Aqyl – adam boiyndaǵy eń asyl qasiet. Ony eshteńemen almastyrýǵa da, salystyrýǵa da bolmaidy. Aitalyq sizdi qaraptan qarap turyp it qaýyp aldy delik. Eger álgi ittiń aqyly bolsa qabar ma edi? Tipti jylqynyń iesin teýip, siyrdyń súzip jiberýin de osy tektes mysal retinde aitýǵa bolady. Bul jan-janýarlar men haiýanattarda sananyń damymaǵanyn dáleldeidi. Olardyń janynda adamnyń jaratylysy men bolmysy keremet. Eki aiaqty pendege Alla Taǵala sana men oi bergen. Muny Abaisha aitsaq «Aqyl – jan qýaty». Aqyn taǵy bir sózinde «Paida menen zalaldy – aqyl aiyrady» deidi.
Aqylmen oilap bilgen sóz,
Boiǵa juqpas, syrǵanar.
Yntaly júrek sezgen sóz,
Bar tamyrda qýalar, – deidi endi birde Abai atamyz.
Aqynnyń aqyl tóńireginde termelegen naqyldary munymen bitpeidi. Olardyń árqaisysyn oqyǵan saiyn tereń tuńǵiyqqa boilai beresiń, kóp nárseni oilai beresiń. «Aqyl, sezim bolmasa, tirshiliktiń nesi sán» degenin de oi eleginen ótkizip otyrsańyz, tirshiliktiń tamasha kórinisteri men qarym-qatynastyń shynaiy bolmysy da «kóbiniń syrty – bútin, ishi – tútin» degendi erekshelep beretin kórsetkish.
Qazir kóp aitylatyn áńgimeniń biri de biregeii aqshaǵa kelip tireledi. Ókinishke qarai, qazir kim dáýletti sonyń aqyly kóp sekildi kórinedi. Alaida qaltaly kisiniń de aqymaq áreketteri bolatynyn joqqa shyǵara almaisyz. Aqyldy keide ailakerlik jasaýǵa, zymiian oidy iske asyrý úshin de paidalanatyndar bar. Bir qaraǵanda olar osy isin eshkim baiqamaityndai kóredi. Adamnyń artyqshylyǵy sezimtaldyǵynda der bolsaq, árbir áreketti baǵamdai biletin pende ataýly aqyldyń arǵy jaǵynda aram niet bolsa da bilip qoiady.
Adam – asa kúrdeli jaratylys. Ol týraly ǵylymi turǵyda da, adami turǵyda da túrli pikir bildirýge bolady. Daý-janjal, urys-keris, baqtalastyq, tipti surapyl soǵys ta adamdardyń aqylynyń durys paidalanbaǵandyǵynan týyndaidy.Aqyldyń ózi parasatpen, minez-qulyqpen tyǵyz bailanysty. Osynyń barlyǵy bizdi basqa tirshilik ielerinen ereksheleidi. Erekshelik – adamǵa tán qubylys.Sol ereksheliktiń áserinen de adam damidy. Máselen, aqparattyq tehnologiiaǵa jan bitse, ol adamnan ozyp keter edi. Biraq ǵylymdy damytqan adam. Soǵan qaramastan jańalyqtarǵa ilese almai qalýymyz ókinishti.
J.Balasaǵun babamyz «Adam boiyndaǵy eń tamasha nárse – bilim men aqyl» deidi. Osy ekeýi úilesim tapqan jerde úlken is tyndyrylady. Ómirdiń óz boiaýyn shatastyryp almaýǵa da dáneker bolatyn – bilim men aqyl. Ǵalymdar adamnyń jalqaý, qatal, asa meiirimdi bolýy qan tobyna bailanysty ekendigin aitady. Bir ǵana mysal: 1907 jyly cheh ǵalymy Ia.Ianskii qan tobynyń 4-ke bólinetinin aitqan. Álemde eń kóp kezdesetin qan – 1-top (jer shary turǵyndarynyń 45 paiyzy) 2-qan toby adamdardyń 35 paiyzyna tán. 13 paiyzynyń qany 3-topqa jatady. 4-qan toby óte sirek kezdesedi, (7 paiyz). Osy toptaǵylardyń qandai qabiletke ie ekendigin de boljap bergender bar. Biraq adam eń aldymen ózine senýi kerek. «Aqyl – saǵan izgi dos, ádil joldas», «Aqyl bar jerde shyndyq bar, ótirik joq», – degen Júsip Balasaǵun babamyz ǵulamalyqtyń ǵumyry uzaqtyǵyn qulaqqaǵys jasaǵan.
Dúnieni ózgertip jatqandar – aqyldy adamdar. Sońǵy ýaqytta danyshpandardy intellektilik koeffitsientterine bailanysty anyqtaityn amaldar paida boldy. Munyń qanshalyqty durystyǵyn nemese burystyǵyn eshkim dóp basyp aita almas. Mysaly, búgingi ómirdiń erekshelikterin Móńke bi sekildi dóp basyp aityp bergen kim bar? Babamyzdyń bul aitqandaryn eshkim joqqa shyǵara almasa da intellektilik koeffitsientterin eshkim dál aityp bere almasy anyq.
Sońǵy bir derekterge nazar aýdarsaq, álemniń on ǵulamasy tóńireginde mynadai pikir bildirilipti. Adamdardyń 50 paiyzyna jýyǵynyń IQ deńgeii tómen. Demek, jer shary turǵyndary aqyl-oi deńgeii jaǵynan iriktelgen. Jańalyq ashyp, adamzattyń damýy jolynda ter tógip júrgender az ǵana bólikti quraidy. Olar – ǵalymdar. SuperScholar.org veb-basylymy eń aqyldy 10 adam týraly bylaisha oi órbitedi.
1. Stiven Hoking.
IQ 160
Ol fizika teoriiasyn zerttep, tipti ǵalamshar zańdylyqtaryn ashýǵa da septigin tigizgen. Sonymen qatar ol 7 bestseller men 14 nagradanyń iesi.
2. Kim Ýng-Iong.
IQ 210
Kim Ýng-Iong – koreiadan shyqqan výnderkind. «Ginnestiń rekordtar kitabyna» engen. Eki jasynda eki tildi erkin meńgerip, tórt jasynda matematikadan qiyn esepterdi sheshken. Segiz jasynda AQSh-qa NASA da jumys isteýge shaqyrylǵan.
3. Pol Allen.
IQ 170
Maikrosoft kompaniiasynyń qosalqy quryltaishysy. Aqylyn aqshaǵa ainaldyryp, 14,2 milliard dollar bailyqqa ie bolǵan. Jer sharyndaǵy bailardyń tiziminde 48 orynda tur.
4. Rik Rosner.
IQ 192
Ol televideniede prodiýserlikpen ainalysady. Bylai qarap otyrsańyz, túkke turmaityn kásip. Alaida aqyl-oiynyń arqasynda tanymal bolǵan.
5. Garri Kasparov.
IQ 190
Shahmattan álem chempiony ataǵyn 22 jasynda alǵan. Osy ataǵyn uzaq jyl saqtaǵan biregei adam. 2005 jyly Kasparov sporttyq mansabyn aiaqtap, saiasat pen jazýshylyqqa bet burdy.
6. Ser Endriý Ýails.
IQ 170
Britandyq matematik Endriý Ýails 1995 jyly Fermanyń uly teoriiasyn ashyp, álemdegi eń qiyn esepti sheshti. Matematika men ǵylymda álemdik mańyzǵa ie 15 nagradanyń iesi atanǵan.
7. Iýdit Polgar.
IQ 170
Vengerlik shahmatshy 15 jasynda jer sharyndaǵy eń jas grossmeister atanyp, rekord ornatqandardyń biri.
8. Kristofer Hirata.
IQ 225
Amerikalyq Kristofer Hirata 14 jasynda Kaliforniia tehnologiia ýniversitetine túsip, 16 jasynda NASA-da Marsty igerý jumystaryna atsalysqan. 22 jasynda astrofizika salasy boiynsha ǵylym doktory atanǵan.
9. Terens Tao.
IQ 230
Óte daryndy bala eki jasynda matematika negizderin igere bastaǵan. Toǵyz jasynda ýniversitet deńgeiinde matematika kýrsyna barǵan. 20 jasynda Prinston ýniversitetinde doktor dárejesin alǵan. 24 jasynda professor deńgeiinde Los-Andjelestegi Kaliforniia ýniversitetinde dáris berip, 250 ǵylymi jumystaryn jariia etken.
10. Djeims Výds.
IQ 180
Amerikalyq akter Djeims Výds Kaliforniia ýniversitetiniń stýdenti kezinde algebrany jetik meńgergen. Massachýsets tehnologiia institýtynda oqyp júrgende akter bolý úshin oqýdan bas tartqan. Esesine, Emmi eki ret «Oskar» syilyǵyn aldy.
Osynyń barlyǵyn ne úshin aityp otyrmyz? Suraqtan suraq týyndaidy. Intellektýaldyq koeffitsientke kóńil bóletin, daryndy adamdar bazasyn jasaityn ýaqyt bizge de keldi. Óitkeni ózgeler ǵylym salasynan oq boiy ozyp bara jatqanda bizdiń artta qalýymyzǵa bolmaidy. Bir ǵana mysal: Qytaida halyq kóp. Olardyń arasynan aqyldy adamdardyń kóp shyǵatyny – ómirdiń óz zańdylyǵy. Jer sharyndaǵy 300 milliondai orys halqynyń ózi nebir danyshpandarymen maqtana otyryp, olardyń qataryn qalai da kóbeitýdi oilastyryp jatyr. Resei tarihyn jasaǵan ǵulamalardyń memleketti álemge tanytý jolynda qyrýar is bitirgeni anyq. Osy úrdisti qalai da ilgerletý, damytý úshin bilim men ǵylymdy myqtap qolǵa alyp, danyshpandarǵa dańǵyl jol ashýda, kúshti nasihattar júrgizilýde. «Reseidiń uly oishyldary» atty kitaptyń jaryq kórýiniń arǵy jaǵynda osyndai bir oi, ideia, alǵa umtylý bar. Birinshi kitap Mihail Vasilevich Lomonosovqa arnalǵan. Bárinen qyzyǵy – osy iske M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýniversiteti jýrnalistika fakýltetiniń oqytýshylary men stýdentteri atsalysqan.
Qysqasy, ózge jurt tarihty túzetken ǵulamalary men búginde dalada júrgen daryndylaryn da jinap jatyr. Daryndylyq degenimiz – adamnyń kez kelgen is-áreket túrine erekshe qabiletti bolýy. Mine, sol qarym-qabileti myqty, aqyl-oiy artyq týǵan azamattardy eldiń igiligi, keleshegin jasaý úshin maqsatty jumystar júrgizilýde.
Jaqynda NUR.KZ portalynan Qazaqstandy álemge tanytqan on juldyz týraly oqydym. Olardyń qatarynda adamzat tarihynda alǵash ret Saharany jaiaý, jalǵyz baǵyndyrǵan, «Ginnestiń rekordtar kitabyna» jeti ret engen Marat Jylanbaev, kásipqoi boksshy Gennadii Golovkin, eń sulý voleibolshy atanǵan Sábina Altynbekova, ánshi Dimash Qudaibergen, mánerlep syrǵanaýdyń sheberi Denis Ten, skripkashy Marat Bisenǵaliev, úzdik boksshy Qanat Islam, dirijer Alan Bóribaev, jas ánshi Mariia Mýdriak bar. Bulardyń barlyǵy óner men sport arqyly tanylǵandar. Alaida bizge óte keregi – ǵylym. Osy salada jańashyl, tájiribeli, tanymal ǵalymdar kóbeiip, álemge tanylǵan saiyn Qazaqstannyń qýaty da artady, elge kózqaras ózgeredi, ult bailyǵy eselenedi, damyǵan 30 eldiń qataryna entikpei enemiz. Osy baǵytta daryndy adamdardyń jumysyn úilestirip, jańalyǵyn jariia etip, ultymyzdyń uly bastamalaryn qoldaityn ortalyq kerek. Álemdi ózgertken adamdardyń tiziminen qazaqtardyń kórinýi – bolashaqqa batyl qadam basqanymyzdy aiǵaqtai-dy.
Joldasbek DÝANABAI
"Aiqyn" gazeti