...«Azaýlyda aǵa bolǵan erler kóp edi, Áitse de almaǵa at bailaǵany joq edi...». Bul kimniń jyry? Bilip otyrsyzdar. Óziniń deńgeiin ańǵartqysy kelgende: «Azaýlynyń Aimadet Er Dospanbet Aǵanyń Han ulyna nesi joq, Bi ulynan nesi kem...», deitin áigili Dospanbet jyraý.
Zamanynda ózi jyraý, ózi batyr bolǵan Dospanbetten bizge jetken jaýhar jyr az emes. Sonyń ishinde estigen jannyń oiynan shyqpaityn joǵarydaǵydai «...Almaǵa at bailaǵany joq edi» deitin bir jol bar. Sonda osy «almaǵa at bailaý» degen ne sóz?
Alǵashqyda «múmkin alma aǵashqa at bailaǵandy» aitqan shyǵar dep te oilaýǵa bolady. Biraq, múmkin emes, qisyny joq. Onda nege jyraý aitqandai «Azaýlynyń kóp Aǵalarynyń» bári sol alma aǵashqa at bailai bermeidi? Bul jerde «Almaǵa at bailaityndar» tańdaýly bolyp tur emes pe. Sózdi uzarta bermei, «tápsirimizge» keleiik. Ol úshin aldymen sol zamanǵa sál oi júgirtsek. Dospanbetti aittyq, ózi jyraý, ózi batyr. «Tolǵamaly ala balta qolǵa alyp, top bastaǵan» el aǵasy. Ádette mundai er qaida júredi? Hannyń ordasynda, alqaly jiynnyń ortasynda júrmek qoi. Al han ordasy – qarashanyń kiiz úii emes. Beisaýat adam irgesin baspaidy. Ol ǵasyrda da han, bilerdiń, el aǵalarynyń ordasynda qazirgidei kúzet bar, saqtyq bar, tártip bar. At tuiaǵynyń dúbiri estilmes tusta mama aǵashtar turady. Ordany betke alǵandardyń aty qaida bailanady? Árine, Orda tusyndaǵy mama aǵashqa bailanady. Mine, bizdiń «almamyzdyń» tórkini osy mama aǵash. Bul mama aǵash, aýyzekide «mam-aǵash», tipti «ma-aǵash» dep te aitylady. Kúmándansańyz, osy baǵyttaǵy zertteý eńbekterdi qarap alyńyzdar.
Endi «Al» degen alǵashqy býynǵa oralaiyq. Dospanbettiń óz jyrynda da «Zerli oryndyq ústinde, Al shymyldyq ishinde, Arýdy súidim ókinben» dep aitylady. Tipti, bertingi Keńes ýaǵynda da oqýshylar «alqyzyl galstýk» dep kóp sairady. Iaǵni, «al» degenińiz – qyzyl, alqyzyl, shymqai qyzyl degen maǵyna beredi. Demek, Dospanbettiń aitqany – qyzyl mama aǵash. Qashannan Ordanyń ózi eshqashan jalǵyz shoshaiyp turmaidy. Úlken ordadan tys birneshe kishi ordalar turady. Árqaisysynyń syrtynda, aýlaqtaý tusta arnaiy mama aǵashtary bar. Olardyń ózi ártúrli, ár tústi. Sonyń ishinde Basty ordanyń mama aǵashy – qyzyl mama aǵash, iaki «al mama aǵash» (qazirgi túsinikke yńǵailasaq, shlagbaýmy bar, «ohranasy» bar kádimgi «vip-parkovka»). Bul «al mama aǵashqa» ekiniń biri emes, Dospanbet siiaqty «týǵan aidai nurlanyp, dýlyǵa kigen» batyr Aǵalar ǵana at bailaǵan. Sondyqtan da ol «Azaýlyda Aǵa bolǵan erler kóp edi, Áitse de almaǵa at bailaǵany joq edi» deidi. Árine, uǵynyqty bolýy úshin «mama aǵash» tirkesin biz keiin qosyp aldyq. Sonyń ózinde qazir mama aǵashtyń ne zat ekeni túsinikti bolǵanymen, onyń qandai bolatyny umytyldy. Áitpese, erterekte aǵashty qospai-aq «al mamanyń» ózi jeke qoldanysta edi ǵoi. Endi aýyzeki tilde osy «al mamanyń» kele-kele, «al mamǵa», odan keiingi jyrshylardyń bir-birinen qaǵys estýimen, ia jyr býyny sáikestigimen «almaǵa» ainalyp aitylýy zańdylyq emes pe. Biz qazirdiń ózinde «mama aǵash» dep aitsaq, onymyz «mam-aǵash» bolyp estiledi.
Hosh, osy tustan toqtalaiyq. Kelisseńizder, Dospanbet babamyzdyń «Almaǵa at bailaýynyń» syry osy. Bul taqyrypty qozǵaýymyz da sebepsiz emes. Jaqynda bir saittyń jazbageri «almaǵa at bailaýdy» ózinshe burmalap (bálkim, elge túsinikti qylaiyn degen shyǵar), «alamanǵa at bailaǵan» dep te jiberipti. Sony kórgen sátte jadymyzda júrgen osy «tápsirimizdi» dereý nazarlaryńyzǵa usyndyq. Dospanbet babanyń «Almaǵa at bailaǵany» endi túsinikti boldy ǵoi. Endeshe, ony «Alamanǵa at bailaǵan» dep qoldan ózgertpei-aq qoisaq qaitedi?!.
Tólegen JÁKITAIULY,
"Egemen Qazaqstan" gazeti
