Taiaý Shyǵystaǵy soǵys tórtinshi aiǵa aiaq basqanymen, álemdik ekonomika ázirge aýyr daǵdarysqa ushyrai qoiǵan joq. Degenmen bul ýaqytsha turaqtylyq qana bolýy múmkin. Munai baǵasynyń qymbattaýy, infliatsiialyq qysymnyń qaita kúsheiýi, jetkizý tizbegindegi irkilister men qarjy naryǵyndaǵy belgisizdik álem ekonomikasynyń osal tustaryn taǵy bir márte aiqyn kórsetti. Halyqaralyq valiýta qory (HVQ) qazirgi ahýaldy «turaqty, biraq táýekeli joǵary kezeń» dep baǵalaidy.
Sońǵy bes jylda jahandyq ekonomika birinen soń biri kelgen daǵdarystardan kóz ashpady. Aldymen pandemiia óndiris pen halyqaralyq saýdany álsiretti. Keiin Resei men Ýkraina arasyndaǵy soǵys energiia men azyq-túlik naryǵyna soqqy berdi. Endi Taiaý Shyǵystaǵy qaqtyǵys álemdik ekonomikanyń beriktigin kezekti ret synaqqa salyp otyr.
Ázirge álemdik ekonomika bul kúizelisti eńsere alǵandai kórinedi. AQSh pen Qytai siiaqty iri ekonomikalar ósim qarqynyn saqtap otyr, al qarjy naryqtarynda jappai dúrbeleń baiqalmaidy. Biraq bul barlyq el birdei qaýipsiz aimaqta degen sóz emes.
Munai baǵasy taǵy da álem nazarynda
Taiaý Shyǵys – álemdegi munai óndirisiniń basty ortalyǵy. Sondyqtan óńirdegi kez kelgen áskeri shielenis munai naryǵyna birden áser etedi. Soǵys bastalǵannan beri munai baǵasy shamamen 30 paiyzǵa qymbattady. Ásirese álemdik munai tasymalynyń mańyzdy dálizi sanalatyn Ormýz buǵazynyń jabylýy naryqtaǵy alańdaýshylyqty kúsheitti.
Degenmen munai baǵasynyń baqylaýdan tolyq shyǵyp ketpeýine birneshe faktor áser etti. Qytai siiaqty iri memleketter strategiialyq munai qoryn paidalandy. AQSh pen Parsy shyǵanaǵynan tys elder óndiristi ulǵaitty. Kóptegen memleket ishki naryqta baǵany turaqtandyrý sharalaryn qolǵa aldy.
Alaida sarapshylar bul ýaqytsha faktorlar ekenin aitady. Eger qaqtyǵys uzaqqa sozylsa nemese jańa aimaqtarǵa taralsa, energiia baǵasynyń qaita sharyqtaýy ábden múmkin.
Energiia baǵasynyń ósýi óndiris shyǵyndaryn arttyryp, kólik qyzmetinen bastap azyq-túlikke deiingi barlyq taýardyń baǵasyna áser etedi. Sondyqtan halyqaralyq sarapshylardy munaidyń ózi emes, onyń infliatsiiany qaita údetýi kóbirek alańdatady.
Sońǵy eki jylda kóptegen memleket infliatsiiany tejeý úshin paiyzdyq mólsherlemelerdi kóterdi. Eger munai baǵasy qaita ósse, ortalyq bankter aqsha-nesie saiasatyn taǵy da qatańdatýǵa májbúr bolýy múmkin. Bul nesie qunyn ósirip, investitsiiany azaityp, ekonomikalyq ósimdi baiaýlatýy yqtimal.
Búginde jahandyq ekonomikanyń basty qozǵaýshy kúshteriniń biri – jasandy intellekt pen tsifrlyq tehnologiialar. Microsoft, NVIDIA, Google, Amazon jáne Meta sekildi alpaýyt kompaniialar jasandy intellekt pen derekterdi óńdeý ortalyqtaryna milliardtaǵan dollar investitsiia quiyp jatyr.
Osynyń arqasynda AQSh ekonomikasy joǵary ósim kórsetip otyr. Aziianyń tehnologiialyq óndirisi damyǵan elderi de jańa tehnologiialyq tolqynnyń igiligin kórip keledi.
Alaida bul múmkindik barlyq memleketke birdei buiyrǵan joq. Damýshy elderdiń basym bóliginde tsifrlyq infraqurylym álsiz, tehnologiialyq jańǵyrý baiaý júrip jatyr. Sarapshylardyń pikirinshe, aldaǵy jyldary tehnologiialyq alshaqtyq bai jáne kedei elderdiń ekonomikalyq aiyrmashylyǵyn burynǵydan da ulǵaitýy múmkin.
Qazaqstan úshin qandai sabaq bar?
Qazaqstan munai eksporttaýshy memleket bolǵandyqtan, munai baǵasynyń ósýi biýdjet kirisin arttyrýy múmkin. Alaida bul jaǵdaidyń keri áseri de joq emes.
Qazaqstan ekonomikasy importqa táýeldi. Álemdegi tasymal shyǵyndarynyń qymbattaýy elimizge ákelinetin taýarlardyń baǵasyna áser etip, infliatsiialyq qysymdy kúsheitedi. Sonymen qatar halyqaralyq qarjy naryǵyndaǵy belgisizdik teńge baǵamyna da yqpal etýi yqtimal.
Sondyqtan sarapshylar munaidan túsetin ýaqytsha tabysty aǵymdaǵy shyǵyndardy kóbeitýge emes, ekonomikany ártaraptandyrýǵa, óndiristi damytýǵa, tsifrlyq tehnologiialar men adami kapitalǵa investitsiia salýǵa baǵyttaý qajet ekenin aitady.
Halyqaralyq valiýta qory memleketterge baǵa turaqtylyǵyn saqtaýdy, biýdjettik tártipti álsiretpeýdi jáne áleýmettik qoldaýdy naqty muqtaj toptarǵa baǵyttaýdy usynady. Sonymen qatar búgingi daǵdaryspen kúresýmen qatar, jasandy intellekt, ǵylym, tehnologiia jáne bilim salasyna investitsiiany arttyrýdyń mańyzy erekshe ekeni atap ótiledi.
Búgingi geosaiasi ahýal taǵy bir mańyzdy shyndyqty kórsetti: ekonomika endi tek óndiris pen qarjy máselesi ǵana emes. Energetikalyq qaýipsizdik, tehnologiialyq táýelsizdik, innovatsiia jáne adami kapital elderdiń básekege qabilettiligin aiqyndaityn basty faktorlarǵa ainaldy.
Álemdik ekonomika ázirge bul kúizelisti eńserip otyr. Biraq qazirgi turaqtylyqty qaýiptiń seiilgeni dep qabyldaýǵa bolmaidy. Kerisinshe, bul memleketter úshin ekonomikany jańa jaǵdaiǵa beiimdep, uzaq merzimdi turaqtylyqtyń negizin qalaý qajet ekenin eske salatyn kezeń.
