Álemdi ózgertken adamdar

Álemdi ózgertken adamdar

Aqyl – adam boiyndaǵy eń asyl qasiet. Ony eshteńemen almastyrýǵa da, salystyrýǵa da bolmaidy. Aitalyq sizdi qaraptan qarap turyp it qaýyp aldy delik. Eger álgi ittiń aqyly bolsa qabar ma edi? Tipti jylqynyń iesin teýip, siyrdyń súzip jiberýin de osy tektes mysal retinde aitýǵa bolady. Bul jan-janýarlar men haiýanattarda sananyń damymaǵanyn dáleldeidi. Olardyń janynda adamnyń jaratylysy men bolmysy keremet. Eki aiaqty pendege Alla Taǵala sana men oi bergen. Muny Abaisha aitsaq «Aqyl – jan qýaty». Aqyn taǵy bir sózinde «Paida menen zalaldy – aqyl aiyrady» deidi.

Aqylmen oilap bilgen sóz,
Boiǵa juqpas, syrǵanar.
Yntaly júrek sezgen sóz,
Bar tamyrda qýalar, – deidi endi birde Abai atamyz.

Aqynnyń aqyl tóńireginde termelegen naqyldary munymen bit­peidi. Olardyń árqaisysyn oqy­ǵan saiyn tereń tuńǵiyqqa boi­lai beresiń, kóp nárseni oi­lai beresiń. «Aqyl, sezim bol­ma­sa, tirshiliktiń nesi sán» degenin de oi eleginen ótkizip otyrsańyz, tir­shiliktiń tamasha kórinisteri men qarym-qatynastyń shynaiy bol­mysy da «kóbiniń syrty – bú­tin, ishi – tútin» degendi erekshelep be­retin kórsetkish.

Qazir kóp aitylatyn áńgime­niń biri de biregeii aqshaǵa kelip ti­reledi. Ókinishke qarai, qazir kim dáýletti sonyń aqyly kóp se­kildi kórinedi. Alaida qaltaly ki­siniń de aqymaq áreketteri bo­la­tynyn joqqa shyǵara almai­syz. Aqyldy keide ailakerlik jasaýǵa, zymiian oidy iske asyrý úshin de paidalanatyndar bar. Bir qaraǵanda olar osy isin eshkim baiqamaityndai kóredi. Adam­nyń artyqshylyǵy sezimtal­dy­ǵynda der bolsaq, árbir áreketti ba­ǵamdai biletin pende ataýly aqyl­dyń arǵy jaǵynda aram niet bol­sa da bilip qoiady.

Adam – asa kúrdeli jaratylys. Ol týraly ǵylymi turǵyda da, ada­mi turǵyda da túrli pikir bil­dirý­ge bolady. Daý-janjal, urys-keris, baqtalastyq, tipti surapyl so­ǵys ta adamdardyń aqylynyń du­rys paidalanbaǵandyǵynan týyn­daidy.Aqyldyń ózi parasat­pen, minez-qulyqpen tyǵyz bailanysty. Osynyń barlyǵy biz­di basqa tirshilik ielerinen erek­sheleidi. Erekshelik – adamǵa tán qubylys.Sol ereksheliktiń áse­rinen de adam damidy. Máse­len, aqparattyq tehnologiiaǵa jan bitse, ol adamnan ozyp keter edi. Biraq ǵylymdy damytqan adam. Soǵan qaramastan jańa­lyq­tarǵa ilese almai qalýymyz óki­nishti.

J.Balasaǵun babamyz «Adam boiyn­daǵy eń tamasha nárse – bi­lim men aqyl» deidi. Osy ekeýi úi­lesim tapqan jerde úlken is tyn­dyrylady. Ómirdiń óz boiaýyn sha­tastyryp almaýǵa da dáneker bo­latyn – bilim men aqyl. Ǵa­lym­­dar adamnyń jalqaý, qatal, asa meiirimdi bolýy qan tobyna bailanysty ekendigin aitady. Bir ǵana mysal: 1907 jyly cheh ǵa­ly­my Ia.Ianskii qan tobynyń 4-ke bólinetinin aitqan. Álemde eń kóp kezdesetin qan – 1-top (jer sha­ry turǵyndarynyń 45 paiyzy) 2-qan toby adamdardyń 35 paiy­zy­na tán. 13 paiyzynyń qany 3-topqa jatady. 4-qan toby óte sirek kezdesedi, (7 paiyz). Osy top­taǵylardyń qandai qabiletke ie ekendigin de boljap bergender bar. Biraq adam eń aldymen ózine senýi kerek. «Aqyl – saǵan izgi dos, ádil joldas», «Aqyl bar jer­de shyndyq bar, ótirik joq», – de­gen Júsip Balasaǵun babamyz ǵula­malyqtyń ǵumyry uzaqtyǵyn qulaqqaǵys jasaǵan.

Dúnieni ózgertip jatqandar – aqyldy adamdar. Sońǵy ýaqyt­ta danyshpandardy intellektilik koeffitsientterine bailanysty anyq­taityn amaldar paida bol­dy. Munyń qanshalyqty durys­ty­ǵyn nemese burystyǵyn eshkim dóp basyp aita almas. Mysaly, bú­­gingi ómirdiń erekshelikterin Móń­­ke bi sekildi dóp basyp ai­typ bergen kim bar? Baba­myz­dyń bul aitqandaryn eshkim joqqa shy­ǵara almasa da intellektilik koe­ffitsientterin eshkim dál ai­typ bere almasy anyq.

Sońǵy bir derekterge nazar aý­darsaq, álemniń on ǵulamasy tóńireginde mynadai pikir bil­di­ri­lipti. Adamdardyń 50 paiyzyna jýyǵynyń IQ deńgeii tómen. De­mek, jer shary turǵyndary aqyl-oi deńgeii jaǵynan iriktelgen. Jańa­lyq ashyp, adamzattyń damýy jolynda ter tógip júr­gen­der az ǵana bólikti quraidy. Olar – ǵalymdar. SuperScholar.org veb-basylymy eń aqyldy 10 adam týraly bylaisha oi órbitedi.

1. Stiven Hoking.
IQ 160
Ol fizika teoriiasyn zerttep, tipti ǵalamshar zańdylyqtaryn ashý­ǵa da septigin tigizgen. So­ny­men qatar ol 7 bestseller men 14 nagradanyń iesi.
2. Kim Ýng-Iong.
IQ 210
Kim Ýng-Iong – koreiadan shyq­qan výnderkind. «Ginnestiń re­kordtar kitabyna» engen. Eki ja­synda eki tildi erkin meńgerip, tórt jasynda matematikadan qiyn esepterdi sheshken. Segiz ja­synda AQSh-qa NASA da ju­mys isteýge shaqyrylǵan.
3. Pol Allen.
IQ 170
Maikrosoft kompaniiasynyń qosalqy quryltaishysy. Aqylyn aq­shaǵa ainaldyryp, 14,2 mil­liard dollar bailyqqa ie bolǵan. Jer sharyndaǵy bailardyń tizi­minde 48 orynda tur.
4. Rik Rosner.
IQ 192
Ol televideniede prodiý­ser­lik­pen ainalysady. Bylai qarap otyr­sańyz, túkke turmaityn ká­sip. Alaida aqyl-oiynyń arqa­syn­da tanymal bolǵan.
5. Garri Kasparov.
IQ 190
Shahmattan álem chempiony ata­ǵyn 22 jasynda alǵan. Osy ata­ǵyn uzaq jyl saqtaǵan biregei adam. 2005 jyly Kasparov sport­tyq mansabyn aiaqtap, saiasat pen jazýshylyqqa bet burdy.
6. Ser Endriý Ýails.
IQ 170
Britandyq matematik Endriý Ýails 1995 jyly Fermanyń uly teoriiasyn ashyp, álemdegi eń qiyn esepti sheshti. Matematika men ǵylymda álemdik mańyzǵa ie 15 nagradanyń iesi atanǵan.
7. Iýdit Polgar.
IQ 170
Vengerlik shahmatshy 15 ja­syn­da jer sharyndaǵy eń jas gr­os­smeister atanyp, rekord or­natqandardyń biri.
8. Kristofer Hirata.
IQ 225
Amerikalyq Kristofer Hirata 14 jasynda Kaliforniia tehnologiia ýniversitetine túsip, 16 jasynda NASA-da Marsty igerý jumystaryna atsalysqan. 22 jasynda astrofizika salasy boiynsha ǵylym doktory atan­ǵan.
9. Terens Tao.
IQ 230
Óte daryndy bala eki jasynda ma­tematika negizderin igere bas­taǵan. Toǵyz jasynda ýniversitet deńgeiinde matematika kýrsyna bar­ǵan. 20 jasynda Prinston ýni­versitetinde doktor dáreje­sin alǵan. 24 jasynda professor deńgeiinde Los-Andjelestegi Ka­liforniia ýniversitetinde dáris berip, 250 ǵylymi jumys­ta­ryn jariia etken.
10. Djeims Výds.
IQ 180
Amerikalyq akter Djeims Výds Kaliforniia ýniver­si­tetiniń stýdenti kezinde algebrany jetik meńgergen. Massachýsets teh­­nologiia institýtynda oqyp júr­gende akter bolý úshin oqýdan bas tartqan. Esesine, Emmi eki ret «Oskar» syilyǵyn aldy.

Osynyń barlyǵyn ne úshin ai­typ otyrmyz? Suraqtan suraq týyn­daidy. Intellektýaldyq koef­fitsientke kóńil bóletin, da­ryndy adamdar bazasyn jasai­tyn ýaqyt bizge de keldi. Óitkeni óz­geler ǵylym salasynan oq boiy ozyp bara jatqanda bizdiń artta qalýymyzǵa bolmaidy. Bir ǵana mysal: Qytaida halyq kóp. Olardyń arasynan aqyldy adam­dardyń kóp shyǵatyny – ómirdiń óz zańdylyǵy. Jer sharyndaǵy 300 milliondai orys halqynyń ózi nebir danyshpandarymen maq­tana otyryp, olardyń qataryn qa­lai da kóbeitýdi oilastyryp ja­tyr. Resei tarihyn jasaǵan ǵula­malardyń memleketti álemge ta­nytý jolynda qyrýar is bitir­ge­ni anyq. Osy úrdisti qalai da ilgerletý, damytý úshin bilim men ǵylymdy myqtap qolǵa alyp, da­nyshpandarǵa dańǵyl jol ashý­da, kúshti nasihattar júrgizilýde. «Reseidiń uly oishyldary» atty kitaptyń jaryq kórýiniń arǵy ja­ǵynda osyndai bir oi, ideia, al­ǵa umtylý bar. Birinshi kitap Mi­hail Vasilevich Lomonosovqa arnalǵan. Bárinen qyzyǵy – osy iske M.Lomonosov atyndaǵy Más­­keý memlekettik ýniversiteti jýr­­nalistika fakýltetiniń oqy­týshylary men stýdentteri at­salysqan.

Qysqasy, ózge jurt tarihty tú­zetken ǵulamalary men búginde dalada júrgen daryndylaryn da jinap jatyr. Daryndylyq de­genimiz – adamnyń kez kelgen is-áre­ket túrine erekshe qabiletti bolýy. Mine, sol qarym-qabileti myqty, aqyl-oiy artyq týǵan aza­mattardy eldiń igiligi, kele­she­gin jasaý úshin maqsatty ju­mys­tar júrgizilýde.

Jaqynda NUR.KZ por­ta­ly­nan Qazaqstandy álemge tanyt­qan on juldyz týraly oqy­dym. Olardyń qatarynda adamzat tarihynda alǵash ret Saharany jaiaý, jalǵyz baǵyndyrǵan, «Gin­nestiń rekordtar kitabyna» jeti ret engen Marat Jylanbaev, ká­sipqoi boksshy Gennadii Go­lov­kin, eń sulý voleibolshy atanǵan Sá­bina Altynbekova, ánshi Di­mash Qudaibergen, mánerlep syr­ǵanaýdyń sheberi Denis Ten, skrip­kashy Marat Bisenǵaliev, úzdik boksshy Qanat Islam, di­ri­jer Alan Bóribaev, jas ánshi Mariia Mýdriak bar. Bulardyń bar­lyǵy óner men sport arqyly ta­nylǵandar. Alaida bizge óte ke­regi – ǵylym. Osy salada jańa­shyl, tájiribeli, tanymal ǵalym­dar kóbeiip, álemge tanylǵan saiyn Qazaqstannyń qýaty da ar­tady, elge kózqaras ózgeredi, ult bailyǵy eselenedi, damyǵan 30 eldiń qataryna entikpei ene­miz. Osy baǵytta daryndy adam­dar­dyń jumysyn úilestirip, jańa­lyǵyn jariia etip, ultymyz­dyń uly bastamalaryn qoldaityn ortalyq kerek. Álemdi ózgertken adam­dardyń tiziminen qazaqtar­dyń kórinýi – bolashaqqa batyl qa­­dam basqanymyzdy aiǵaqtai-dy.

Joldasbek DÝANABAI

"Aiqyn" gazeti