كەڭەس زامانىنىڭ باسقا دا حالىقتارى سيياقتى قازاق حالقى دا, فەوداليزمنەن كاپيتاليزمگە ٶتۋ ەكسپەريمەنتٸن باستان كەشٸردٸ. كەنجە قالعان حالىقتاردىڭ شارۋاشىلىق, بٸلٸم, مەدەنيەت, تەحنيكا سالالارىندا دامۋ دەڭگەيٸن كٶتەرۋ يدەياسى دۇرىس تا بولار. بٸراق, ٸس جٷزٸندە 10-15 جىلدا ۇلتتىڭ بولمىسىن, مەدەنيەتٸن, دٸنٸن سوتسياليستٸك قالىپقا (ستاندارت) ساي قايتا ٶزگەرتۋ ماقساتى قويىلدى. وتارلانعان قازاق ەلٸندە عاسىرلار بويى, حريستيانداندىرۋ (شوقىندىرۋ), ورىستاندىرۋ جٷرگٸزٸلٸپ كەلسە, كەڭەس ٷكٸمەتٸ, ەندٸ, تاپتىق تۇرعىدان يسلامعا دا, پراۆوسلاۆيەگە دە قارسى اتەيستٸك يدەيالىق كٷرەس جارييالادى. كٷرەس اسا دٶرەكٸ جەنە قاتٸگەزدٸكپەن جٷرگٸزٸلدٸ. سوتسياليزم تۇسىندا جەدەلدەتٸپ جاڭا زايىرلى اتەيستٸك مەدەنيەت قالىپتاستىرۋ قولعا الىندى, شٸركەۋلەر مەن مەشٸتتەر تٶڭٸرەگٸندە قىرىن قاباق احۋال قالىپتاستى. ەڭ بٸر اقىلعا سىيىمسىز جاعداي, مەملەكەت قۇرۋشى يدەولوگييا ماركسيزم-لەنينيزم اتەيستٸك سيپاتتا بولا تۇرا, كيەلٸ دٸني سيپات تا الدى. كٶسەمدەرگە عاجايىپ پايعامبارلارعا تەن قاسيەتتەر تاڭىلدى, كوممۋنيزم جۇماق سيياقتى جارقىن بولاشاق بەينەسٸندە ناسيحاتتالىندى.
قازاقستاندا, باسقا دا پوستكەڭەستٸك مەملەكەتتەردە دٸنگە بوستاندىق بەرٸلگەنمەن, دٸنگە بايلانىستى احۋال ەرەكشە بولدى. ەۋروپالىق ەلدەردٸڭ ساياسي جەنە يدەولوگييالىق جٷيەسٸ رەتتەلگەن, بەلگٸلٸ بٸر جٶنگە سالىنعان, قاندايما راديكالدىق اعىمدارمەن ديالوگقا بارۋعا, بولماسا ولاردىڭ زيياندى سالدارىنىڭ الدىن الۋعا مول تەجٸريبەلەرٸ بار. قازاقستاندا, باسقا دا جاس مەملەكەتتەردە احۋال باسقاشا: مەشٸت, شٸركەۋلەر, حرامدار قيراتىلعان, دٸني ەدەبيەتتەر تەركٸلەنگەن, دٸني قايراتكەرلەر قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعان. باستارىنان گەنوتسيد ٶتكٸزگەن از عانا دٸني قىزمەتكەرلەر, يمامدار, سۆياششەننيكتەر قورقىنىشقا تەرەڭ بوي الدىرعاندارى سونشالىق, بٷگٸندە ەنجار, جالتاق, دەموكراتييالىق جاعدايعا, دٸني سەنٸم بوستاندىعىنا دايىن بولمادى, رۋحاني جەتەكشٸ بولا المادى. سوندىقتان, ولار ەلدٸڭ رۋحاني تالابىن جەنە جاستاردىڭ سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرا المادى. كوممۋنيستٸك يدەولوگييا, اتەيزم دە ٸزسٸز كەتكەن جوق. بٸرنەشە ون جىلدار بويى اتەيزم يدەولوگيياسىن كٷشپەن ەنگٸزۋ دٸندٸ تامىرىمەن جويۋ ماقساتىمەن قاتار جٷردٸ. دٸننٸڭ ىقپالى ەلسٸرەدٸ, قايىرىمدىلىق, گۋمانيستٸك قىزمەتٸنە دە تىيىم سالىندى. دەگەنمەن دٸن تامىرىمەن جويىلمادى, اتەيزمدٸ سٸڭٸرە المادى, بٸراق, دٸننٸڭ ىقپالى, رۋحاني كٷش-قۋاتى تٶمەندەدٸ, حالىقتىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ مەشٸت, شٸركەۋدەن الاستاتىلدى. اتەيزمنٸڭ سالقىندىعى, دٸننەن ٷركۋ, ٷرەي كٷتۋشٸلٸك قازاقستاندا دا بايقالدى. ەسٸرەسە, يسلام قاۋپٸنەن قورقۋ كٶرٸنٸس الدى. باسقا دٸندەر سيياقتى يسلامنىڭ دا تاعاتتىلىققا, بايسالدىلىققا تەربيەلەيتٸنٸن, دٸندارلىقپەن بٸرگە ٸزگٸلٸك پەن جاراستىقتىڭ ۇيالايتىنىن مويىندامايتىندار شىقتى. كەيدە ٶركەنيەتتٸ ەۋروپا ەلدەرٸندە دٸن قوعامنان شەتتەتٸلگەن دەگەن پٸكٸر تاراتىلدى. سول ەلدەردە ىقپالدى دٸن مەملەكەتتٸك كٷش ەكەنٸن قازاقستاندىقتار بٸلمەدٸ. ۇلىبريتانييا انگليكاندىق مەملەكەتتٸك شٸركەۋ, ونىڭ باسىندا مەملەكەت باسشىسى, مونارح كورولەۆا ەليزاۆەتا II. ال, ەۆانگەليستٸك – ليۋتەراندىق شٸركەۋگە كٶپتەگەن ەلدەردە مەملەكەتتٸك مەرتەبە بەرٸلگەن; شۆەتسييادا شٸركەۋ ٷكٸمەتتٸڭ قۇزىرىندا. بارلىق ازاماتتار شٸركەۋ سالىعىن تٶلەۋگە مٸندەتتٸ, شٸركەۋ مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلادى, شٸركەۋ ورمان مەن جەر يەلەنۋشٸ; فينلياندييادا شٸركەۋدٸڭ بارلىق شىعىندارى مەملەكەتتٸك بيۋدجەت جەنە شٸركەۋ سالىعى ەسەبٸنەن تٶلەنەدٸ; دانييادا شٸركەۋدٸڭ باسشىسى كورول, ارناۋلى سالىقتار جينالادى, سۆياششەننيكتەر مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەر بولىپ ەسەپتەلەدٸ; يسلاندييادا شٸركەۋدٸڭ باسشىسى پرەزيدەنت جەنە مەملەكەت شٸركەۋدٸڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا جاۋاپتى.
مەملەكەتٸمٸزدە ٸشتەي اتەيزم ەرتٷرلٸ كٶرٸنٸس الدى. سىرتتان تاڭىلىپ جاتقان پٸكٸردٸ كولداي جٶنەلٸپ, ەلٸمٸزدە يسلام تىم اسقىنىپ بارا جاتىر, مەشٸتتەر تىم كٶبەيٸپ كەتتٸ, قالالاردا دٸني رەمٸزدەر باسىم, بۇل زايىرلى مەملەكەتكە سەيكەس ەمەس دەۋشٸلەر كەزدەسەدٸ. وسىلاي, مەملەكەتٸمٸز كلەريكالدانىپ, نەمەسە دٸنگە بوي ۇسىنىپ بارا جاتىر دەپ تە ايتۋشىلار بار. ەلٸن, رۋحاني دەستٷرٸن سىيلايتىن زايىرلى مەملەكەتتەردە بۇنداي سٶزدەردٸ اشىق ايتۋعا بارمايدى, ونى ەدەپسٸزدٸككە سانايدى, ال, ول ەلدەردە دٸني عيباداتحانالار, اي مەن كرەستەر دە بارشىلىق. تٶركٸنٸمٸز كەڭەس ٷكٸمەتٸ ۇلت دەسە ۇلتشىل دەپ ايىپتاۋعا دايىن تۇراتىن ەدٸ. ەندٸ, بٷگٸن دٸن دەسە, ەسٸرەسە, يسلام دٸنٸ تۋرالى سٶز بولا قالسا, ول دٸندٸ ۇستانۋشىلارعا «ەكسترەميست», «تەرروريست», «ۆاحابيست» دەيتٸندەر كٶبەيدٸ. شىندىعىندا, مۇنداي انىقتامانى تەك سوت بەرە الادى. ەلٸ دە بولسا, دٸندٸ جاۋ كٶرمەسە دە, يدەولوگييا سالاسىندا بەسەكەلەس كٶرەدٸ. جاستاردىڭ كٶبٸرەك مەشٸتكە باراتىنى, بولماسا, ەرەكشە كيٸنسە, وسىدان جاسىرىن قاۋٸپ ٸزدەۋشٸلەر تابىلدى. جاڭارعان دٸني سانانى ەلدٸڭ باسىن بٸرٸكتٸرەتٸن مەدەنيەتٸنٸڭ, دەستٷرٸنٸڭ تٸرەگٸنە اينالدىرۋدىڭ ورنىنا دٸن مەن حالىقتىڭ, دٸن مەن مەدينيەت اراسىنا بٶگەت سالۋعا, ەلدٸ جٸككە بٶلۋگە تىرىسۋ بايقالادى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارناۋلى قىزمەتكەرلەر دە ٶز قىزمەتٸن تىم كەڭ ماعىنادا تٷسٸنٸپ, ٶز قىزمەتتەرٸندە ٶز قۇزىرەتتەرٸ شەڭبەرٸنەن اسىپ جاتادى, مەملەكەتتٸك باسقا ورگانداردىڭ قىزمەتٸن الماستىرۋعا تىرىسۋشىلىق بوي كٶرسەتەدٸ. قاي سالادا دا بارلىعىن باقىلاپ, «اشسا الاقانىمدا, جۇمسا جۇدىرىعىمدا بولسىن» دەگەن نيەت ويداعىداي نەتيجە بەرمەيتٸندٸگٸ بەلگٸلٸ. تٸزگٸندەپ, كٷندە «دوستىق» ەڭگٸمەگە شاقىرۋ ادامدى اشىندىرىپ, ٶزٸنە ٶزٸ قول سالۋعا دەيٸن اپارادى. ەكسترەميزممەن كٷرەستٸ جەلەۋ ەتٸپ ازاماتتاردىڭ جەكە ٸسٸنە ارالاسۋ دا ورىن الۋدا. كەيدە قىلمىستىق قاقتىعىستاردىڭ استارىنا دٸني مەن بەرۋشٸلٸك جيٸ كەزدەسەدٸ. قاۋٸپ-قاتەردٸڭ سەبەبٸن دٸننەن عانا ٸزدەۋ, ولار ەلەۋمەتتٸك باسقا دا سەبەبتەرٸن ٸزدەۋدٸ شەكتەيدٸ. بۇل, بٸرٸنشٸدەن, كٶرشٸ سلاۆيان ەلدەرٸنٸڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بارلىق پەلەنٸ مۇسىلمانداردان كٶرٸپ, ولاردى قۇبىجىق ەتٸپ كٶرسەتٸپ, ٶزدەرٸن اقتاۋعا تىرىسۋشىلىعىنان تۋىپ وتىر. بۇل, ەسٸرەسە, شەشەنستانداعى سوعىس كەزٸندە جيٸ كٶرٸنٸس بەردٸ. ەكٸنشٸدەن, دٸندارلىقتى – «فاناتيزم», راديكالدىق ٸس-ەرەكەتتەرمەن بايلانىستىراتىن پسيحولوگييا ٶز ٸشٸمٸزدە ەلٸ دە كٶرٸنٸس الىپ وتىر. دٸن اتا-بابالارىمىزدىڭ قۇندىلىعىنىڭ نەگٸزٸ دەگەنٸمٸزبەن, ەلٸ ونىڭ پارقىنا بارۋ كٷردەلٸ ٸزدەنٸس. ورىس اقىنى ا. ۆوزنەسەنسكيي ايتقانداي, بٷگٸنگٸ قازاقتاردىڭ دا كٸندٸگٸن نەگٸزٸنەن اتەيستەر كەسكەن, رۋحاني تەربيە الماعان ۇرپاق ەندٸ كٶپ دٷنيەنٸ وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزۋدە.
اتەيزم نەگٸزٸنەن ەۋروپا مەدەنيەتٸندە حريستياندىققا وپپوزيتسييا رەتٸندە پايدا بولعان قۇبىلىس. بٸراق, اتەيزمنٸڭ باستى قىزمەتٸ دٸندٸ سىناۋ ەمەس ەدٸ. ونىڭ نەگٸزگٸ قىزمەتٸ بۇرىن دا, بٷگٸن دە – تابيعاتتى, قوعامدى عىلىمي تۇرعىدان تٷسٸندٸرۋ, ادامنىڭ تانىمدىق جەنە جاسامپازدىق قابٸلەتٸن قالىپتاستىرۋ, سودان كەيٸن بارىپ دٸندٸ سىناۋ بولدى. اتەيزمدٸ تەك ماتەرياليستٸك فيلوسوفييامەن بايلانىستىرۋ دا قاتە. ول يدەاليستٸك فيلوسوفيياعا دا تەن. ف.نيتسشە, ا.كاميۋ, ج.پ.سارتر, ب.راسسەلدٸ ايتساق تا جەتكٸلٸكتٸ. تەۋەلسٸزدٸك پەن جارييالىلىق وكتيابر تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸنگٸ كٶپتەگەن قايعىلى ۋاقيعالاردىڭ, جاپپاي قۋعىن-سٷرگٸننٸڭ, اشتىقتىڭ بەتٸن اشتى. كەڭەس ٷكٸمەتٸ دٸن قىزمەتكەرلەرٸنە, مەشٸت پەن شٸركەۋلەرگە قارسى اسا قاتٸگەزدٸك باعىت ۇستاندى. بۇل زاڭسىزدىق حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزىپ كەڭەس يدەولوگيياسىنا, ەسٸرەسە, «عىلىمي اتەيزمگە» قارسىلىقتى قوزدىردى. وزبىرلىق, دٶرەكٸ كەڭەستٸك اتەيزم ەلەم تاريحىندا قالىپتاسقان اتەيزمنەن بٶلەك قۇبىلىس ەدٸ. قاتىگەز قۇدايسىزدىق ٸلٸمٸ رۋحاني ٶمٸردٸڭ بارلىق سالالارىنا – ەدەبيەت, ٶنەر, پوەزييا, حۇقىق, گۋمانيتارلىق عىلىم-بٸلٸمگە قارسى جۇمسالدى. ٶتكەن قىلمىستاردى سىناۋ اينالىپ كەلگەندە اتەيزمدٸ بالاعات سٶزگە اينالدىردى, ال, ونى قولداۋشىلار قيياناتشىل, كەساپات, مەدەني ەسكەرتكٸشتەردٸ قيراتۋشىلار, جاپپاي قۋعىن-سٷرگٸنگە جاۋاپتى دەپ ايىپتالدى.
وتارلانعان قازاق ەلٸندە ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس دٸني سيپات الىپ, دٸن ەرتٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي كٷشتەردٸ توپتاستىردى. دەستٷرلٸ مەدەنيەت, ونىڭ ٸشٸندە دٸني قۇندىلىقتار, ورىستاندىرۋ ساياساتىنا قارسى ىمىراسىز قارسىلىق كٶرسەتتٸ. سوندىقتان, قازاقتار توتاليتارلىق اتەيزمگە ۇلتسىزداندىرۋشى, دٸن بۇزعىش يدەولوگييا رەتٸندە قارادى. اتەيستٸك بٸلٸم مەن تەربيە قازاق ۇلتىنىڭ ساناسىندا ٶز ٸزٸن قالدىرعانمەن تەرەڭ تامىرىن جايا الماعاندىقتان, اتەيستەر تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا دٸني سەنٸمگە قارسى باس كٶتەرمەدٸ. ال, پراۆوسلاۆتار – اتەيستەر حريستيان قۇندىلىقتارىن باعالاي باستادى. كوممۋنيستەر دە سىرتتاي بولسا دا اتەيزمنەن باس تارتتى. ەندٸ, اتەيزم «قارتايا» باستادى. اعا ۇرپاققا ساناسىنا سٸڭگەن نانىم-سەنٸمنەن ايىرىلۋ قيىن بولسا, جاڭالىققا ٷيٸر جاستاردىڭ دٸنگە قىزىعۋشىلىعى تەز ٶستٸ.
پوستاتەيستٸك قازاقستاندا, باسقا دا بۇرىنعى سوتسياليستٸك ەلدەردە اتەيزم مەن ادامگەرشٸلٸك مەسەلەسٸ تٶڭٸرەگٸندە پٸكٸرتالاس تۋدى. «جاراتۋشىعا سەنٸمنەن, پايعامبارلاردى ونىڭ ەلشٸلەرٸ تانۋدان, قاسيەتتٸ كٸتاپتاردى مويىنداۋدان تىس ادام بويىندا كٸسٸلٸك, ٸزگٸلٸك قاسيەتتەر بولۋى مٷمكٸن ەمەس» دەگەن پٸكٸردٸ ەتيكالىق يممانەنتيزم كونتسەپتسيياسى قولدايدى. كەڭەس بيلٸگٸنٸڭ داعدارىسى, پوستكەڭەستٸك ەلدەردەگٸ مورالدىق قۇلديلاۋدىڭ سەبەبٸن دٸننٸڭ ەلسٸرەۋٸنەن دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. اينالىپ كەلگەندە, بۇل پروبلەما اتەيستٸك قوعامدا تەربيەلەنگەن ۇرپاققا, ولاردىڭ كٸسٸلٸك ۇستانىمىنا دٸن تۇرعىسىنان كٶزقاراسىنا تٸرەلەدٸ.
قاراپايىم حالىقتى ايتپاعاندا, كوممۋنيستٸك پارتييا ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرقاتارىنا ٸشتەي, ٷستٷرتٸن بولسا دا دٸن قاعيدالارىن ۇستانۋ تەن بولعان, دٸنٸ جۇمساق, مەيٸرٸمدٸ, قايىرىمدى ادامدار ولاردىڭ قاتارىندا از بولماعانى بەلگٸلٸ. سونىمەن بٸرگە, ولار سوتسياليزم تۇسىنداعى ەلەۋمەتتٸك ەدٸلدٸكتٸ, عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ, مەدەنيەتتٸڭ دامۋىن جوعارى باعالاپ, اتەيستەردٸڭ دٸن ٶكٸلدەرٸنٸڭ مٸنەز-قۇلقىن سىناۋىن دا ماقۇلداعان. سٶيتە تۇرا, سوتسياليستٸك يدەيا مەن دٸني ۋاعىزداردىڭ كەيبٸر تۇستارىنىڭ, ەسٸرەسە, تەربيە مەسەلەسٸندە ٷيلەسۋٸن باعالاعان. فرانتسۋز فيلوسوفى كلود ادريان گەلۆەتسيي دٸنارالىق قاقتىعىستاردى ەشقانداي اقىل-پاراساتپەن اقتاۋعا بولمايتىندىعىن ايتا كەلە, مىنا ٶسيەت-ەڭگٸمەگە نازار اۋدارادى. كٶرنەكتٸ سۋرەتشٸ تٷسٸندە جۇماقتىڭ قاقپاسىنا كٶتەرٸلسە, ونى قاسقاباس, ساقالى بەلٸنە تٷسكەن, قولىندا كٸلتتەرٸ بار بٸر قارييا تاڭعالدىرادى. زەر سالىپ قاراسا, ول ەۋليە پەتر ەكەن. اپوستول جۇماق قاقپاسىنىڭ الدىندا وتىر. بٸر توپ ادام وعان قاراي بەت الادى. بٸرٸنشٸ بولىپ كاتوليك كەلەدٸ: «مەن ٶمٸر بويى وسى دٸندٸ ۇستاندىم, ٸزگٸلٸكتٸ, راقىمشىل اداممىن», – دەيدٸ. «ولاي بولسا», – دەيدٸ ەۋليە, – جۇماقتا كاتوليكتەر وتىراتىن قاتارعا ٶت». ودان كەيٸن پروتەستانت كٶرٸنەدٸ, ول دا ٶزٸن كٸسٸلٸك قاسيەتٸم مول, ىجداھاتتى جانمىن دەپ تانىستىرادى دا, سونداي جاۋاپ الادى. ودان كەيٸن باعدات, باسىر, باسقا قالالاردان كەلگەن مۇسىلماندار ٶزدەرٸن مەيٸربان, كەڭپەيٸلدٸ ادامدارمىز دەيدٸ. ەۋليە پەتر مۇسىلماندارعا دا قۇرمەتتٸ ورىن ۇسىنادى. ەڭ سوڭىندا تاعى بٸر ادام جاقىندايدى: «سەن قاي دٸندٸ ۇستاناسىڭ? – دەگەن اپوستول ساۋالىنا: «مەن, قاسيەتتٸم, ەشبٸر دٸندٸ ۇستانبايمىن, بٸراق, مەن دە, مەيٸربان, جاناشىر اداممىن», – دەيدٸ. «ولاي بولسا, سەنٸڭ دە ٶتۋٸڭە بولادى, بٸراق, سەنٸ قايدا وتىرعىزامىن», – دەپ قينالادى ەۋليە. سەبەبٸ, جۇماقتا دٸندارلارعا عانا ورىن بار. «ورىندى ٶزٸڭ تاڭدا, پاراساتتى دەگەننٸڭ قاسىنا وتىر» دەيدٸ ەۋليە. ادامداردىڭ نانىم-سەنٸمٸنە بۇيرىق-زورلىق جٷرمەيدٸ. گەلۆەتسيي تاعىنان كەتكەن كورولدىڭ: «ٷيٸمدە 30-دان استام ساعات بار, بٸراق, سولاردىڭ ٸشٸندە بٸر سەتتە, دەلمە-دەل بٸر ۋاقىتتى كٶرسەتەتٸن ەكٸ ساعات جوق. قالايشا مەن دٸن مەسەلەسٸندە بارلىق ادامدار بٸردەي ويلاسىن دەپ مەجبٷرلەيمٸن? قانداي اقىماقتىق, قانداي استامشىلىق!», – دەپ كەش بولسا دا ٶكٸنگەنٸن ايتادى. بۇل مىسالدان تەك دٸنشٸل ادام عانا ەمەس, دٸندٸ ۇستانبايتىندار دا ٸزگٸلٸكتٸ, يماندى, بەرەكەلٸ, بولماسا كەسٸرلٸ, راقىمسىز ادامدار بولۋى مٷمكٸن دەگەن وي تۋادى.
رەسەيدٸڭ «ناۋكا ي رەليگييا» جۋرنالىنىڭ بەتٸندە ٶتكەن «ۆەرۋيۋششيە ي اتەيستى ۆ سوۆرەمەننوم وبششەستۆە» اتتى پٸكٸرتالاستا مىناداي وي ايتىلدى: «وتكازىۆات اتەيستام ۆ نراۆستۆەننوستي نەۆوزموجنو. ناشي دەدى, وتتسى ۆوسپيتىۆاليس ي فورميروۆاليس ۆ اتەيستيچەسكوم وبششەستۆە ي پري ەتوم بىلي پوترياسايۋششيمي ۆ مورالنوم پلان ليۋدمي. كونەچنو, ۆ سوۆەتسكوم وبششەستۆە بىلي ي ۆەرۋيۋششيە, نو ۆەد بىلي ي تە, كتو ۆپولنە سوزناتەلنو سچيتال سەبيا اتەيستوم ي پري ەتوم بىل نوسيتەلەم ۆىسوكيح نراۆستۆەننىح پرينتسيپوۆ». بييازى, ٶزارا سىيلاستىق جاعدايعا ٶتكەن بۇل پٸكٸرتالاس دٸندەگٸ ادام ٶزٸنٸڭ مەڭگٸلٸگٸنە سەنەدٸ, ول ونىڭ اتەيستەردەن ٷلكەن ارتىقشىلىعى دەگەن وي ايتىلدى. ال, اتەيست و دٷنيەنٸ مويىندامايدى, تەك وسى دٷنيەدە عانا ٶمٸر سٷرەدٸ, ونىڭ ارتىندا يگٸلٸكتٸ ٸسٸ مەن امال- ەرەكەتٸ قالادى, قايىرىمدىلىعى مەن مەيٸرٸمدٸلٸگٸ ونىڭ اتىن ٶلتٸرمەيدٸ دەگەن پٸكٸرمەن ايتىس اياقتالدى, بۇل اتەيستەردٸڭ ارتىقشىلىعى دەلٸنگەن.
رەسەيدٸڭ دٸنتانۋ ەدەبيەتٸندە اپوستول ياكوۆتىڭ «ۆەرا بەز دەل مەرتۆا» پٸكٸرٸن جيٸ كەلتٸرەدٸ. يگٸلٸكتٸ ٸس جوق جەردە دٸن جانسىز دەگەن ويدى بٸلدٸرسە كەرەك بۇل كٶزقاراس. ٸس دەگەندە ەڭبەك, جۇمىس, قاراكەت, شارۋا, وتباسى, مٸنەز-قۇلىق تۇتىناتىن دٸن جولىنا, باعىتىنا ٷيلەسۋٸ تۋرالى ايتىلعان بولسا كەرەك. يگٸلٸكتٸ ٸستٸ دٸندەگٸلەر مەن دٸندٸ قولدامايتىندار جەكە ادامدار اتقارۋى مٷمكٸن. ال, دٸنٸ ەلسٸرەگەن ەلدە ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتار دا ەلسٸرەي بەرەدٸ دەگەن وي باسىم.
دٸن تۇرعىسىنان «بٷگٸن ەۋروپانىڭ كەلبەتٸ ٶزگەرۋدە, كەيدە, تٸپتٸ, حريستياندىقتان كەيٸنگٸ ەۋروپا» دەپ جاتادى, حريستياندىق قۇندىلىقتار ٶز مەنٸن جويا باستاعان. 2006 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنت دەلەگاتسيياسىنىڭ قۇرامىندا بەلگييا كورولدٸگٸنە رەسمي ساپارمەن بارعانىمىزدا, بٸز ٷشٸن ٶتە ىڭعايسىز جاعدايدىڭ ٷستٸنەن شىقتىق. باعدارلاماعا سەيكەس, بٸزدٸ انتۆەرپەن قالاسىنىڭ گۋبەرناتورى قابىلدادى. قابىلداۋدان كەيٸن عيماراتتىڭ بٸر شەتٸندە سالتاناتتى شارا ٶتٸپ جاتىرعانىن بايقادىق: مۋزىقا, دۋ قول شاپالاق. بارساق, ەكٸ جٸگٸت نەكەلەسٸپ, دوستارى تۋىستارى ولاردى قۇتتىقتاپ جاتىر ەكەن. جىندىحانادا بولعانداي ەسەر الىپ سىرتقا شىقتىق. كەلەسٸ كەزدەسۋٸمٸز قالانىڭ سۆياششەننيگٸمەن ەدٸ, ول بٸزدٸ كٷتٸپ وتىر ەكەن. العاشقى ساۋالىمىز بٸرجىنىستى نەكە تۋرالى بولدى. سۆياششەننيك «بٸزدٸڭ قوعام ازدى. جاراتۋشى بٸرەۋٸمٸزدٸ ەر, ەكٸنشٸمٸزدٸ ەيەل ەتٸپ, جۇپتاسىپ, وتباسىن قۇرىپ, ۇرپاق ٶسٸرۋگە بۇيىردى. بٸز بولساق, بٸرجىنىستى نەكەنٸ زاڭداستىرىپ, جاراتۋشىعا, تابيعاتقا قارسى ٸس جاساپ جاتىرمىز» – دەدٸ. «سٸزدەر, – دەپ سٶزٸن جالعاستىردى ول, – دەپۋتات ەكەنسٸزدەر, بٸرجىنىستى نەكەنٸ قولدايتىن زاڭ قابىلداماڭىزدار. ەستەرٸڭدە بولسىن, سٸزدەر قۇرمەتتەپ قارسى الىپ, قوناق قىلىپ جٷرگەن بٸزدٸڭ لاۋازىمدى ادامدار, دەپۋتاتتار, مينيسترلەر, باسقالاردىڭ دا بٸرقاتارى بٸرجىنىستىق نەكەدە تۇرادى. سٸزدەر ونى بٸلمەيتٸن دە شىعارسىز».
دەموكراتييانىڭ ەكٸنشٸ جاعى دا بار. ەركٸندٸك ەكەسٸنٸڭ قىزىنا ٷيلەنۋٸنە, بالاسىنىڭ اناسىنا ٷيلەنۋٸنە, ەركەك پەن ەركەك, ەيەل مەن ەيەلدٸڭ نەكەلەسۋٸنە, دەنەم ٶزٸمدٸكٸ دەپ, ونى ساتىپ جەزٶكشە بولىپ, تابىس تابۋعا جاعداي تۋعىزىپ وتىر. ەۋروپادا بالالاردىڭ 30% نەكەگە تۇرماعانداردان تۋادى. اقش – تا بالالاردىڭ تەك 50% ەكەسٸ, نە اناسى بار, جالعىز باستىلار كٶبەيۋدە. ەرينە, ەۋروپادا شىنايى حريستياندىق تا بار, تاقۋا, قۇلىقتى, دٸندار ازاماتتار دا كٶپ. سوندىقتان, حريستيان دٸنٸنە دەگەن سالقىندىققا, بۇل رۋحاني داعدارىسقا ٷلكەن الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرٸپ, ادامگەرشٸلٸكتٸڭ قازىعىن ەۋروپا دا دٸننەن ٸزدەۋدە.
عىلىمي ەدەبيەتتە شىنايى دٸندار ادامدار مەن دٸندە جوق ادامداردىڭ كٸسٸلٸك قاسيەتتەرٸ تۋرالى پٸكٸرتالاستار تولاستار ەمەس. شىنايى دٸندار ادامدارعا تەن مەيٸرٸمدٸلٸك, راقىمدىلىق, ريياسىز شىن كٶڭٸل, قايىرىمدىلىق, ىقىلاستىلىق, كٸشٸپەيٸلدٸلٸك, ٶكٸنۋ, وپىق جەۋ شىنايى دٸندارلارعا دا, دٸندە جوقتاعىلارعا دا تەن بولعاندىقتان بٸرەۋلەر دٸندە جوق ادامدار بولمايدى دەسە, ەكٸنشٸلەرٸ قۇدايسىز دا ەدٸل قوعام قۇرۋعا بولادى دەسەدٸ.
جەكە ادامنىڭ دٸن تاڭداۋىنا حۇقى بار. ال, تۇتاستاي دٸنٸنەن ايىرىلعان ۇلت, ۇلتتىق قاسيەتٸنەن, مەملەكەتٸنەن ايىرىلادى. پسيحولوگييا عىلىمىندا توماس تەورەماسى دەگەن قاعيدا بار. مىسالى, بانكتٸڭ بولاشاعىنا سەنبەي, سالىمشىلار ٶزدەرٸنٸڭ قارجىلارىن الا بەرسە بانكروتقا ۇشىرايدى. سول سيياقتى تٸلٸنەن بەزٸپ, دٸنٸنەن, دٸلٸنەن شىققاندار كٶبەيە بەرسە, سان ساپاعا اينالىپ, ۇلت بٸرتە-بٸرتە ىدىراي بەرەدٸ, مەملەكەت تە كٷيرەيدٸ. سەنٸم-تۇتاستىق پەن بٸرلٸكتٸڭ كەپٸلٸ. قوعام شىندىعىندا بٸرتۇتاس ورگانيزم, بٷتٸن دەنەدەي. سول ورگانيزمنٸڭ بٸر مٷشەسٸندەگٸ ٶزگەرٸس باسقا مٷشەلەرٸنە ەسەر ەتەدٸ. ۇلتتىڭ رۋحىنا سالعان جاراقات ۋاقىتپەن دە ەمدەلمەيدٸ, ونىڭ رۋحىندا مەڭگٸ ٸز قالدىرۋى مٷمكٸن. دٸن تازارتۋشى, دەمەۋ بەرۋشٸ, جاراقاتتى جازۋشى, ساۋىقتىرۋشى ەم, ەلەۋمەتتٸك ورگانيزمنەن زيياندى قالدىقتاردى شىعارۋشى دەپ بەكەر ايتىلماعان. ادام ٶزٸنٸڭ تابيعي قاجەتتٸلٸگٸن قاناعاتتاندىرۋعا قانداي مۇقتاج بولسا, رۋحاني ازىققا, تازارۋعا مۇقتاج. ادامداردىڭ رۋحاني بولمىسىن كەيدە جەر استى پايدالى قازبالارىنا تەڭەيدٸ. جەر قويناۋىنداعى رۋدالار تابيعي شيكٸزات قانا, ولاردى جۋىپ تازارتىلعاننان, ٶڭدەگەننەن, كەيٸن ولار تازا التىنعا, كٷمٸسكە, المازعا اينالادى. سول سيياقتى, بەينەلەپ ايتقاندا, ادامداردى دا دٸندەر تاقۋالىققا تەربيەلەيدٸ, بولماسا بويىندا جينالعان ۋ اۋىر ٸندەتتەرگە ۇلاسۋى مٷمكٸن, تٸپتٸ, ورگانيزمدٸ كٷيرەتۋگە, ىدىراتۋعا ەكەلەدٸ. تەۋەلسٸزدٸك, دەربەس مەملەكەتتٸك, ۇلتتىق تٸل, ورتاق دەستٷر مەن دەستٷرلٸ مۇسىلماندىق قۇندىلىقتار ۇلتتى ۇيىستىرۋعا مٷمكٸندٸك تۋعىزادى.
امانكەلدٸ ايتالى,
فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
.jpg)
