تاياۋ شىعىستاعى سوعىس تٶرتٸنشٸ ايعا اياق باسقانىمەن, ەلەمدٸك ەكونوميكا ەزٸرگە اۋىر داعدارىسقا ۇشىراي قويعان جوق. دەگەنمەن بۇل ۋاقىتشا تۇراقتىلىق قانا بولۋى مٷمكٸن. مۇناي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى, ينفلياتسييالىق قىسىمنىڭ قايتا كٷشەيۋٸ, جەتكٸزۋ تٸزبەگٸندەگٸ ٸركٸلٸستەر مەن قارجى نارىعىنداعى بەلگٸسٸزدٸك ەلەم ەكونوميكاسىنىڭ وسال تۇستارىن تاعى بٸر مەرتە ايقىن كٶرسەتتٸ. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى (حۆق) قازٸرگٸ احۋالدى «تۇراقتى, بٸراق تەۋەكەلٸ جوعارى كەزەڭ» دەپ باعالايدى.
سوڭعى بەس جىلدا جاھاندىق ەكونوميكا بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ كەلگەن داعدارىستاردان كٶز اشپادى. الدىمەن پاندەمييا ٶندٸرٸس پەن حالىقارالىق ساۋدانى ەلسٸرەتتٸ. كەيٸن رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىس ەنەرگييا مەن ازىق-تٷلٸك نارىعىنا سوققى بەردٸ. ەندٸ تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىس ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ بەرٸكتٸگٸن كەزەكتٸ رەت سىناققا سالىپ وتىر.
ەزٸرگە ەلەمدٸك ەكونوميكا بۇل كٷيزەلٸستٸ ەڭسەرە العانداي كٶرٸنەدٸ. اقش پەن قىتاي سيياقتى ٸرٸ ەكونوميكالار ٶسٸم قارقىنىن ساقتاپ وتىر, ال قارجى نارىقتارىندا جاپپاي دٷربەلەڭ بايقالمايدى. بٸراق بۇل بارلىق ەل بٸردەي قاۋٸپسٸز ايماقتا دەگەن سٶز ەمەس.
مۇناي باعاسى تاعى دا ەلەم نازارىندا
تاياۋ شىعىس – ەلەمدەگٸ مۇناي ٶندٸرٸسٸنٸڭ باستى ورتالىعى. سوندىقتان ٶڭٸردەگٸ كەز كەلگەن ەسكەري شيەلەنٸس مۇناي نارىعىنا بٸردەن ەسەر ەتەدٸ. سوعىس باستالعاننان بەرٸ مۇناي باعاسى شامامەن 30 پايىزعا قىمباتتادى. ەسٸرەسە ەلەمدٸك مۇناي تاسىمالىنىڭ ماڭىزدى دەلٸزٸ سانالاتىن ورمۋز بۇعازىنىڭ جابىلۋى نارىقتاعى الاڭداۋشىلىقتى كٷشەيتتٸ.
دەگەنمەن مۇناي باعاسىنىڭ باقىلاۋدان تولىق شىعىپ كەتپەۋٸنە بٸرنەشە فاكتور ەسەر ەتتٸ. قىتاي سيياقتى ٸرٸ مەملەكەتتەر ستراتەگييالىق مۇناي قورىن پايدالاندى. اقش پەن پارسى شىعاناعىنان تىس ەلدەر ٶندٸرٸستٸ ۇلعايتتى. كٶپتەگەن مەملەكەت ٸشكٸ نارىقتا باعانى تۇراقتاندىرۋ شارالارىن قولعا الدى.
الايدا ساراپشىلار بۇل ۋاقىتشا فاكتورلار ەكەنٸن ايتادى. ەگەر قاقتىعىس ۇزاققا سوزىلسا نەمەسە جاڭا ايماقتارعا تارالسا, ەنەرگييا باعاسىنىڭ قايتا شارىقتاۋى ەبدەن مٷمكٸن.
ەنەرگييا باعاسىنىڭ ٶسۋٸ ٶندٸرٸس شىعىندارىن ارتتىرىپ, كٶلٸك قىزمەتٸنەن باستاپ ازىق-تٷلٸككە دەيٸنگٸ بارلىق تاۋاردىڭ باعاسىنا ەسەر ەتەدٸ. سوندىقتان حالىقارالىق ساراپشىلاردى مۇنايدىڭ ٶزٸ ەمەس, ونىڭ ينفلياتسييانى قايتا ٷدەتۋٸ كٶبٸرەك الاڭداتادى.
سوڭعى ەكٸ جىلدا كٶپتەگەن مەملەكەت ينفلياتسييانى تەجەۋ ٷشٸن پايىزدىق مٶلشەرلەمەلەردٸ كٶتەردٸ. ەگەر مۇناي باعاسى قايتا ٶسسە, ورتالىق بانكتەر اقشا-نەسيە ساياساتىن تاعى دا قاتاڭداتۋعا مەجبٷر بولۋى مٷمكٸن. بۇل نەسيە قۇنىن ٶسٸرٸپ, ينۆەستيتسييانى ازايتىپ, ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ باياۋلاتۋى ىقتيمال.
بٷگٸندە جاھاندىق ەكونوميكانىڭ باستى قوزعاۋشى كٷشتەرٸنٸڭ بٸرٸ – جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلىق تەحنولوگييالار. Microsoft, NVIDIA, Google, Amazon جەنە Meta سەكٸلدٸ الپاۋىت كومپانييالار جاساندى ينتەللەكت پەن دەرەكتەردٸ ٶڭدەۋ ورتالىقتارىنا ميللياردتاعان دوللار ينۆەستيتسييا قۇيىپ جاتىر.
وسىنىڭ ارقاسىندا اقش ەكونوميكاسى جوعارى ٶسٸم كٶرسەتٸپ وتىر. ازييانىڭ تەحنولوگييالىق ٶندٸرٸسٸ دامىعان ەلدەرٸ دە جاڭا تەحنولوگييالىق تولقىننىڭ يگٸلٸگٸن كٶرٸپ كەلەدٸ.
الايدا بۇل مٷمكٸندٸك بارلىق مەملەكەتكە بٸردەي بۇيىرعان جوق. دامۋشى ەلدەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸندە تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم ەلسٸز, تەحنولوگييالىق جاڭعىرۋ باياۋ جٷرٸپ جاتىر. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, الداعى جىلدارى تەحنولوگييالىق الشاقتىق باي جەنە كەدەي ەلدەردٸڭ ەكونوميكالىق ايىرماشىلىعىن بۇرىنعىدان دا ۇلعايتۋى مٷمكٸن.
قازاقستان ٷشٸن قانداي ساباق بار?
قازاقستان مۇناي ەكسپورتتاۋشى مەملەكەت بولعاندىقتان, مۇناي باعاسىنىڭ ٶسۋٸ بيۋدجەت كٸرٸسٸن ارتتىرۋى مٷمكٸن. الايدا بۇل جاعدايدىڭ كەرٸ ەسەرٸ دە جوق ەمەس.
قازاقستان ەكونوميكاسى يمپورتقا تەۋەلدٸ. ەلەمدەگٸ تاسىمال شىعىندارىنىڭ قىمباتتاۋى ەلٸمٸزگە ەكەلٸنەتٸن تاۋارلاردىڭ باعاسىنا ەسەر ەتٸپ, ينفلياتسييالىق قىسىمدى كٷشەيتەدٸ. سونىمەن قاتار حالىقارالىق قارجى نارىعىنداعى بەلگٸسٸزدٸك تەڭگە باعامىنا دا ىقپال ەتۋٸ ىقتيمال.
سوندىقتان ساراپشىلار مۇنايدان تٷسەتٸن ۋاقىتشا تابىستى اعىمداعى شىعىنداردى كٶبەيتۋگە ەمەس, ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋعا, ٶندٸرٸستٸ دامىتۋعا, تسيفرلىق تەحنولوگييالار مەن ادامي كاپيتالعا ينۆەستيتسييا سالۋعا باعىتتاۋ قاجەت ەكەنٸن ايتادى.
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى مەملەكەتتەرگە باعا تۇراقتىلىعىن ساقتاۋدى, بيۋدجەتتٸك تەرتٸپتٸ ەلسٸرەتپەۋدٸ جەنە ەلەۋمەتتٸك قولداۋدى ناقتى مۇقتاج توپتارعا باعىتتاۋدى ۇسىنادى. سونىمەن قاتار بٷگٸنگٸ داعدارىسپەن كٷرەسۋمەن قاتار, جاساندى ينتەللەكت, عىلىم, تەحنولوگييا جەنە بٸلٸم سالاسىنا ينۆەستيتسييانى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە ەكەنٸ اتاپ ٶتٸلەدٸ.
بٷگٸنگٸ گەوساياسي احۋال تاعى بٸر ماڭىزدى شىندىقتى كٶرسەتتٸ: ەكونوميكا ەندٸ تەك ٶندٸرٸس پەن قارجى مەسەلەسٸ عانا ەمەس. ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸك, تەحنولوگييالىق تەۋەلسٸزدٸك, يننوۆاتسييا جەنە ادامي كاپيتال ەلدەردٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ايقىندايتىن باستى فاكتورلارعا اينالدى.
ەلەمدٸك ەكونوميكا ەزٸرگە بۇل كٷيزەلٸستٸ ەڭسەرٸپ وتىر. بٸراق قازٸرگٸ تۇراقتىلىقتى قاۋٸپتٸڭ سەيٸلگەنٸ دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. كەرٸسٸنشە, بۇل مەملەكەتتەر ٷشٸن ەكونوميكانى جاڭا جاعدايعا بەيٸمدەپ, ۇزاق مەرزٸمدٸ تۇراقتىلىقتىڭ نەگٸزٸن قالاۋ قاجەت ەكەنٸن ەسكە سالاتىن كەزەڭ.
