páleni musylmandardan kórip, olardy qubyjyq etip kórsetip, ózderin aqtaýǵa tyrysýshylyǵynan týyp otyr. Bul, ásirese, Sheshenstandaǵy soǵys kezinde jii kórinis berdi. Ekinshiden, dindarlyqty – «fanatizm», radikaldyq is-árekettermen bailanystyratyn psihologiia óz ishimizde áli de kórinis alyp otyr. Din ata-babalarymyzdyń qundylyǵynyń negizi degenimizben, áli onyń parqyna barý kúrdeli izdenis. Orys aqyny A. Voznesenskii aitqandai, búgingi qazaqtardyń da kindigin negizinen ateister kesken, rýhani tárbie almaǵan urpaq endi kóp dúnieni oi eleginen ótkizýde.
Ateizm negizinen Eýropa mádenietinde hristiandyqqa oppozitsiia retinde paida bolǵan qubylys. Biraq, ateizmniń basty qyzmeti dindi synaý emes edi. Onyń negizgi qyzmeti buryn da, búgin de – tabiǵatty, qoǵamdy ǵylymi turǵydan túsindirý, adamnyń tanymdyq jáne jasampazdyq qabiletin qalyptastyrý, sodan keiin baryp dindi synaý boldy. Ateizmdi tek materialistik filosofiiamen bailanystyrý da qate. Ol idealistik filosofiiaǵa da tán. F.Nitsshe, A.Kamiý, J.P.Sartr, B.Rasseldi aitsaq ta jetkilikti. Táýelsizdik pen jariialylyq oktiabr tóńkerisinen keiingi kóptegen qaiǵyly ýaqiǵalardyń, jappai qýǵyn-súrginniń, ashtyqtyń betin ashty. Keńes úkimeti din qyzmetkerlerine, meshit pen shirkeýlerge qarsy asa qatigezdik baǵyt ustandy. Bul zańsyzdyq halyqtyń ashý-yzasyn týǵyzyp keńes ideologiiasyna, ásirese, «ǵylymi ateizmge» qarsylyqty qozdyrdy. Ozbyrlyq, dóreki keńestik ateizm álem tarihynda qalyptasqan ateizmnen bólek qubylys edi. Qatygez qudaisyzdyq ilimi rýhani ómirdiń barlyq salalaryna – ádebiet, óner, poeziia, huqyq, gýmanitarlyq ǵylym-bilimge qarsy jumsaldy. Ótken qylmystardy synaý ainalyp kelgende ateizmdi balaǵat sózge ainaldyrdy, al, ony qoldaýshylar qiianatshyl, kesapat, mádeni eskertkishterdi qiratýshylar, jappai qýǵyn-súrginge jaýapty dep aiyptaldy.
Otarlanǵan qazaq elinde ult-azattyq qozǵalys dini sipat alyp, din ártúrli áleýmettik jáne saiasi kúshterdi toptastyrdy. Dástúrli mádeniet, onyń ishinde dini qundylyqtar, orystandyrý saiasatyna qarsy ymyrasyz qarsylyq kórsetti. Sondyqtan, qazaqtar totalitarlyq ateizmge ultsyzdandyrýshy, din buzǵysh ideologiia retinde qarady. Ateistik bilim men tárbie qazaq ultynyń sanasynda óz izin qaldyrǵanmen tereń tamyryn jaia almaǵandyqtan, ateister táýelsizdik tusynda dini senimge qarsy bas kótermedi. Al, pravoslavtar – ateister hristian qundylyqtaryn baǵalai bastady. Kommýnister de syrttai bolsa da ateizmnen bas tartty. Endi, ateizm «qartaia» bastady. Aǵa urpaqqa sanasyna sińgen nanym-senimnen aiyrylý qiyn bolsa, jańalyqqa úiir jastardyń dinge qyzyǵýshylyǵy tez ósti.
Postateistik Qazaqstanda, basqa da burynǵy sotsialistik elderde ateizm men adamgershilik máselesi tóńireginde pikirtalas týdy. «Jaratýshyǵa senimnen, paiǵambarlardy onyń elshileri tanýdan, Qasietti kitaptardy moiyndaýdan tys adam boiynda kisilik, izgilik qasietter bolýy múmkin emes» degen pikirdi etikalyq immanentizm kontseptsiiasy qoldaidy. Keńes biliginiń daǵdarysy, postkeńestik elderdegi moraldyq quldilaýdyń sebebin dinniń álsireýinen dep túsindiredi. Ainalyp kelgende, bul problema ateistik qoǵamda tárbielengen urpaqqa, olardyń kisilik ustanymyna din turǵysynan kózqarasyna tireledi.
Qarapaiym halyqty aitpaǵanda, Kommýnistik partiia ókilderiniń birqataryna ishtei, ústúrtin bolsa da din qaǵidalaryn ustaný tán bolǵan, dini jumsaq, meiirimdi, qaiyrymdy adamdar olardyń qatarynda az bolmaǵany belgili. Sonymen birge, olar sotsializm tusyndaǵy áleýmettik ádildikti, ǵylym men bilimniń, mádeniettiń damýyn joǵary baǵalap, ateisterdiń din ókilderiniń minez-qulqyn synaýyn da maquldaǵan. Sóite tura, sotsialistik ideia men dini ýaǵyzdardyń keibir tustarynyń, ásirese, tárbie máselesinde úilesýin baǵalaǵan. Frantsýz filosofy Klod Adrian Gelvetsii dinaralyq qaqtyǵystardy eshqandai aqyl-parasatpen aqtaýǵa bolmaityndyǵyn aita kele, myna ósiet-áńgimege nazar aýdarady. Kórnekti sýretshi túsinde jumaqtyń qaqpasyna kóterilse, ony qasqabas, saqaly beline túsken, qolynda kiltteri bar bir qariia tańǵaldyrady. Zer salyp qarasa, ol áýlie Petr eken. Apostol jumaq qaqpasynyń aldynda otyr. Bir top adam oǵan qarai bet alady. Birinshi bolyp katolik keledi: «Men ómir boiy osy dindi ustandym, izgilikti, raqymshyl adammyn», – deidi. «Olai bolsa», – deidi áýlie, – jumaqta katolikter otyratyn qatarǵa ót». Odan keiin protestant kórinedi, ol da ózin kisilik qasietim mol, yjdahatty janmyn dep tanystyrady da, sondai jaýap alady. Odan keiin Baǵdat, Basyr, basqa qalalardan kelgen musylmandar ózderin meiirban, keńpeiildi adamdarmyz deidi. Áýlie Petr musylmandarǵa da qurmetti oryn usynady. Eń sońynda taǵy bir adam jaqyndaidy: «Sen qai dindi ustanasyń? – degen Apostol saýalyna: «Men, qasiettim, eshbir dindi ustanbaimyn, biraq, men de, meiirban, janashyr adammyn», – deidi. «Olai bolsa, seniń de ótýińe bolady, biraq, seni qaida otyrǵyzamyn», – dep qinalady áýlie. Sebebi, jumaqta dindarlarǵa ǵana oryn bar. «Oryndy óziń tańda, parasatty degenniń qasyna otyr» deidi áýlie. Adamdardyń nanym-senimine buiryq-zorlyq júrmeidi. Gelvetsii taǵynan ketken koroldyń: «Úiimde 30-dan astam saǵat bar, biraq, solardyń ishinde bir sátte, dálme-dál bir ýaqytty kórsetetin eki saǵat joq. Qalaisha men din máselesinde barlyq adamdar birdei oilasyn dep májbúrleimin? Qandai aqymaqtyq, qandai astamshylyq!», – dep kesh bolsa da ókingenin aitady. Bul mysaldan tek dinshil adam ǵana emes, dindi ustanbaityndar da izgilikti, imandy, berekeli, bolmasa kesirli, raqymsyz adamdar bolýy múmkin degen oi týady.
Reseidiń «Naýka i religiia» jýrnalynyń betinde ótken «Verýiýshie i ateisty v sovremennom obshestve» atty pikirtalasta mynadai oi aityldy: «Otkazyvat ateistam v nravstvennosti nevozmojno. Nashi dedy, ottsy vospityvalis i formirovalis v ateisticheskom obshestve i pri etom byli potriasaiýshimi v moralnom plan liýdmi. Konechno, v sovetskom obshestve byli i verýiýshie, no ved byli i te, kto vpolne soznatelno schital sebia ateistom i pri etom byl nositelem vysokih nravstvennyh printsipov». Biiazy, ózara syilastyq jaǵdaiǵa ótken bul pikirtalas dindegi adam óziniń máńgiligine senedi, ol onyń ateisterden úlken artyqshylyǵy degen oi aityldy. Al, ateist o dúnieni moiyndamaidy, tek osy dúniede ǵana ómir súredi, onyń artynda igilikti isi men amal- áreketi qalady, qaiyrymdylyǵy men meiirimdiligi onyń atyn óltirmeidi degen pikirmen aitys aiaqtaldy, bul ateisterdiń artyqshylyǵy delingen.
Reseidiń dintaný ádebietinde Apostol Iakovtyń «Vera bez del mertva» pikirin jii keltiredi. Igilikti is joq jerde din jansyz degen oidy bildirse kerek bul kózqaras. Is degende eńbek, jumys, qaraket, sharýa, otbasy, minez-qulyq tutynatyn din jolyna, baǵytyna úilesýi týraly aitylǵan bolsa kerek. Igilikti isti dindegiler men dindi qoldamaityndar jeke adamdar atqarýy múmkin. Al, dini álsiregen elde adamgershilik qundylyqtar da álsirei beredi degen oi basym.
Din turǵysynan «búgin Eýropanyń kelbeti ózgerýde, keide, tipti, hristiandyqtan keiingi Eýropa» dep jatady, hristiandyq qundylyqtar óz mánin joia bastaǵan. 2006 jyly Qazaqstan Respýblikasy Parlament delegatsiiasynyń quramynda Belgiia Koroldigine resmi saparmen barǵanymyzda, biz úshin óte yńǵaisyz jaǵdaidyń ústinen shyqtyq. Baǵdarlamaǵa sáikes, bizdi Antverpen qalasynyń gýbernatory qabyldady. Qabyldaýdan keiin ǵimarattyń bir shetinde saltanatty shara ótip jatyrǵanyn baiqadyq: mýzyqa, dý qol shapalaq. Barsaq, eki jigit nekelesip, dostary týystary olardy quttyqtap jatyr eken. Jyndyhanada bolǵandai áser alyp syrtqa shyqtyq. Kelesi kezdesýimiz qalanyń sviashennigimen edi, ol bizdi kútip otyr eken. Alǵashqy saýalymyz birjynysty neke týraly boldy. Sviashennik «Bizdiń qoǵam azdy. Jaratýshy bireýimizdi er, ekinshimizdi áiel etip, juptasyp, otbasyn quryp, urpaq ósirýge buiyrdy. Biz bolsaq, birjynysty nekeni zańdastyryp, Jaratýshyǵa, tabiǵatqa qarsy is jasap jatyrmyz» – dedi. «Sizder, – dep sózin jalǵastyrdy ol, – depýtat ekensizder, birjynysty nekeni qoldaityn zań qabyldamańyzdar. Esterińde bolsyn, sizder qurmettep qarsy alyp, qonaq qylyp júrgen bizdiń laýazymdy adamdar, depýtattar, ministrler, basqalardyń da birqatary birjynystyq nekede turady. Sizder ony bilmeitin de shyǵarsyz».
Demokratiianyń ekinshi jaǵy da bar. Erkindik ákesiniń qyzyna úilenýine, balasynyń anasyna úilenýine, erkek pen erkek, áiel men áieldiń nekelesýine, denem ózimdiki dep, ony satyp jezókshe bolyp, tabys tabýǵa jaǵdai týǵyzyp otyr. Eýropada balalardyń 30% nekege turmaǵandardan týady. AQSh – ta balalardyń tek 50% ákesi, ne anasy bar, jalǵyz bastylar kóbeiýde. Árine, Eýropada shynaiy hristiandyq ta bar, taqýa, qulyqty, dindar azamattar da kóp. Sondyqtan, hristian dinine degen salqyndyqqa, bul rýhani daǵdarysqa úlken alańdaýshylyq bildirip, adamgershiliktiń qazyǵyn Eýropa da dinnen izdeýde.
Ǵylymi ádebiette shynaiy dindar adamdar men dinde joq adamdardyń kisilik qasietteri týraly pikirtalastar tolastar emes. Shynaiy dindar adamdarǵa tán meiirimdilik, raqymdylyq, riiasyz shyn kóńil, qaiyrymdylyq, yqylastylyq, kishipeiildilik, ókiný, opyq jeý shynaiy dindarlarǵa da, dinde joqtaǵylarǵa da tán bolǵandyqtan bireýler dinde joq adamdar bolmaidy dese, ekinshileri qudaisyz da ádil qoǵam qurýǵa bolady desedi.
Jeke adamnyń din tańdaýyna huqy bar. Al, tutastai dininen aiyrylǵan ult, ulttyq qasietinen, memleketinen aiyrylady. Psihologiia ǵylymynda Tomas teoremasy degen qaǵida bar. Mysaly, banktiń bolashaǵyna senbei, salymshylar ózderiniń qarjylaryn ala berse bankrotqa ushyraidy. Sol siiaqty tilinen bezip, dininen, dilinen shyqqandar kóbeie berse, san sapaǵa ainalyp, ult birte-birte ydyrai beredi, memleket te kúireidi. Senim-tutastyq pen birliktiń kepili. Qoǵam shyndyǵynda birtutas organizm, bútin denedei. Sol organizmniń bir múshesindegi ózgeris basqa múshelerine áser etedi. Ulttyń rýhyna salǵan jaraqat ýaqytpen de emdelmeidi, onyń rýhynda máńgi iz qaldyrýy múmkin. Din tazartýshy, demeý berýshi, jaraqatty jazýshy, saýyqtyrýshy em, áleýmettik organizmnen ziiandy qaldyqtardy shyǵarýshy dep beker aitylmaǵan. Adam óziniń tabiǵi qajettiligin qanaǵattandyrýǵa qandai muqtaj bolsa, rýhani azyqqa, tazarýǵa muqtaj. Adamdardyń rýhani bolmysyn keide jer asty paidaly qazbalaryna teńeidi. Jer qoinaýyndaǵy rýdalar tabiǵi shikizat qana, olardy jýyp tazartylǵannan, óńdegennen, keiin olar taza altynǵa, kúmiske, almazǵa ainalady. Sol siiaqty, beinelep aitqanda, adamdardy da dinder taqýalyqqa tárbieleidi, bolmasa boiynda jinalǵan ý aýyr indetterge ulasýy múmkin, tipti, organizmdi kúiretýge, ydyratýǵa ákeledi. Táýelsizdik, derbes memlekettik, ulttyq til, ortaq dástúr men dástúrli musylmandyq qundylyqtar ultty uiystyrýǵa múmkindik týǵyzady.
Amankeldi Aitaly,
filosofiia ǵylymdarynyń doktory
.jpg)