قارىمدى قالامگەر, كٶرنەكتٸ جازۋشى ەلٸبەك اسقاروۆ جايىندا ايتار ەڭگٸمەمٸزدٸ بٸرەر ەلقيسسامەن باستاۋدىڭ رەتٸ كەلٸپ تۇرعانداي. ەرينە, قاي لەمٸمٸزدٸڭ دە استار-اعىسى, سايىپ كەلگەندە, ونىڭ شىعارماشىلىق سىر-سيپاتىنا ساياتىندىعىنا ەش شٷبە بولماسا كەرەك. «مونا ليزانىڭ پورترەتٸ» اتتى تاقىرىبى بٸر ارنادا توعىسقان, سارىنداس ەڭگٸمەلەر جيناعىن وقي وتىرىپ, بٸزگە قىزىق كٶرٸنگەن بٸر جايت – بٷگٸندە سٶز ٶنەرٸندەگٸ سۋرەتكەرلٸك شەبەرلٸكتٸڭ قىر-سىرىن قاپىسىز مەڭگەرگەن قالامگەردٸڭ ٶمٸردەگٸ جولىن سۋرەتشٸلٸكتەن باستاۋى ەدٸ. يە, جاس تالاپ العاشىندا تٶرت جىل كٶز مايىن تاۋىسىپ الماتى كٶركەمسۋرەت ۋچيليششەسٸن بٸتٸرٸپتٸ. تٷرلٸ بوياۋلارمەن سۋرەت سالۋدىڭ باقىتىن باستان كەشٸرە جٷرٸپ, كەيٸننەن ٶمٸر سۋرەتٸن سٶزبەن سالۋ ٶنەرٸنە اۋىسىپتى. بۇل تالپىنىس-تالاپتىڭ تابىسسىز بولماعاندىعىنا اسقاروۆتىڭ ەدەبيەت الامانىنداعى التايلىق ەدەمٸ دٷبٸرٸ, ەسەم جورعاسى ايعاق.
ەكٸنشٸ ەلقيسسامىز تۇپ-تۋرا وسى ارادا التايعا بايلانىستى ايتىلماق. اسقاق التاي, اسقار التاي, حان التاي. بٸر كەزدەگٸ كٶك تٷرٸكتٸڭ دە, قازٸرگٸ كٶپ تٷرٸكتٸڭ دە اتا قونىسى, قارا شاڭىراعى ابىز التاي. مٸنە, بٸزدٸڭ ەلەكەڭ, ەلٸبەك اسقاروۆ – ناق وسى التايدىڭ تٶل پەرزەنتٸ. وسىعان قاراپ, التايدىڭ اسقاروۆى دەسەك تە قۇپ جاراسىپ تۇر. يە, كٶرنەكتٸ ٸسٸنٸڭ ٶرمەگٸمەن دە, كٶركەم سٶزٸنٸڭ ٶرنەگٸمەن دە كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىعىپ, كٶزگە تٷسكەن التايدىڭ زيياتكەر ھەم ساناتكەر بەل بالاسى. ەلبەتتە, سٷيٸنەر ۇلى رەتٸندە اسقاروۆتى تۋعان جەرٸ التاي مەنشٸكتەپ جاتسا, بۇعان ەشكٸمنٸڭ بەسەكە-تالاسى دا بولماسى انىق.
بۇل كٸسٸ باسى اشىق نەرسەگە نەگە سونشا شۇقشييا قالدى دەۋشٸلەر دە تابىلار. ال ونىڭ مەنٸسٸ مىناۋ ەدٸ. جاقىندا دٷنيەدەن ٶتكەن قازاقتىڭ زيياتكەر اقىنى تٶلەگەن قاجىباەۆ 2014 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنٸڭ بەتٸندە قالامداس ٸنٸسٸنٸڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ٸلكٸمدٸ ويلار ايتقان ماقالا جارييالاپتى. ول ماقالاعا «اسقاروۆتىڭ التايى» دەگەن تاۋداي تاقىرىپ قويىپتى. بٸز بٸلەتٸن تۋمىسىنان تەكتٸ تٶكەڭ جٶپشەڭدٸگە سٶز شىعىندامايدى. سۇڭعىلا اعاتايىم ٶزٸ دە ەڭگٸمە ارقاۋىن تاقىرىپتان باستاپ تارقاتىپتى: «ماقالاما قويعان تاقىرىبىما توسىرقاي قارار كەز كەلگەن قازاق «ە, التاي ەلٸبەك اسقاروۆقا عانا قاتىستى ما ەكەن?» دەۋٸ ەبدەن مٷمكٸن. ەبدەن مٷمكٸن ەمەس, تۋرا سولاي, جاتىپ الىپ تۋلارى حاق. ەلٸبەك اسقاروۆتىڭ «التايدا التىن كٷز ەدٸ» پوۆەسٸن وقىعاننان كەيٸنگٸ تۋىنداعان وي التاي, شىن مەنٸسٸندە, اسقاروۆتٸكٸ دە ەكەن دەگەن تۇجىرىمعا تابان تٸرەتكەن. ٶيتكەنٸ كٶلەمٸ شاعىن بولعانىمەن, پوۆەستٸڭ ايتار سٶزٸ, التاي ٶڭٸرٸنٸڭ عاجاپ تابيعاتىنىڭ تۇمسا كەلبەت-كەسكٸنٸ, ونىڭ قويناۋىنداعى ۇشقان قۇس, جٷگٸرگەن اڭى, ۇيىسا ٶسكەن سان الۋان شٶبٸ, تاۋى, تاسى, بيٸكتەن قۇلاعان سارقىراما سۋلارىنا دەيٸن سۇڭعاتتى سۇلۋ پوەماعا تەن سۋرەتتەرٸمەن سٷيسٸنتپەي قالماعان. پوۆەست كٶرنەكتٸ قالامگەردٸڭ كەمەل شاعىنان شىراي بەرەر قالپىمەن, التايدىڭ اق سٷمبٸدەي سۇلۋ سالتاناتىن سۋرەتتەۋگە كەلگەندە, ون سان بوياۋلى پاليترالى پولوتنونى كٶز الدىڭا كٶلدەنەڭ تارتقانداي ەدەمٸ ەسەرگە بٶلەيدٸ».
ٶمٸردە تۋرا بيلٸك ۇستىننان اينىماي ٶتكەن شىنشىل دا سىنشىل تٶلەگەن قاجىباەۆتىڭ دۋالى اۋزىمەن «كٶرنەكتٸ», «كەمەل شاعىنان شىراي بەرەر» قالامگەر دەپ باعالانۋ ەكٸنٸڭ بٸرٸنە بۇيىرا بەرەر قۇرمەت ەمەسٸن باسقالاردان بۇرىن بٸز بٸلەمٸز. ٶيتكەنٸ تٶلەگەن اعانىڭ تالعام تارازىسى بٸزگە جاقسى تانىس. سوندىقتان دا «التاي, شىن مەنٸندە اسقاروۆتٸكٸ ەكەن» دەگەن تولايىم تۇجىرىمىنا باسى بٷتٸن قوسىلامىز. قاليحانداي تايپالعان كلاسسيكتٸڭ التايى. تەكتٸلٸكتٸڭ كەربۇعىسى ورالحاننىڭ التايى. ەندٸ كەلٸپ جۇرت ۇعىمىندا قالىپتالعان قاعيدالى دەستٷردٸڭ جەلٸسٸن ٷزبەگەن زاڭدى دا جاراسىمدى جالعاسىنداي بولىپ اسقاروۆتىڭ التايى سۇلباسىن ايقىنداپ, جٷلگەلەنە اسقاقتاپ بوي كٶتەرگەنٸن قۋانا قۇپتايمىز. وقىرمانداردى بۇل التاي دا ە دەگەننەن قىزىقتىرىپ باۋراپ الادى. قاليحان مەن ورالحان اعالارىنىڭ التايىن ەرٸ تولىقتىرادى, ەرٸ سونىمەن قاتار-قاپتالداس, مٷلدەم بٶلەك ٶزٸنٸڭ التايىن جاسايدى. التايدىڭ جوعارىدا ايتقان, ٶزٸنٸڭ الدىنداعى ۇلى جىرشىلارىن جوقتاتپاي جولىن قۋعان ٸنٸ-قالامگەردٸڭ «مۇنار تاۋدى, مۇزارت شىڭدى اڭسايمىن» كٸتابىنداعى ەسسە-تولعاۋلاردىڭ قادٸر-قاسيەتٸنە قادىر اعا مىرزا ەلي جەتٸپ, كەزٸندە پاراساتتى پايىم-پٸكٸرٸن اعىنان جارىلا ايتىپ كەتكەن بولاتىن. ەل گازەتٸ «ەگەمەندە» جارىق كٶرگەن ول ماقالادا قايران قاداعامنىڭ: «بۇدان بٸرنەشە جىل بۇرىن, تٸپتەن جاس كەزٸمدە جيىرما بەس مىڭ شاقىرىم جول جٷرٸپ, وسى ٶڭٸردٸ كٶكتەي ٶتٸپ, گيمالاي اسقان نيكولاي رەريحتٸڭ كٷندەلٸكتەرٸمەن تانىسىپ, تاڭعالعانمىن. عاشىق بولعانمىن التايعا. تٷس كٶرگەندەي سەزٸنگەنمٸن. مٸنە, ەندٸ ەلٸبەك اسقاروۆتىڭ كٸتابىن تامسانا وقىپ وتىرىپ, سول باياعى تٷسٸمنٸڭ جالعاسىن كٶرگەندەي بولدىم.
يە, ەدٸلٸ دە وسى! قاداعاڭ قاداپ تۇرىپ ايتقانداي, ەلٸبەكتٸڭ تۋعان جەرگە دەگەن ۇلى ماحابباتى ۇلان-عايىر ۇلى التايدى قالتقىسىز يەمدەنۋگە, مەيٸرلەنە قاتتى قىسىپ, قاپسىرا قۇشۋعا, پەرزەنتتٸك سەزٸم پەرنەلەرٸمەن اۋىلداس ھەم رۋحتاس اعاسى ورالحانشا اسقاقتاتا قارا سٶزبەن جىرلاۋعا حاقىسى بار ەكەن. التاي دەگەندە دارىن بۇلاعىنىڭ كٶزٸ اشىلىپ, شابىت داريياسى كەمەرٸنەن اسا اقتارىلىپ, سول بٸر بارشامىزعا قىمبات تا قاستەرلٸ تابيعات ەلەمٸنٸڭ, سول ەلەمدەگٸ ادامداردىڭ, تٸرشٸلٸك-تىنىس پەن قارەكەتتەردٸڭ شىنايى سۋرەتٸن قىلقالام دەلدٸگٸمەن, الۋان بوياۋلى ەسەم اجارمەن ايشىقتايدى. اۆتوردىڭ التاي تاقىرىبىنداعى التايى قىزىل تٷلكٸدەي قۋناپ قۇلپىرعان شىعارمالارىن ەر كەزدە وقي جٷرە بٸزدٸڭ دە كٶكەيگە بٸر تٷيگەنٸمٸز وسى. «كٶككٶل», «شابانباي», «مۇزتاۋ», «شىندىعاتاي», «مارقاكٶل» سىندى تولعانىس-تەبٸرەنٸسكە تولى ەسسە, تولعامدارىنداعى يٸرٸمدەر, سەزٸم قىلىن دٶپ باسىپ شەرتەتٸن سەتتەر كٸم-كٸمنٸڭ دە جٷرەگٸن شىم ەتكٸزبەي, بٷيرەگٸن بٷلك ەتكٸزبەي قويماسى, قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرماي توقتاماسى انىق. مۇنىڭ سىرتىندا وقىرمان سۇرانىسىنا وراي قازاق تٸلٸندە قايتا-قايتا جەتٸ رەت باسىلعان, كٶپ تارالىممەن بەيجٸڭدەگٸ «ۇلتتار» باسپاسىنان شىققان, بٸرنەشە مەرتە ورىس تٸلٸندە جارىق كٶرگەن, اعىلشىن تٸلٸنە جەكە كٸتاپ بولىپ اۋدارىلعان «ٶر التاي, مەن قايتەيٸن بيٸگٸڭدٸ» رومانى سىر-سىپاتى بٶلەك, ٶز الدىنا بٸر ٶرگەك دٷنيە.
وسى رەتتە بٸزدٸڭ ٶز تاراپىمىزدان اڭعارىپ, ويىمىزعا تامىزدىق تاستاعان مىنا بٸر جايت ەدٸ. تالاي دا تالاي سۋرەتشٸلەر التاي پەيزاجىن تاماشالاپ, تابيعات ەسكيزدەرٸن كٶزبە-كٶز قىلقالامعا ٸلٸندٸرٸپ, فوتواپپاراتقا تارتىپ, سۇڭعاتتى پولوتنولار تۋدىرعان شىعار, تۋدىرا دا بەرمەك. كٶزبەن كٶرگەنگە, كٶڭٸلمەن سەزگەنگە نە جەتسٸن! الايدا دەيمٸن-اۋ, ەلٸ التايعا اياعى جەتە الماي جٷرگەن سۋرەتشٸلەر بولسا, التاي كەسكٸندەمەسٸنٸڭ كٶشٸرمەسٸن ەمەس, تٷپ كٶرٸنٸستەرٸن اسقاروۆ شىعارمالارىنان وقىپ-توقىپ, قۇددى كٶزبەن كٶرگەندەي بەينەلەپ سالا بەرۋلەرٸنە بولاتىن سيياقتى. تٶلنۇسقاعا جەتەعابىل كەسكٸندەمە تۋىندىسى شىعاتىنىنا بٸز كەپٸل. مٸنە, سٶز ٶنەرٸنٸڭ, ونىڭ ٸشٸندە اسقاروۆ قالامىنىڭ ەلەمەتٸ وسىنداي! بۇعان بٸر جاعىنان ونىڭ تۋابٸتتٸ سۋرەتشٸ ەكەندٸگٸنٸڭ سەپتٸگٸ تيگەندٸگٸ دە سٶزسٸز. شابىتتۋمالىق ٶنەرنامالاردىڭ جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ ۇشتاسۋى, كەسكٸندەمە ٶنەرٸندەگٸ سۋرەتشٸلٸكتٸڭ سٶز ٶنەرٸندەگٸ سۋرەتكەرلٸككە ۇلاسۋى دەپ تە ناق وسى عاجاپ عيبراتتى ايتپاقپىز.
ەرينە, تەك التايمەن شەكتەلسە دە, ەلٸبەك شىعارماشىلىعىنىڭ اياسى تار, اۋقىمى ازعانتاي بولىپ قالادى دەپ ايتا الماس ەدٸك. بٸراق ٶيتكەندە تالانتىنىڭ تابيعاتىنا, قابٸلەتٸنٸڭ قارىمىنا وبال بولارى سٶزسٸز-دٸ. ەن ٶمٸردٸ, كەن ٶمٸردٸ, قوعامنىڭ نەبٸر قايشىلىقتارعا تولى قالتارىس تۇستارىن كەڭٸنەن كەلٸستٸرە تولعايتىن قايتالانباس قولتاڭبانى بٸز ەۋ باستا-اق ايتقان شاعىن كٸتاپتان زەر سالا, سٷيٸنە, اسا بٸر ىرزاشىلىقپەن بايقاپ, بٸلٸپ, كٶزبەن كٶرٸپ, كٶڭٸلگە تٷيٸپ وتىرمىز. بۇل كٸتاپ بٸرقاتار جاڭا ەڭگٸمەلەرمەن تولىقتىرىلىپ, «فوليانت» باسپاسىندا قايتا باسىلىپ شىققان تەرٸزدٸ. وسىنىڭ الدىندا, بٸراز جىل بۇرىن «سوتسياليزم ەڭگٸمەلەرٸ» دەگەن اتپەن جارييا جٷزٸن كٶرگەن وسىناۋ ەدەمٸ دە ەيبەت كٸتاپتى كلاسسيگٸمٸز قادىر مىرزا ەلي «بۇل مەنٸڭ ناعىز ولجام بولدى» دەپ كٶككە كٶتەرە, اعىنان جارىلا العىسىن تٶگٸپ-تٶگٸپ ايتۋى تەگٸن دەيمٸسٸز?
بٸر ايتارلىعى, ەلەكەڭ ٶمٸردە دە, ٶنەردە دە سىرباز, ەستەت ازامات. جازۋشىلىق ٶنەردەگٸ قيلى شەبەرلٸكتٸ قيسىنىمەن يگەرگەن. كەمەرٸنەن اسىپ تٶگٸلمەيدٸ, ورىنسىز ەسٸرەقىزىلعا بەرٸلمەيدٸ, شىعارماداعى تٸل شۇرايىن, ٶمٸر شىرايىن جەرٸنە جەتكٸزە قۇلپىرتاتىن جەردە ەستە دە كەيٸن شەگٸنبەيدٸ. جالاڭ بايانداۋ مەن جايداق ۇرانشىلدىقتى ماڭايىنا جولاتپايدى, جانىنا دارىتپايدى. يە, ونىڭ ەستەتتٸگٸ كٶزدٸ الدايتىن كٶپٸرشٸك, ٸشٸ قۋىس, سىرتى داڭعازا جىلتىراق ەمەس, ٶمٸردٸڭ قاز-قالپىنداعى شىنايى, ماعىنالى كٶرٸنٸسٸ. باياندالىپ, تەپتٸشتەپ تٷسٸندٸرٸلٸپ ەمەس, سٶز سۋرەتٸمەن كٶركەم بەينەلەنٸپ بەرٸلگەن ٶمٸردٸڭ ٶز كٶرٸنٸسٸ. سىلدىراعان سۇلۋىنا ىنتىقپايدى, قازاقتىڭ جالپاق تٸلٸنٸڭ قايماعىن قالقيدى.
«سوتسياليزم ەڭگٸمەلەرٸ» توپتاماسى ەلٸبەكتٸڭ ەلەمٸن جارقىراتا اشىپ تاستاعانداي. سەبەبٸ بيۋففون ايتقانداي, ستيل دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ ادام عوي. وسىعان ورايلاستىرساق, بٸزدٸڭ قالامگەردٸڭ بيٸك ينتەللەكتٸسٸ, زەرگەر زەرلەگەندەي زەردەلٸ پاراسات-مەدەنيەتٸ ناق وسى ەڭگٸمەلەرٸنەن ەدەمٸ تانىلعانداي. بۇدان ەرٸ تەرەڭدەي قوزعاساق, وسىناۋ جوعارى شىعارماشىلىق ٸزدەنٸس ينتەللەكتٸسٸ جازۋشىنى سوتسياليزم تاقىرىبىن قازاق قالامگەرلەرٸ اراسىندا بٸرٸنشٸ بولىپ قوياسىن اقتارا, ٸندەتە قاۋزاۋعا جەتەلەگەن. سوتسياليزم بۇل ارادا جازۋشىنىڭ تاقىرىبى عانا ەمەس, ونىڭ كەيٸپكەرٸ. كٶزكٶرگەن, كٶڭٸل سٷزگٸسٸنەن ٶتكەن جاقسى تانىسى. جاڭاعى ەڭگٸمەلەردە وسى كەيٸپكەردٸڭ, ياعني سوتسياليزمنٸڭ تۇتاس بەينەسٸنٸڭ مٶلتەك ەسكيزدەرٸ جاسالىپ, كەيٸندە بۇلدىراپ قالىپ بارا جاتقان وبرازى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتٸپ مٷسٸندەلەدٸ.
ەرينە, سوتسياليزم دەگەن ٷلكەن قوعامدىق فورماتسييانىڭ, تاريحي كاتەگورييا ۇعىمىنىڭ تٷگەل سيپاتىن شاعىن ەڭگٸمەلەر توپتاماسىندا تولىق ايتىپ جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس, ول – ماقسات تا ەمەس. ول ٷشٸن ونداعان, بەلكٸم, جٷزدەگەن حيكايات, روماندار جازىلۋى كەرەك بولار, جازىلعان, جازىلىپ تا جاتىر دەلٸكشٸ. بٸزدٸڭ اۆتورىمىز بەز بٸرەۋلەردەي سوتسياليزمدٸ سىپىرا ماقتاۋ نەمەسە جەك كٶرە جامانداپ قارا كٷيەلەش ەتٸپ كٶرسەتۋ نيەتٸنەن دە اۋلاق. يە, ۇناتساق تا, ۇناتپاساق تا سول بٸر زامان بٸزدٸڭ تاعدىر-تاراۋىمىز, حالقىمىزدىڭ تاعدىر-تالايىنىڭ ٷلكەن بٸر كەزەڭٸ بولىپ قالدى. شىندىعىنا كەلسەك, بٸزدٸڭ بٸر كەزدەرٸ سٷيٸكتٸ بولعان سوۆەتتەر وداعىمىز سوتسياليستٸك قوعامدا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز دەپ جالپاق جاھانعا ٶڭەشٸن جىرتا جار سالسا دا, شىنايى سوتسياليزمدٸ قۇرا الماعان ەدٸ. شوڭ جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆ سول كەزدەردٸڭ ٶزٸندە بٸر ساپارىنان ورالعاندا: «ناعىز سوتسياليزم شۆەتسييا مەن نورۆەگييادا ەكەن» دەپ ايتقانى ەسٸمٸزدە. بۇل ورايدا اسقاروۆ ۇلى شىقاڭمەن ٷندەس شىعىپ, ەلٸمٸزدەگٸ كەمەلدەنۋ تۇرماق, كٶكتەمەي قالعان سوتسياليزم كەلبەتٸن كەلٸستٸرە سۋرەتتەگەن دەمەكپٸز. ايتپاعىمىز, وسى رەتتە ٸزگٸ دە يگٸ نيتەتتٸ ۋتوپييادان شىققان سوتسياليزمنٸڭ ەش كٸنەسٸ جوق; كٸنە ارمان-اڭسارداعى سول ٸزگٸلٸكتٸ قوعامدى قۇرا الماعان قۇرىپ قالعىر جٷيەدە. ەلٸبەك-ەلەم بٸزگە وسى اقيقاتتى كٶركەم سٶزٸنٸڭ دەستەلٸ كەستەسٸمەن ۇقتىرعانداي.
«مونا ليزا» كارتيناسىن جاقسى كٶرٸپ, پٸر تۇتقان تٶلەۋجان. ستۋدەنت كەزٸنەن قايدا بارسا تاستامايدى, الىپ جٷرەدٸ; بارعان جەرٸندە باسىنا, قابىرعاعا ٸلٸپ قويادى. يە, ەلەمگە ەيگٸلٸ سۋرەتكە قازاق بالاسىنىڭ ىقىلاسى تٷسكەن ەكەن, انا جىلى پاريجدەن ەكەلگەن تەبەرٸك «دجوكوندا» مەنٸڭ دە ٷيدەگٸ كابينەتٸمدە قۇرمەتتٸ جەردە تۇر. وندا تۇرعان نە بار دەرسٸز? بار ەكەن. سونىڭ تٷيٸنٸن تٶلەۋجاننىڭ اۋىلدان كەلگەن اناسى, قاراپايىم عانا قازاق ەيەلٸ – گٷلايىم شەشەي شەشٸپ بەرەدٸ. ول سۋرەتتەگٸ وسى ارۋعا ۇلى ٷيلەنگەلٸ جٷر ەكەن دەپ قالىپ, بۇلقان-تالقان. شەشەسٸ بۇل قىزدى بالاسىنا تەڭ سانامايدى.
«سوندا سەن... بەرٸن تەرك ەتٸپ, مىناۋ اتاسى باسقا بۋاز قاتىنعا ٷيلەنگەلٸ جٷرسٸڭ بە? – دەپ سونشالىقتى سالقىن رايمەن تٶسەكتٸڭ باسىنداعى «مونا ليزانى» يەگٸمەن نۇسقادى.
– تەتە! – تٶلەۋجان نە دەرٸن بٸلمەي, تٸلٸن تٸستەپ سىلق ەتٸپ وتىرا كەتتٸ.
– بەتٸ سەكپٸل-سەكپٸل, ٶزٸڭنەن بەس-ون جاس ٷلكەن ەيەلدە نەڭ بار ەدٸ, بوتام-اۋ?».
«مونا ليزانىڭ» پورترەتٸ ەڭگٸمەسٸندەگٸ بۇل ەپيزودتىڭ يۋمورى بار بولسا دا, سەل ەزۋ تارتساڭىز دا, يۋمورسىز قابىلدايسىز. ويلانىپ قالاسىز. گەپ تەرەڭدە, كٸلتيپاننىڭ قىرلارى كٶپ. وعان ەڭگٸمەنٸ زەردەلەپ وقىپ شىققان ويلى وقىرمان عانا بويلاي الماق. عاسىرلار بويى سىر اشپاعان مونا ليزانىڭ تىلسىم جىميىسىنىڭ جۇمباعى وسىلاي شەشٸلدٸ. سٶيتسە, ول جٷكتٸ كەلٸنشەكتٸڭ باقىت شۋاعى بالقىتقان جىميىسى ەكەن عوي. جۇمباقتى تابان استىندا شەشٸپ بەرگەن قاراپايىم قازاق ەيەلٸ, تٶلەۋجاننىڭ اناسى گٷلايىم شەشەي بولىپ شىقتى. اناسىنان ارتىق پا? سۋرەتتٸ دار ايىرىپ جىرتتى دا, اشۋلى انانىڭ كٶڭٸلٸن ورنىنا تٷسٸردٸ. وسىناۋ توسىن تٷيٸننەن دە تالاي تاعىلىم تارقاتۋعا بولعانداي.
«لەۆيتاننىڭ داۋىسى» ەڭگٸمەسٸندە «قىرعي قاباق» سوعىس جىلدارىنىڭ اۋانى ايشىقتالادى. بۇل سوعىس دەگەننەن جۇرت ەبدەن زەرەزاپ بولعان عوي. تاۋانى قايتقان, ٸشتەن مٷجٸلٸپ تاۋى شاعىلعان. مۇقاجان اقساقالدىڭ جالعىز ۇلى گەرمان سوعىسىندا قىرشىن كەتكەن. ونىڭ كٸندٸگٸنەن تاراعان جالعىز نەمەرەسٸ قۋانىشبەكتٸڭ ەس بٸلٸپ ەسەيگەن شاعى مىنا بٸر تەكەتٸرەس, توڭتەرٸس زامانعا كەز كەلەدٸ. ەندٸگٸ سوعىس – اتوم سوعىسى بولادى دەيدٸ, ول ەشكٸمدٸ امان قالدىرمايدى, تۇقىمىڭدى تۇزداي قۇرتاتىن كٶرٸنەدٸ. قارا اسپاندى تٶندٸرگەن ىلعي دا بٸر سۋىق حابار. امەريكا دەگەن قوقاڭداعان بٸر دۇشپان شىعىپ تۇر. ويپىرماي, سوعىس قاشان شىعىپ كەتەر ەكەن دەپ ەلدٸ ٷرەي بيلەپ العان. جاماندىق حابارشىسى – قابىرعاداعى قارا راديو. جٷرەك جارىلا قورقاتىنى – لەۆيتاننىڭ ساڭقىلداعان زەرلٸ داۋىسى. سٶيتٸپ, جٷرگەندە مەلشيٸپ ٷنسٸز تۇرعان راديو كەنەتتەن: «تىڭداڭىزدار... تىڭداڭىزدار... تىڭداڭىزدار!» دەپ زەرە-قۇتتى الىپ ساڭق ەتە تٷسەدٸ.
وسى ايازداي زەرلٸ داۋىستان تٶبەسٸنە مۇزداي سۋ قۇيىپ جٸبەرگەندەي, مۇقاڭنىڭ جٷرەگٸ اۋزىنا تىعىلادى... «باستالدى سۇم سوعىس, جالعىز تۇياق تامىرىم دا ٷزٸلەتٸن بولدى» دەپ, ساي-سٷيەگٸ سىزداپ, ٸشتەي مٷجٸلٸپ, كٷڭٸرەنٸپ كەتەدٸ. راديونىڭ بٸر مينۋتتاي ٷنسٸز قالعان كٸدٸرٸسٸ جاندى كٷيزەلتٸپ, بٸر عاسىرعا سوزىلعانداي. سودان... سودان نە بولدى دەيسٸز عوي? بۇل جولى عارىشقا تۇڭعىش ادام ۇشىپتى. يۋريي گاگارين دەگەن. ون بەتتٸك شاعىن ەڭگٸمەنٸڭ شىمىر فابۋلاسى وسى عانا. بٸراق ول سول بٸر الماعايىپ زامانا كەلبەتٸن, جان قاتپارلارىندا جاسىرىنعان كٷيٸنٸشتەر مەن الدامىش-سٷيٸنٸشتەردٸ قاز-قالپىندا كٶز الدىڭىزعا كەلتٸرەدٸ. وسى جەنە ودان كەيٸنگٸ ەڭگٸمەلەردە دە سوۆەتتٸك ناسيحاتتىڭ ادام ساناسىن ۋلاپ تاستاعانىن استارلاپ, ماقتامەن باۋىزداعانداي قىلىپ بيپازداپ, سونشالىقتى شىنايى سۋرەتتەرمەن جەتكٸزەدٸ. موماقان, مونتانى, اڭقاۋ, اڭعىرت, سۋجۇقپاس, كٶلگٸر, قۋىرشاق ەرٸ قولدان جاسالعان كٶسەمسىماق مٸنەزدەردٸ نانىمدى تيپتەندٸرەدٸ.
سوۆەتتٸك ۇعىمداعى جىلتىراق سوتسياليزمنٸڭ ناعىز سۇرقى, كٶلگٸرلٸگٸنٸڭ كٶكەسٸ «بۋتافورييا» ەڭگٸمەسٸنەن ۋىتتى ساركازممەن ٶتكٸر كٶرٸنٸس تاپقان. بۇل قوعامداعى دابىلداعان ٸستٸڭ, جالاۋلاعان ۇراننىڭ بەرٸ كەدٸمگٸ قىپ-قىزىل ٶتٸرٸك, كٶكٸمە كٶزبوياۋشىلىق ەكەنٸن وقيعالى وبرازدارمەن وڭتايلى اشادى. وسىنداعى توسىن تاپقىرلىق سول جالعاندىققا قۇدايداي سەنگەن ادامنىڭ ٶزٸن شوشىندىرا «استاپىراللا» دەگٸزٸپ, قۇلاتىپ تٷسٸرگەندەي...
مەسەلە بىلاي. امەريكانىڭ تۋسون قالاسىنان كەلگەن مەيمانداردى مۋزەي ەكسپوزيتسييالارىمەن تانىستىرعان گيد, ارشىعان جۇمىرتقاداي ايناش قىز ەۋەلدە اعىلشىن تٸلٸنە سۋداي بولىپ كٶرٸنگەن. «پاي-پاي, جاڭا زامانداعى قازاقتىڭ قىزى-اي!» دەگٸزٸپ سٷيسٸندٸرگەن. بٸراق شەتەلدٸك قوناقتىڭ قويعان قاراپايىم سۇراعىنا كٶڭٸل بٶلمەيدٸ, جاۋاپ تا بەرمەيدٸ. سٶيتسە, ول قىزىمىز اعىلشىن تٸلٸنەن مٷلدە ماقۇرىم ەكەن, ەكسپوزيتسييا-ەكسپوناتتار تۋرالى اعىلشىنشا جاتتاپ العانىن عانا سۋدىراتىپ ايتىپ شىعادى ەكەن. بٸلدەي باستىق يساعالىمنىڭ ٶزٸ بۇدان بەيحابار: «وسى بٸزدٸڭ كٶپ شارۋامىز بۋتافورييا بولىپ بارا ما, قالاي ٶزٸ? بەرٸ دە كٶزبوياۋ, جالعان...» دەپ مۇڭايىپ, كٶزٸ ەندٸ اشىلعانداي, ۇيقىدان جاڭا ويانعانداي حال كەشەدٸ. بۇل جٶنٸندە وقىرماننىڭ دا ويعا باتارى حاق.
وسى تاقىلەتتەس پٸكٸر-پايىمداردى باسقا ەڭگٸمەلەرٸنە دە تەلۋگە ەبدەن بولارلىق. اسقاروۆ ەڭگٸمەلەرٸنٸڭ بٸر سيپاتى – نوۆەللا تەكتەس, سۇلۋ سىرلى, مارجانداي ىزىلعان جۇمىر بولىپ كەلەتٸندٸگٸ: الاشتىڭ اقسەلەۋ سەيدٸمبەگٸنە ارنالعان «قارا قۇيىن, اق كٶيلەكتٸ» قارا سٶزبەن مٶلدٸرەتە ھەم تەبٸرەنتە جىرلانعان مۇڭلى پوەما, شەرلٸ داستان با دەرسٸز. ول داستان ادامدى سونشالىق ەگٸلتەر, ايشۋاققا مالىنعان جابىرقاۋ ەسەرگە بٶلەيدٸ. مۇنداعى قارا قۇيىن – سۇم سوعىس سالعان قاسٸرەت-قايعىنىڭ, اتىڭ ٶشكٸر جوقشىلىقتىڭ, جاداۋ تۇرمىس پەن تارشىلىق قىساسىنىڭ جۇلىمىر بەينەسٸ. ول اق كٶيلەك ادامداردىڭ شاتتىعىن, بالالىق قىزىقتى, ەيەل باقىتىن, جارقىن كٷلكٸسٸن ۇرلايدى, مازاق قىلىپ زار جىلاتادى.
تٷرلٸ ادامدار, الۋان مٸنەزدەر, ٷركەك تە ٷرگەدەك, ٷمٸتشٸل نەشەمە جاعدايلار. بٸر كەيٸپكەرٸ – دولداش اعاي اسا كٸتاپقۇمار, بٸراق تەك بەرتٸنگٸ گەرمان سوعىسى تۋرالى كٸتاپتاردى عانا وقيدى. سٶيتسە, ول سولاردىڭ بٸرٸندە بولماسا بٸرٸندە مايداندا قازا تاپقان اعاسى مولداشتىڭ اتى كەزدەسٸپ قالا ما دەپ تەلمٸرٸپ ٸزدەنەدٸ ەكەن. قايدا سوعىس تۋرالى كٸتاپ بولسا, سونى الدىرتىپ وقىپ شىققانشا, بايىز تاپتايدى. ەندٸ بٸر ەڭگٸمەلەردەگٸ (مىسالى «وبلاۆا», «ساياسي اكتسييا») بٸراز كەيٸپكەرلەر ٶزٸمٸزگە سونداي كٶزتانىس, جاقىن-جۋىق ادامدار سىڭايلى. وقيعالار دا تانىس. بٸر قىردىڭ عانا استىندا قالعان سوتسياليزم تۇسىندا ورىن العانى ەمٸس-ەمٸس قۇلاعىمىزعا جەتٸپ تە جٷرگەنٸن نەسٸن جاسىرايىق. ەزۋ تارتامىز. سونى قۇلپىرتىپ تٷسٸرگەن اسقاروۆتىڭ قىراعى بايقامپازدىعىنا, سول, بٸر قاراعاندا, ەلەۋسٸز جايتتاردان ٶرەلٸ وي تٷيگەن جازۋشىلىق شەبەرلٸگٸنە, التاي جىرشىسىنا اينالىپ, كەڭ ٶرٸسكە شىققان پروزاسىنا پاراساتتى پراگماتيزم تەن ەكەندٸگٸنە تەنتٸ بولامىز. ال وسى قاسيەتتەردەن,بايقامپازدىق پەن سۋرەتكەرلٸك شەبەرلٸكتەن مىنا قولىمىزداعى «مونا ليزانىڭ پورترەتٸ» اتتى وقىرمان ولجاسى بولعان ەپ-ەدەمٸ, ايماڭداي كٸتاپتىڭ دٷنيەگە كەلگەنٸ قانداي عانيبەت.
«جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت» دەمەكشٸ, اسقاروۆتىڭ سٶز ٶنەرٸندەگٸ وسىنداي قالامگەرلٸك دارىنىنا رۋحاني ٶمٸرٸمٸزدەگٸ قايراتكەرلٸك قارىمى قاتار-قاپتالداس ٷيلەسە ۇلاسىپ جاتۋى دا تەگٸن ەمەس. كٶزٸ قاراقتى قاۋىم ونىڭ كەزٸندە 31 تومدىق قازاقشا-ورىسشا جەنە ورىسشا-قازاقشا عىلىمي سالالىق تەرمينولوگييالىق سٶزدٸكتەر توپتاماسىن ەزٸرلەپ شىعارۋعا اتسالىسقان اتپال قارەكەتٸن جاقسى بٸلەدٸ. بۇل شىن مەنٸندە دە قازاق تٸلٸنٸڭ جاڭا زامانعا ساي دامي تٷسۋٸنە يگٸ ىقپال ەتكەن, ماڭىزى زور مەيەكتٸ باسىلىم بولعان ەدٸ. ونىڭ تاعى بٸر تاعىلىمدى ٸسٸ تاعى دا ەدەبيەت-مەدەنيەت, رۋحانييات سالاسىمەن بايلانىستى بولدى. وسى جايدى بەلگٸلٸ قايراتكەر ھەم قالامگەر ازامات ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ ٶزٸنە جاقىندا عانا مەملەكەتتٸك سىيلىق ەپەرٸپ مەرەيلەندٸرگەن «ابىز ەبٸش» تولعانىستار كٸتابىندا بىلاي باياندايدى: «2003 جىلى, ول كەزدە مەن اقپارات مينيسترٸ ەدٸم, «مەدەني مۇرا» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى اياسىندا 100 تومدىق «ەلەم ەدەبيەتٸ» سەريياسىن جاساقتاۋعا كٸرٸسەتٸن بولدىق. ەبٸش اعامەن اقىلداسىپ, الدىنان ٶتٸپ الايىق دەپ, مينيسترلٸكتەگٸ دەپارتامەنت ديرەكتورى, جازۋشى ەلٸبەك اسقاروۆ ەكەۋمٸز ٷيٸنە باردىق. سوندا ەبەكەڭ اينالاسى ٷش ساعاتتىڭ ٸشٸندە (كلارا اپايدىڭ بٸز بارىسىمەن قازانعا سالعان ەتٸ بىلقىپ پٸسٸپ بولعانشا) ادامنىڭ اۋزىنان كٶركەم سٶز شىققالى بەرگٸ, ەجەلگٸ زامانداردان بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸنگٸ ەدەبيەتتٸڭ بار اسىلىن اعىل-تەگٸل اقتارىپ ٶتتٸ... 100 تومدىق تٸزٸمگە كٸرگٸزۋگە كٸمدەردٸڭ نەندەي شىعارمالارى لايىقتى, قاي شىعارماسىن اۋدارۋعا بولاتىنىن, كٸمگە اۋدارتۋ كەرەكتٸگٸن, بۇرىن اۋدارىلعان دٷنيەلەردٸڭ ارناۋلى رەداكتورلىعىنا كٸمدەر لايىقتى دەگەن سيياقتى قات-قابات مەسەلەلەردٸڭ بەرٸن دەۋٸرٸ, اعىمدارى, جانرلارى, اۆتورلارى, ەلدەرٸ بويىنشا جٸپكە تٸزٸپ ايتىپ شىقتى».
كەمەڭگەر كەكٸلباەۆ, ابىز ەبەكەڭ اعىل-تەگٸل ەڭگٸمەنٸ اقتارىپ جاتقاندا, جالما-جان قالام-قاعازىن قولعا الىپ, كەرەكتٸ مەلٸمەتتەر مەن اۆتورلاردى جايلاپ تٷرتٸپ قويىپ وتىرعان ەلەكەڭدٸ كٶزگە ەلەستەتەمٸن. بۇل اراداعى سٷيٸنەرلٸك بٸر عاجاپ – ازاماتتارىمىزدىڭ اقىل-پاراساتى, اسا جاۋاپتى جۇمىستى بەرەكە-بٸرلٸكپەن ىنتىماقتاسا ەدەمٸ اتقارىپ شىعۋى. ال وسى ۇلان-عايىر جوبانىڭ قالىڭ قارا جۇمىسىنىڭ باسى-قاسىندا قىلاۋ شىعارماي ەردايىم اتالمىش باعدارلامانى ٸسكە اسىرۋ جٶنٸندەگٸ قوعامدىق كەڭەستٸڭ جاۋاپتى حاتشىسى ەلٸبەك اسقاروۆ جٷرگەنٸن بٸلەمٸز. قاي جاعىنان دا يگٸلٸگٸ مول باعدارلاما اياسىندا ەلەم ەدەبيەتٸ جاۋھارلارىنىڭ بٸرٸ «موبي ديك نەمەسە اق كيت» رومانى قازاق وقىرمانىمەن بٸزدٸڭ تەرجٸما ارقىلى قاۋىشىپ ەدٸ. انا تٸلٸمٸزدەگٸ «ەلەم ەدەبيەتٸ» كٸتاپحاناسىنىڭ جاساقتالۋى ورايىندا العىسقا اسا لايىقتىلاردىڭ بٸرٸ وسى ازامات ەكەنٸن سوندا كٶزٸمٸزبەن كٶردٸك, كٶكەيٸمٸزبەن سەزٸندٸك.
التايدان تارتىپ, «سوتسياليزم» تاقىرىبىنا تٸل بٸتٸرٸپ جان سالعان, قازاق پروزاسىندا قارىمدى سٶزٸن ايتقان, ەلەم ەدەبيەتٸنە جٷز تومدىق جول اشىپ, سۋرەتشٸلٸكتەن – سۋرەتكەرلٸككە جەتكەن, ەدەمٸ ەدەپتەن ۇلت زيياتكەرٸنٸڭ ٶرەسٸنە كٶتەرٸلگەن ەلٸبەك اسقاروۆ ەلەمٸنٸڭ عيبراتى, ەلبەتتە, بٸر عانا بۇل ەڭگٸمەمەن تٷگەسٸلمەك ەمەس.
قورعانبەك امانجول,
حالىقارالىق «الاش» ەدەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
