Qarymdy qalamger, kórnekti jazýshy Álibek Asqarov jaiynda aitar áńgimemizdi birer álqissamen bastaýdyń reti kelip turǵandai. Árine, qai lámimizdiń de astar-aǵysy, saiyp kelgende, onyń shyǵarmashylyq syr-sipatyna saiatyndyǵyna esh shúbá bolmasa kerek. «Mona Lizanyń portreti» atty taqyryby bir arnada toǵysqan, saryndas áńgimeler jinaǵyn oqi otyryp, bizge qyzyq kóringen bir jait – búginde sóz ónerindegi sýretkerlik sheberliktiń qyr-syryn qapysyz meńgergen qalamgerdiń ómirdegi jolyn sýretshilikten bastaýy edi. Iá, jas talap alǵashynda tórt jyl kóz maiyn taýysyp Almaty kórkemsýret ýchilishesin bitiripti. Túrli boiaýlarmen sýret salýdyń baqytyn bastan keshire júrip, keiinnen ómir sýretin sózben salý ónerine aýysypty. Bul talpynys-talaptyń tabyssyz bolmaǵandyǵyna Asqarovtyń ádebiet alamanyndaǵy altailyq ádemi dúbiri, ásem jorǵasy aiǵaq.
Ekinshi álqissamyz tup-týra osy arada Altaiǵa bailanysty aitylmaq. Asqaq Altai, asqar Altai, Han Altai. Bir kezdegi kók túriktiń de, qazirgi kóp túriktiń de ata qonysy, qara shańyraǵy Abyz Altai. Mine, bizdiń Álekeń, Álibek Asqarov – naq osy Altaidyń tól perzenti. Osyǵan qarap, Altaidyń Asqarovy desek te qup jarasyp tur. Iá, kórnekti isiniń órmegimen de, kórkem sóziniń órnegimen de kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp, kózge túsken Altaidyń ziiatker hám sanatker bel balasy. Álbette, súiiner uly retinde Asqarovty týǵan jeri Altai menshiktep jatsa, buǵan eshkimniń báseke-talasy da bolmasy anyq.
Bul kisi basy ashyq nársege nege sonsha shuqshiia qaldy deýshiler de tabylar. Al onyń mánisi mynaý edi. Jaqynda dúnieden ótken qazaqtyń ziiatker aqyny Tólegen Qajybaev 2014 jyldyń qyrkúieginde «Qazaq ádebieti» gazetiniń betinde qalamdas inisiniń shyǵarmashylyǵy týraly ilkimdi oilar aitqan maqala jariialapty. Ol maqalaǵa «Asqarovtyń Altaiy» degen taýdai taqyryp qoiypty. Biz biletin týmysynan tekti Tókeń jópsheńdige sóz shyǵyndamaidy. Suńǵyla aǵataiym ózi de áńgime arqaýyn taqyryptan bastap tarqatypty: «Maqalama qoiǵan taqyrybyma tosyrqai qarar kez kelgen qazaq «E, Altai Álibek Asqarovqa ǵana qatysty ma eken?» deýi ábden múmkin. Ábden múmkin emes, týra solai, jatyp alyp týlary haq. Álibek Asqarovtyń «Altaida altyn kúz edi» povesin oqyǵannan keiingi týyndaǵan oi Altai, shyn mánisinde, Asqarovtiki de eken degen tujyrymǵa taban tiretken. Óitkeni kólemi shaǵyn bolǵanymen, povestiń aitar sózi, Altai óńiriniń ǵajap tabiǵatynyń tumsa kelbet-keskini, onyń qoinaýyndaǵy ushqan qus, júgirgen ańy, uiysa ósken san alýan shóbi, taýy, tasy, biikten qulaǵan sarqyrama sýlaryna deiin suńǵatty sulý poemaǵa tán sýretterimen súisintpei qalmaǵan. Povest kórnekti qalamgerdiń kemel shaǵynan shyrai berer qalpymen, Altaidyń aq súmbidei sulý saltanatyn sýretteýge kelgende, on san boiaýly palitraly polotnony kóz aldyńa kóldeneń tartqandai ádemi áserge bóleidi».
Ómirde týra bilik ustynnan ainymai ótken shynshyl da synshyl Tólegen Qajybaevtyń dýaly aýzymen «kórnekti», «kemel shaǵynan shyrai berer» qalamger dep baǵalaný ekiniń birine buiyra berer qurmet emesin basqalardan buryn biz bilemiz. Óitkeni Tólegen aǵanyń talǵam tarazysy bizge jaqsy tanys. Sondyqtan da «Altai, shyn máninde Asqarovtiki eken» degen tolaiym tujyrymyna basy bútin qosylamyz. Qalihandai taipalǵan klassiktiń Altaiy. Tektiliktiń kerbuǵysy Oralhannyń Altaiy. Endi kelip jurt uǵymynda qalyptalǵan qaǵidaly dástúrdiń jelisin úzbegen zańdy da jarasymdy jalǵasyndai bolyp Asqarovtyń Altaiy sulbasyn aiqyndap, júlgelene asqaqtap boi kótergenin qýana quptaimyz. Oqyrmandardy bul Altai da á degennen qyzyqtyryp baýrap alady. Qalihan men Oralhan aǵalarynyń Altaiyn ári tolyqtyrady, ári sonymen qatar-qaptaldas, múldem bólek óziniń Altaiyn jasaidy. Altaidyń joǵaryda aitqan, óziniń aldyndaǵy uly jyrshylaryn joqtatpai jolyn qýǵan ini-qalamgerdiń «Munar taýdy, muzart shyńdy ańsaimyn» kitabyndaǵy esse-tolǵaýlardyń qadir-qasietine Qadyr aǵa Myrza Áli jetip, kezinde parasatty paiym-pikirin aǵynan jaryla aityp ketken bolatyn. El gazeti «Egemende» jaryq kórgen ol maqalada qairan Qadaǵamnyń: «Budan birneshe jyl buryn, tipten jas kezimde jiyrma bes myń shaqyrym jol júrip, osy óńirdi kóktei ótip, Gimalai asqan Nikolai Rerihtiń kúndelikterimen tanysyp, tańǵalǵanmyn. Ǵashyq bolǵanmyn Altaiǵa. Tús kórgendei sezingenmin. Mine, endi Álibek Asqarovtyń kitabyn tamsana oqyp otyryp, sol baiaǵy túsimniń jalǵasyn kórgendei boldym.
Iá, ádili de osy! Qadaǵań qadap turyp aitqandai, Álibektiń týǵan jerge degen uly mahabbaty ulan-ǵaiyr uly Altaidy qaltqysyz iemdenýge, meiirlene qatty qysyp, qapsyra qushýǵa, perzenttik sezim pernelerimen aýyldas hám rýhtas aǵasy Oralhansha asqaqtata qara sózben jyrlaýǵa haqysy bar eken. Altai degende daryn bulaǵynyń kózi ashylyp, shabyt dariiasy kemerinen asa aqtarylyp, sol bir barshamyzǵa qymbat ta qasterli tabiǵat áleminiń, sol álemdegi adamdardyń, tirshilik-tynys pen qareketterdiń shynaiy sýretin qylqalam dáldigimen, alýan boiaýly ásem ajarmen aishyqtaidy. Avtordyń Altai taqyrybyndaǵy altaiy qyzyl túlkidei qýnap qulpyrǵan shyǵarmalaryn ár kezde oqi júre bizdiń de kókeige bir túigenimiz osy. «Kókkól», «Shabanbai», «Muztaý», «Shyndyǵatai», «Marqakól» syndy tolǵanys-tebireniske toly esse, tolǵamdaryndaǵy iirimder, sezim qylyn dóp basyp shertetin sátter kim-kimniń de júregin shym etkizbei, búiregin búlk etkizbei qoimasy, qyzyǵýshylyǵyn týdyrmai toqtamasy anyq. Munyń syrtynda oqyrman suranysyna orai qazaq tilinde qaita-qaita jeti ret basylǵan, kóp taralymmen Beijińdegi «Ulttar» baspasynan shyqqan, birneshe márte orys tilinde jaryq kórgen, aǵylshyn tiline jeke kitap bolyp aýdarylǵan «Ór Altai, men qaiteiin biigińdi» romany syr-sypaty bólek, óz aldyna bir órgek dúnie.
Osy rette bizdiń óz tarapymyzdan ańǵaryp, oiymyzǵa tamyzdyq tastaǵan myna bir jait edi. Talai da talai sýretshiler Altai peizajyn tamashalap, tabiǵat eskizderin kózbe-kóz qylqalamǵa ilindirip, fotoapparatqa tartyp, suńǵatty polotnolar týdyrǵan shyǵar, týdyra da bermek. Kózben kórgenge, kóńilmen sezgenge ne jetsin! Alaida deimin-aý, áli Altaiǵa aiaǵy jete almai júrgen sýretshiler bolsa, Altai keskindemesiniń kóshirmesin emes, túp kórinisterin Asqarov shyǵarmalarynan oqyp-toqyp, quddy kózben kórgendei beinelep sala berýlerine bolatyn siiaqty. Tólnusqaǵa jeteǵabyl keskindeme týyndysy shyǵatynyna biz kepil. Mine, sóz óneriniń, onyń ishinde Asqarov qalamynyń álemeti osyndai! Buǵan bir jaǵynan onyń týabitti sýretshi ekendiginiń septigi tigendigi de sózsiz. Shabyttýmalyq ónernamalardyń jeń ushynan jalǵasyp ushtasýy, keskindeme ónerindegi sýretshiliktiń sóz ónerindegi sýretkerlikke ulasýy dep te naq osy ǵajap ǵibratty aitpaqpyz.
Árine, tek Altaimen shektelse de, Álibek shyǵarmashylyǵynyń aiasy tar, aýqymy azǵantai bolyp qalady dep aita almas edik. Biraq óitkende talantynyń tabiǵatyna, qabiletiniń qarymyna obal bolary sózsiz-di. En ómirdi, ken ómirdi, qoǵamnyń nebir qaishylyqtarǵa toly qaltarys tustaryn keńinen kelistire tolǵaityn qaitalanbas qoltańbany biz áý basta-aq aitqan shaǵyn kitaptan zer sala, súiine, asa bir yrzashylyqpen baiqap, bilip, kózben kórip, kóńilge túiip otyrmyz. Bul kitap birqatar jańa áńgimelermen tolyqtyrylyp, «Foliant» baspasynda qaita basylyp shyqqan tárizdi. Osynyń aldynda, biraz jyl buryn «Sotsializm áńgimeleri» degen atpen jariia júzin kórgen osynaý ádemi de áibát kitapty klassigimiz Qadyr Myrza Áli «bul meniń naǵyz oljam boldy» dep kókke kótere, aǵynan jaryla alǵysyn tógip-tógip aitýy tegin deimisiz?
Bir aitarlyǵy, Álekeń ómirde de, ónerde de syrbaz, estet azamat. Jazýshylyq ónerdegi qily sheberlikti qisynymen igergen. Kemerinen asyp tógilmeidi, orynsyz ásireqyzylǵa berilmeidi, shyǵarmadaǵy til shuraiyn, ómir shyraiyn jerine jetkize qulpyrtatyn jerde áste de keiin sheginbeidi. Jalań baiandaý men jaidaq uranshyldyqty mańaiyna jolatpaidy, janyna darytpaidy. Iá, onyń estettigi kózdi aldaityn kópirshik, ishi qýys, syrty dańǵaza jyltyraq emes, ómirdiń qaz-qalpyndaǵy shynaiy, maǵynaly kórinisi. Baiandalyp, táptishtep túsindirilip emes, sóz sýretimen kórkem beinelenip berilgen ómirdiń óz kórinisi. Syldyraǵan sulýyna yntyqpaidy, qazaqtyń jalpaq tiliniń qaimaǵyn qalqidy.
«Sotsializm áńgimeleri» toptamasy Álibektiń álemin jarqyrata ashyp tastaǵandai. Sebebi Biýffon aitqandai, stil degenimizdiń ózi adam ǵoi. Osyǵan orailastyrsaq, bizdiń qalamgerdiń biik intellektisi, zerger zerlegendei zerdeli parasat-mádenieti naq osy áńgimelerinen ádemi tanylǵandai. Budan ári tereńdei qozǵasaq, osynaý joǵary shyǵarmashylyq izdenis intellektisi jazýshyny sotsializm taqyrybyn qazaq qalamgerleri arasynda birinshi bolyp qoiasyn aqtara, indete qaýzaýǵa jetelegen. Sotsializm bul arada jazýshynyń taqyryby ǵana emes, onyń keiipkeri. Kózkórgen, kóńil súzgisinen ótken jaqsy tanysy. Jańaǵy áńgimelerde osy keiipkerdiń, iaǵni sotsializmniń tutas beinesiniń móltek eskizderi jasalyp, keiinde buldyrap qalyp bara jatqan obrazy taiǵa tańba basqandai etip músindeledi.
Árine, sotsializm degen úlken qoǵamdyq formatsiianyń, tarihi kategoriia uǵymynyń túgel sipatyn shaǵyn áńgimeler toptamasynda tolyq aityp jetkizý múmkin emes, ol – maqsat ta emes. Ol úshin ondaǵan, bálkim, júzdegen hikaiat, romandar jazylýy kerek bolar, jazylǵan, jazylyp ta jatyr delikshi. Bizdiń avtorymyz báz bireýlerdei sotsializmdi sypyra maqtaý nemese jek kóre jamandap qara kúielesh etip kórsetý nietinen de aýlaq. Iá, unatsaq ta, unatpasaq ta sol bir zaman bizdiń taǵdyr-taraýymyz, halqymyzdyń taǵdyr-talaiynyń úlken bir kezeńi bolyp qaldy. Shyndyǵyna kelsek, bizdiń bir kezderi súiikti bolǵan Sovetter Odaǵymyz sotsialistik qoǵamda ómir súrip jatyrmyz dep jalpaq jahanǵa óńeshin jyrta jar salsa da, shynaiy sotsializmdi qura almaǵan edi. Shoń jazýshy Shyńǵys Aitmatov sol kezderdiń ózinde bir saparynan oralǵanda: «Naǵyz sotsializm Shvetsiia men Norvegiiada eken» dep aitqany esimizde. Bul oraida Asqarov uly Shyqańmen úndes shyǵyp, elimizdegi kemeldený turmaq, kóktemei qalǵan sotsializm kelbetin kelistire sýrettegen demekpiz. Aitpaǵymyz, osy rette izgi de igi nitetti ýtopiiadan shyqqan sotsializmniń esh kinási joq; kiná arman-ańsardaǵy sol izgilikti qoǵamdy qura almaǵan quryp qalǵyr júiede. Álibek-álem bizge osy aqiqatty kórkem sóziniń desteli kestesimen uqtyrǵandai.
«Mona Liza» kartinasyn jaqsy kórip, pir tutqan Tóleýjan. Stýdent kezinen qaida barsa tastamaidy, alyp júredi; barǵan jerinde basyna, qabyrǵaǵa ilip qoiady. Iá, álemge áigili sýretke qazaq balasynyń yqylasy túsken eken, ana jyly Parijden ákelgen tábárik «Djokonda» meniń de úidegi kabinetimde qurmetti jerde tur. Onda turǵan ne bar dersiz? Bar eken. Sonyń túiinin Tóleýjannyń aýyldan kelgen anasy, qarapaiym ǵana qazaq áieli – Gúlaiym sheshei sheship beredi. Ol sýrettegi osy arýǵa uly úilengeli júr eken dep qalyp, bulqan-talqan. Sheshesi bul qyzdy balasyna teń sanamaidy.
«Sonda sen... bárin tárk etip, mynaý atasy basqa býaz qatynǵa úilengeli júrsiń be? – dep sonshalyqty salqyn raimen tósektiń basyndaǵy «Mona Lizany» iegimen nusqady.
– Táte! – Tóleýjan ne derin bilmei, tilin tistep sylq etip otyra ketti.
– Beti sekpil-sekpil, ózińnen bes-on jas úlken áielde neń bar edi, botam-aý?».
«Mona Lizanyń» portreti áńgimesindegi bul epizodtyń iýmory bar bolsa da, sál ezý tartsańyz da, iýmorsyz qabyldaisyz. Oilanyp qalasyz. Gáp tereńde, kiltipannyń qyrlary kóp. Oǵan áńgimeni zerdelep oqyp shyqqan oily oqyrman ǵana boilai almaq. Ǵasyrlar boiy syr ashpaǵan Mona Lizanyń tylsym jymiysynyń jumbaǵy osylai sheshildi. Sóitse, ol júkti kelinshektiń baqyt shýaǵy balqytqan jymiysy eken ǵoi. Jumbaqty taban astynda sheship bergen qarapaiym qazaq áieli, Tóleýjannyń anasy Gúlaiym sheshei bolyp shyqty. Anasynan artyq pa? Sýretti dar aiyryp jyrtty da, ashýly ananyń kóńilin ornyna túsirdi. Osynaý tosyn túiinnen de talai taǵylym tarqatýǵa bolǵandai.
«Levitannyń daýysy» áńgimesinde «qyrǵi qabaq» soǵys jyldarynyń aýany aishyqtalady. Bul soǵys degennen jurt ábden zárezap bolǵan ǵoi. Taýany qaitqan, ishten mújilip taýy shaǵylǵan. Muqajan aqsaqaldyń jalǵyz uly German soǵysynda qyrshyn ketken. Onyń kindiginen taraǵan jalǵyz nemeresi Qýanyshbektiń es bilip eseigen shaǵy myna bir teketires, tońteris zamanǵa kez keledi. Endigi soǵys – atom soǵysy bolady deidi, ol eshkimdi aman qaldyrmaidy, tuqymyńdy tuzdai qurtatyn kórinedi. Qara aspandy tóndirgen ylǵi da bir sýyq habar. Amerika degen qoqańdaǵan bir dushpan shyǵyp tur. Oipyrmai, soǵys qashan shyǵyp keter eken dep eldi úrei bilep alǵan. Jamandyq habarshysy – qabyrǵadaǵy qara radio. Júrek jaryla qorqatyny – Levitannyń sańqyldaǵan zárli daýysy. Sóitip, júrgende melshiip únsiz turǵan radio kenetten: «Tyńdańyzdar... tyńdańyzdar... tyńdańyzdar!» dep záre-qutty alyp sańq ete túsedi.
Osy aiazdai zárli daýystan tóbesine muzdai sý quiyp jibergendei, Muqańnyń júregi aýzyna tyǵylady... «Bastaldy sum soǵys, jalǵyz tuiaq tamyrym da úziletin boldy» dep, sai-súiegi syzdap, ishtei mújilip, kúńirenip ketedi. Radionyń bir minýttai únsiz qalǵan kidirisi jandy kúizeltip, bir ǵasyrǵa sozylǵandai. Sodan... sodan ne boldy deisiz ǵoi? Bul joly ǵaryshqa tuńǵysh adam ushypty. Iýrii Gagarin degen. On bettik shaǵyn áńgimeniń shymyr fabýlasy osy ǵana. Biraq ol sol bir almaǵaiyp zamana kelbetin, jan qatparlarynda jasyrynǵan kúiinishter men aldamysh-súiinishterdi qaz-qalpynda kóz aldyńyzǵa keltiredi. Osy jáne odan keiingi áńgimelerde de sovettik nasihattyń adam sanasyn ýlap tastaǵanyn astarlap, maqtamen baýyzdaǵandai qylyp bipazdap, sonshalyqty shynaiy sýrettermen jetkizedi. Momaqan, montany, ańqaý, ańǵyrt, sýjuqpas, kólgir, qýyrshaq ári qoldan jasalǵan kósemsymaq minezderdi nanymdy tiptendiredi.
Sovettik uǵymdaǵy jyltyraq sotsializmniń naǵyz surqy, kólgirliginiń kókesi «Býtaforiia» áńgimesinen ýytty sarkazmmen ótkir kórinis tapqan. Bul qoǵamdaǵy dabyldaǵan istiń, jalaýlaǵan urannyń bári kádimgi qyp-qyzyl ótirik, kókime kózboiaýshylyq ekenin oqiǵaly obrazdarmen ońtaily ashady. Osyndaǵy tosyn tapqyrlyq sol jalǵandyqqa qudaidai sengen adamnyń ózin shoshyndyra «astapyralla» degizip, qulatyp túsirgendei...
Másele bylai. Amerikanyń Týson qalasynan kelgen meimandardy mýzei ekspozitsiialarymen tanystyrǵan gid, arshyǵan jumyrtqadai Ainash qyz áýelde aǵylshyn tiline sýdai bolyp kóringen. «Pai-pai, jańa zamandaǵy qazaqtyń qyzy-ai!» degizip súisindirgen. Biraq sheteldik qonaqtyń qoiǵan qarapaiym suraǵyna kóńil bólmeidi, jaýap ta bermeidi. Sóitse, ol qyzymyz aǵylshyn tilinen múlde maqurym eken, ekspozitsiia-eksponattar týraly aǵylshynsha jattap alǵanyn ǵana sýdyratyp aityp shyǵady eken. Bildei bastyq Isaǵalymnyń ózi budan beihabar: «Osy bizdiń kóp sharýamyz býtaforiia bolyp bara ma, qalai ózi? Bári de kózboiaý, jalǵan...» dep muńaiyp, kózi endi ashylǵandai, uiqydan jańa oianǵandai hal keshedi. Bul jóninde oqyrmannyń da oiǵa batary haq.
Osy taqylettes pikir-paiymdardy basqa áńgimelerine de telýge ábden bolarlyq. Asqarov áńgimeleriniń bir sipaty – novella tektes, sulý syrly, marjandai yzylǵan jumyr bolyp keletindigi: Alashtyń Aqseleý Seidimbegine arnalǵan «Qara quiyn, aq kóilekti» qara sózben móldirete hám tebirente jyrlanǵan muńly poema, sherli dastan ba dersiz. Ol dastan adamdy sonshalyq egilter, aishýaqqa malynǵan jabyrqaý áserge bóleidi. Mundaǵy qara quiyn – sum soǵys salǵan qasiret-qaiǵynyń, atyń óshkir joqshylyqtyń, jadaý turmys pen tarshylyq qysasynyń julymyr beinesi. Ol aq kóilek adamdardyń shattyǵyn, balalyq qyzyqty, áiel baqytyn, jarqyn kúlkisin urlaidy, mazaq qylyp zar jylatady.
Túrli adamdar, alýan minezder, úrkek te úrgedek, úmitshil nesheme jaǵdailar. Bir keiipkeri – Doldash aǵai asa kitapqumar, biraq tek bertingi German soǵysy týraly kitaptardy ǵana oqidy. Sóitse, ol solardyń birinde bolmasa birinde maidanda qaza tapqan aǵasy Moldashtyń aty kezdesip qala ma dep telmirip izdenedi eken. Qaida soǵys týraly kitap bolsa, sony aldyrtyp oqyp shyqqansha, baiyz taptaidy. Endi bir áńgimelerdegi (mysaly «Oblava», «Saiasi aktsiia») biraz keiipkerler ózimizge sondai kóztanys, jaqyn-jýyq adamdar syńaily. Oqiǵalar da tanys. Bir qyrdyń ǵana astynda qalǵan sotsializm tusynda oryn alǵany emis-emis qulaǵymyzǵa jetip te júrgenin nesin jasyraiyq. Ezý tartamyz. Sony qulpyrtyp túsirgen Asqarovtyń qyraǵy baiqampazdyǵyna, sol, bir qaraǵanda, eleýsiz jaittardan óreli oi túigen jazýshylyq sheberligine, Altai jyrshysyna ainalyp, keń óriske shyqqan prozasyna parasatty pragmatizm tán ekendigine tánti bolamyz. Al osy qasietterden,baiqampazdyq pen sýretkerlik sheberlikten myna qolymyzdaǵy «Mona Lizanyń portreti» atty oqyrman oljasy bolǵan áp-ádemi, aimańdai kitaptyń dúniege kelgeni qandai ǵanibet.
«Jaqsynyń jaqsylyǵyn ait» demekshi, Asqarovtyń sóz ónerindegi osyndai qalamgerlik darynyna rýhani ómirimizdegi qairatkerlik qarymy qatar-qaptaldas úilese ulasyp jatýy da tegin emes. Kózi qaraqty qaýym onyń kezinde 31 tomdyq qazaqsha-oryssha jáne oryssha-qazaqsha ǵylymi salalyq terminologiialyq sózdikter toptamasyn ázirlep shyǵarýǵa atsalysqan atpal qareketin jaqsy biledi. Bul shyn máninde de qazaq tiliniń jańa zamanǵa sai dami túsýine igi yqpal etken, mańyzy zor máiekti basylym bolǵan edi. Onyń taǵy bir taǵylymdy isi taǵy da ádebiet-mádeniet, rýhaniiat salasymen bailanysty boldy. Osy jaidy belgili qairatker hám qalamger azamat Saýytbek Abdrahmanov ózine jaqynda ǵana Memlekettik syilyq áperip mereilendirgen «Abyz Ábish» tolǵanystar kitabynda bylai baiandaidy: «2003 jyly, ol kezde men Aqparat ministri edim, «Mádeni mura» memlekettik baǵdarlamasy aiasynda 100 tomdyq «Álem ádebieti» seriiasyn jasaqtaýǵa kirisetin boldyq. Ábish aǵamen aqyldasyp, aldynan ótip alaiyq dep, ministrliktegi departament direktory, jazýshy Álibek Asqarov ekeýmiz úiine bardyq. Sonda Ábekeń ainalasy úsh saǵattyń ishinde (Klara apaidyń biz barysymen qazanǵa salǵan eti bylqyp pisip bolǵansha) adamnyń aýzynan kórkem sóz shyqqaly bergi, ejelgi zamandardan búgingi kúnge deiingi ádebiettiń bar asylyn aǵyl-tegil aqtaryp ótti... 100 tomdyq tizimge kirgizýge kimderdiń nendei shyǵarmalary laiyqty, qai shyǵarmasyn aýdarýǵa bolatynyn, kimge aýdartý kerektigin, buryn aýdarylǵan dúnielerdiń arnaýly redaktorlyǵyna kimder laiyqty degen siiaqty qat-qabat máselelerdiń bárin dáýiri, aǵymdary, janrlary, avtorlary, elderi boiynsha jipke tizip aityp shyqty».
Kemeńger Kekilbaev, abyz Ábekeń aǵyl-tegil áńgimeni aqtaryp jatqanda, jalma-jan qalam-qaǵazyn qolǵa alyp, kerekti málimetter men avtorlardy jailap túrtip qoiyp otyrǵan Álekeńdi kózge elestetemin. Bul aradaǵy súiinerlik bir ǵajap – azamattarymyzdyń aqyl-parasaty, asa jaýapty jumysty bereke-birlikpen yntymaqtasa ádemi atqaryp shyǵýy. Al osy ulan-ǵaiyr jobanyń qalyń qara jumysynyń basy-qasynda qylaý shyǵarmai árdaiym atalmysh baǵdarlamany iske asyrý jónindegi Qoǵamdyq keńestiń jaýapty hatshysy Álibek Asqarov júrgenin bilemiz. Qai jaǵynan da igiligi mol baǵdarlama aiasynda álem ádebieti jaýharlarynyń biri «Mobi Dik nemese Aq kit» romany qazaq oqyrmanymen bizdiń tárjima arqyly qaýyshyp edi. Ana tilimizdegi «Álem ádebieti» kitaphanasynyń jasaqtalýy oraiynda alǵysqa asa laiyqtylardyń biri osy azamat ekenin sonda kózimizben kórdik, kókeiimizben sezindik.
Altaidan tartyp, «sotsializm» taqyrybyna til bitirip jan salǵan, qazaq prozasynda qarymdy sózin aitqan, álem ádebietine júz tomdyq jol ashyp, sýretshilikten – sýretkerlikke jetken, ádemi ádepten ult ziiatkeriniń óresine kóterilgen Álibek Asqarov áleminiń ǵibraty, álbette, bir ǵana bul áńgimemen túgesilmek emes.
Qorǵanbek AMANJOL,
Halyqaralyq «Alash» ádebi syilyǵynyń laýreaty.
"Egemen Qazaqstan" gazeti
