اقىل – ادام بويىنداعى ەڭ اسىل قاسيەت. ونى ەشتەڭەمەن الماستىرۋعا دا, سالىستىرۋعا دا بولمايدى. ايتالىق سٸزدٸ قاراپتان قاراپ تۇرىپ يت قاۋىپ الدى دەلٸك. ەگەر ەلگٸ يتتٸڭ اقىلى بولسا قابار ما ەدٸ? تٸپتٸ جىلقىنىڭ يەسٸن تەۋٸپ, سيىردىڭ سٷزٸپ جٸبەرۋٸن دە وسى تەكتەس مىسال رەتٸندە ايتۋعا بولادى. بۇل جان-جانۋارلار مەن حايۋاناتتاردا سانانىڭ دامىماعانىن دەلەلدەيدٸ. ولاردىڭ جانىندا ادامنىڭ جاراتىلىسى مەن بولمىسى كەرەمەت. ەكٸ اياقتى پەندەگە اللا تاعالا سانا مەن وي بەرگەن. مۇنى ابايشا ايتساق «اقىل – جان قۋاتى». اقىن تاعى بٸر سٶزٸندە «پايدا مەنەن زالالدى – اقىل ايىرادى» دەيدٸ.
اقىلمەن ويلاپ بٸلگەن سٶز,
بويعا جۇقپاس, سىرعانار.
ىنتالى جٷرەك سەزگەن سٶز,
بار تامىردا قۋالار, – دەيدٸ ەندٸ بٸردە اباي اتامىز.
اقىننىڭ اقىل تٶڭٸرەگٸندە تەرمەلەگەن ناقىلدارى مۇنىمەن بٸتپەيدٸ. ولاردىڭ ەرقايسىسىن وقىعان سايىن تەرەڭ تۇڭعيىققا بويلاي بەرەسٸڭ, كٶپ نەرسەنٸ ويلاي بەرەسٸڭ. «اقىل, سەزٸم بولماسا, تٸرشٸلٸكتٸڭ نەسٸ سەن» دەگەنٸن دە وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ وتىرساڭىز, تٸرشٸلٸكتٸڭ تاماشا كٶرٸنٸستەرٸ مەن قارىم-قاتىناستىڭ شىنايى بولمىسى دا «كٶبٸنٸڭ سىرتى – بٷتٸن, ٸشٸ – تٷتٸن» دەگەندٸ ەرەكشەلەپ بەرەتٸن كٶرسەتكٸش.
قازٸر كٶپ ايتىلاتىن ەڭگٸمەنٸڭ بٸرٸ دە بٸرەگەيٸ اقشاعا كەلٸپ تٸرەلەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, قازٸر كٸم دەۋلەتتٸ سونىڭ اقىلى كٶپ سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ. الايدا قالتالى كٸسٸنٸڭ دە اقىماق ەرەكەتتەرٸ بولاتىنىن جوققا شىعارا المايسىز. اقىلدى كەيدە ايلاكەرلٸك جاساۋعا, زىمييان ويدى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن دە پايدالاناتىندار بار. بٸر قاراعاندا ولار وسى ٸسٸن ەشكٸم بايقامايتىنداي كٶرەدٸ. ادامنىڭ ارتىقشىلىعى سەزٸمتالدىعىندا دەر بولساق, ەربٸر ەرەكەتتٸ باعامداي بٸلەتٸن پەندە اتاۋلى اقىلدىڭ ارعى جاعىندا ارام نيەت بولسا دا بٸلٸپ قويادى.
ادام – اسا كٷردەلٸ جاراتىلىس. ول تۋرالى عىلىمي تۇرعىدا دا, ادامي تۇرعىدا دا تٷرلٸ پٸكٸر بٸلدٸرۋگە بولادى. داۋ-جانجال, ۇرىس-كەرٸس, باقتالاستىق, تٸپتٸ سۇراپىل سوعىس تا ادامداردىڭ اقىلىنىڭ دۇرىس پايدالانباعاندىعىنان تۋىندايدى.اقىلدىڭ ٶزٸ پاراساتپەن, مٸنەز-قۇلىقپەن تىعىز بايلانىستى. وسىنىڭ بارلىعى بٸزدٸ باسقا تٸرشٸلٸك يەلەرٸنەن ەرەكشەلەيدٸ. ەرەكشەلٸك – ادامعا تەن قۇبىلىس.سول ەرەكشەلٸكتٸڭ ەسەرٸنەن دە ادام داميدى. مەسەلەن, اقپاراتتىق تەحنولوگيياعا جان بٸتسە, ول ادامنان وزىپ كەتەر ەدٸ. بٸراق عىلىمدى دامىتقان ادام. سوعان قاراماستان جاڭالىقتارعا ٸلەسە الماي قالۋىمىز ٶكٸنٸشتٸ.
ج.بالاساعۇن بابامىز «ادام بويىنداعى ەڭ تاماشا نەرسە – بٸلٸم مەن اقىل» دەيدٸ. وسى ەكەۋٸ ٷيلەسٸم تاپقان جەردە ٷلكەن ٸس تىندىرىلادى. ٶمٸردٸڭ ٶز بوياۋىن شاتاستىرىپ الماۋعا دا دەنەكەر بولاتىن – بٸلٸم مەن اقىل. عالىمدار ادامنىڭ جالقاۋ, قاتال, اسا مەيٸرٸمدٸ بولۋى قان توبىنا بايلانىستى ەكەندٸگٸن ايتادى. بٸر عانا مىسال: 1907 جىلى چەح عالىمى يا.يانسكيي قان توبىنىڭ 4-كە بٶلٸنەتٸنٸن ايتقان. ەلەمدە ەڭ كٶپ كەزدەسەتٸن قان – 1-توپ (جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ 45 پايىزى) 2-قان توبى ادامداردىڭ 35 پايىزىنا تەن. 13 پايىزىنىڭ قانى 3-توپقا جاتادى. 4-قان توبى ٶتە سيرەك كەزدەسەدٸ, (7 پايىز). وسى توپتاعىلاردىڭ قانداي قابٸلەتكە يە ەكەندٸگٸن دە بولجاپ بەرگەندەر بار. بٸراق ادام ەڭ الدىمەن ٶزٸنە سەنۋٸ كەرەك. «اقىل – ساعان ٸزگٸ دوس, ەدٸل جولداس», «اقىل بار جەردە شىندىق بار, ٶتٸرٸك جوق», – دەگەن جٷسٸپ بالاساعۇن بابامىز عۇلامالىقتىڭ عۇمىرى ۇزاقتىعىن قۇلاققاعىس جاساعان.
دٷنيەنٸ ٶزگەرتٸپ جاتقاندار – اقىلدى ادامدار. سوڭعى ۋاقىتتا دانىشپانداردى ينتەللەكتٸلٸك كوەففيتسيەنتتەرٸنە بايلانىستى انىقتايتىن امالدار پايدا بولدى. مۇنىڭ قانشالىقتى دۇرىستىعىن نەمەسە بۇرىستىعىن ەشكٸم دٶپ باسىپ ايتا الماس. مىسالى, بٷگٸنگٸ ٶمٸردٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن مٶڭكە بي سەكٸلدٸ دٶپ باسىپ ايتىپ بەرگەن كٸم بار? بابامىزدىڭ بۇل ايتقاندارىن ەشكٸم جوققا شىعارا الماسا دا ينتەللەكتٸلٸك كوەففيتسيەنتتەرٸن ەشكٸم دەل ايتىپ بەرە الماسى انىق.
سوڭعى بٸر دەرەكتەرگە نازار اۋدارساق, ەلەمنٸڭ ون عۇلاماسى تٶڭٸرەگٸندە مىناداي پٸكٸر بٸلدٸرٸلٸپتٸ. ادامداردىڭ 50 پايىزىنا جۋىعىنىڭ IQ دەڭگەيٸ تٶمەن. دەمەك, جەر شارى تۇرعىندارى اقىل-وي دەڭگەيٸ جاعىنان ٸرٸكتەلگەن. جاڭالىق اشىپ, ادامزاتتىڭ دامۋى جولىندا تەر تٶگٸپ جٷرگەندەر از عانا بٶلٸكتٸ قۇرايدى. ولار – عالىمدار. SuperScholar.org ۆەب-باسىلىمى ەڭ اقىلدى 10 ادام تۋرالى بىلايشا وي ٶربٸتەدٸ.
1. ستيۆەن حوكينگ.
IQ 160
ول فيزيكا تەوريياسىن زەرتتەپ, تٸپتٸ عالامشار زاڭدىلىقتارىن اشۋعا دا سەپتٸگٸن تيگٸزگەن. سونىمەن قاتار ول 7 بەستسەللەر مەن 14 ناگرادانىڭ يەسٸ.
2. كيم ۋنگ-يونگ.
IQ 210
كيم ۋنگ-يونگ – كورەيادان شىققان ۆۋندەركيند. «گيننەستٸڭ رەكوردتار كٸتابىنا» ەنگەن. ەكٸ جاسىندا ەكٸ تٸلدٸ ەركٸن مەڭگەرٸپ, تٶرت جاسىندا ماتەماتيكادان قيىن ەسەپتەردٸ شەشكەن. سەگٸز جاسىندا اقش-قا ناسا دا جۇمىس ٸستەۋگە شاقىرىلعان.
3. پول اللەن.
IQ 170
مايكروسوفت كومپانيياسىنىڭ قوسالقى قۇرىلتايشىسى. اقىلىن اقشاعا اينالدىرىپ, 14,2 ميلليارد دوللار بايلىققا يە بولعان. جەر شارىنداعى بايلاردىڭ تٸزٸمٸندە 48 ورىندا تۇر.
4. ريك روسنەر.
IQ 192
ول تەلەۆيدەنيەدە پروديۋسەرلٸكپەن اينالىسادى. بىلاي قاراپ وتىرساڭىز, تٷككە تۇرمايتىن كەسٸپ. الايدا اقىل-ويىنىڭ ارقاسىندا تانىمال بولعان.
5. گارري كاسپاروۆ.
IQ 190
شاحماتتان ەلەم چەمپيونى اتاعىن 22 جاسىندا العان. وسى اتاعىن ۇزاق جىل ساقتاعان بٸرەگەي ادام. 2005 جىلى كاسپاروۆ سپورتتىق مانسابىن اياقتاپ, ساياسات پەن جازۋشىلىققا بەت بۇردى.
6. سەر ەندريۋ ۋايلس.
IQ 170
بريتاندىق ماتەماتيك ەندريۋ ۋايلس 1995 جىلى فەرمانىڭ ۇلى تەوريياسىن اشىپ, ەلەمدەگٸ ەڭ قيىن ەسەپتٸ شەشتٸ. ماتەماتيكا مەن عىلىمدا ەلەمدٸك ماڭىزعا يە 15 ناگرادانىڭ يەسٸ اتانعان.
7. يۋديت پولگار.
IQ 170
ۆەنگەرلٸك شاحماتشى 15 جاسىندا جەر شارىنداعى ەڭ جاس گروسسمەيستەر اتانىپ, رەكورد ورناتقانداردىڭ بٸرٸ.
8. كريستوفەر حيراتا.
IQ 225
امەريكالىق كريستوفەر حيراتا 14 جاسىندا كاليفورنييا تەحنولوگييا ۋنيۆەرسيتەتٸنە تٷسٸپ, 16 جاسىندا ناسا-دا مارستى يگەرۋ جۇمىستارىنا اتسالىسقان. 22 جاسىندا استروفيزيكا سالاسى بويىنشا عىلىم دوكتورى اتانعان.
9. تەرەنس تاو.
IQ 230
ٶتە دارىندى بالا ەكٸ جاسىندا ماتەماتيكا نەگٸزدەرٸن يگەرە باستاعان. توعىز جاسىندا ۋنيۆەرسيتەت دەڭگەيٸندە ماتەماتيكا كۋرسىنا بارعان. 20 جاسىندا پرينستون ۋنيۆەرسيتەتٸندە دوكتور دەرەجەسٸن العان. 24 جاسىندا پروفەسسور دەڭگەيٸندە لوس-اندجەلەستەگٸ كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتٸندە دەرٸس بەرٸپ, 250 عىلىمي جۇمىستارىن جارييا ەتكەن.
10. دجەيمس ۆۋدس.
IQ 180
امەريكالىق اكتەر دجەيمس ۆۋدس كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ستۋدەنتٸ كەزٸندە الگەبرانى جەتٸك مەڭگەرگەن. ماسساچۋسەتس تەحنولوگييا ينستيتۋتىندا وقىپ جٷرگەندە اكتەر بولۋ ٷشٸن وقۋدان باس تارتقان. ەسەسٸنە, ەممي ەكٸ رەت «وسكار» سىيلىعىن الدى.
وسىنىڭ بارلىعىن نە ٷشٸن ايتىپ وتىرمىز? سۇراقتان سۇراق تۋىندايدى. ينتەللەكتۋالدىق كوەففيتسيەنتكە كٶڭٸل بٶلەتٸن, دارىندى ادامدار بازاسىن جاسايتىن ۋاقىت بٸزگە دە كەلدٸ. ٶيتكەنٸ ٶزگەلەر عىلىم سالاسىنان وق بويى وزىپ بارا جاتقاندا بٸزدٸڭ ارتتا قالۋىمىزعا بولمايدى. بٸر عانا مىسال: قىتايدا حالىق كٶپ. ولاردىڭ اراسىنان اقىلدى ادامداردىڭ كٶپ شىعاتىنى – ٶمٸردٸڭ ٶز زاڭدىلىعى. جەر شارىنداعى 300 ميلليونداي ورىس حالقىنىڭ ٶزٸ نەبٸر دانىشپاندارىمەن ماقتانا وتىرىپ, ولاردىڭ قاتارىن قالاي دا كٶبەيتۋدٸ ويلاستىرىپ جاتىر. رەسەي تاريحىن جاساعان عۇلامالاردىڭ مەملەكەتتٸ ەلەمگە تانىتۋ جولىندا قىرۋار ٸس بٸتٸرگەنٸ انىق. وسى ٷردٸستٸ قالاي دا ٸلگەرلەتۋ, دامىتۋ ٷشٸن بٸلٸم مەن عىلىمدى مىقتاپ قولعا الىپ, دانىشپاندارعا داڭعىل جول اشۋدا, كٷشتٸ ناسيحاتتار جٷرگٸزٸلۋدە. «رەسەيدٸڭ ۇلى ويشىلدارى» اتتى كٸتاپتىڭ جارىق كٶرۋٸنٸڭ ارعى جاعىندا وسىنداي بٸر وي, يدەيا, العا ۇمتىلۋ بار. بٸرٸنشٸ كٸتاپ ميحايل ۆاسيلەۆيچ لومونوسوۆقا ارنالعان. بەرٸنەن قىزىعى – وسى ٸسكە م.لومونوسوۆ اتىنداعى مەسكەۋ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸنٸڭ وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرٸ اتسالىسقان.
قىسقاسى, ٶزگە جۇرت تاريحتى تٷزەتكەن عۇلامالارى مەن بٷگٸندە دالادا جٷرگەن دارىندىلارىن دا جيناپ جاتىر. دارىندىلىق دەگەنٸمٸز – ادامنىڭ كەز كەلگەن ٸس-ەرەكەت تٷرٸنە ەرەكشە قابٸلەتتٸ بولۋى. مٸنە, سول قارىم-قابٸلەتٸ مىقتى, اقىل-ويى ارتىق تۋعان ازاماتتاردى ەلدٸڭ يگٸلٸگٸ, كەلەشەگٸن جاساۋ ٷشٸن ماقساتتى جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋدە.
جاقىندا NUR.KZ پورتالىنان قازاقستاندى ەلەمگە تانىتقان ون جۇلدىز تۋرالى وقىدىم. ولاردىڭ قاتارىندا ادامزات تاريحىندا العاش رەت ساحارانى جاياۋ, جالعىز باعىندىرعان, «گيننەستٸڭ رەكوردتار كٸتابىنا» جەتٸ رەت ەنگەن مارات جىلانباەۆ, كەسٸپقوي بوكسشى گەنناديي گولوۆكين, ەڭ سۇلۋ ۆولەيبولشى اتانعان سەبينا التىنبەكوۆا, ەنشٸ ديماش قۇدايبەرگەن, مەنەرلەپ سىرعاناۋدىڭ شەبەرٸ دەنيس تەن, سكريپكاشى مارات بيسەنعاليەۆ, ٷزدٸك بوكسشى قانات يسلام, ديريجەر الان بٶرٸباەۆ, جاس ەنشٸ مارييا مۋدرياك بار. بۇلاردىڭ بارلىعى ٶنەر مەن سپورت ارقىلى تانىلعاندار. الايدا بٸزگە ٶتە كەرەگٸ – عىلىم. وسى سالادا جاڭاشىل, تەجٸريبەلٸ, تانىمال عالىمدار كٶبەيٸپ, ەلەمگە تانىلعان سايىن قازاقستاننىڭ قۋاتى دا ارتادى, ەلگە كٶزقاراس ٶزگەرەدٸ, ۇلت بايلىعى ەسەلەنەدٸ, دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا ەنتٸكپەي ەنەمٸز. وسى باعىتتا دارىندى ادامداردىڭ جۇمىسىن ٷيلەستٸرٸپ, جاڭالىعىن جارييا ەتٸپ, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى باستامالارىن قولدايتىن ورتالىق كەرەك. ەلەمدٸ ٶزگەرتكەن ادامداردىڭ تٸزٸمٸنەن قازاقتاردىڭ كٶرٸنۋٸ – بولاشاققا باتىل قادام باسقانىمىزدى ايعاقتاي-دى.
جولداسبەك دۋاناباي
"ايقىن" گازەتٸ
