ÁLEMDI KÓRÝ ÓNERI
(áńgime)
Keskindeme qaraý men kórýge úiretedi
(bular ár túrli jáne óte sirek sáikes
keletin zattar). Sonyń arqasynda keskindeme
balalarda ǵana bolatyn sezimdi, jandy
kúiinde muntazdai etip saqtaidy.
Aleksandr Blok.
Adam óziniń ǵumyrynda eshqandai ról
atqarmaityn nárselerdiń aldynda tańǵalyp
tura qalady: ustaýǵa kelmeitin sáýleniń
shaǵylýy aldynda, tuqym sebýge bolmaityn
tik jartastar aldynda, aspannyń ǵajaiyp túr-túsi aldynda.
Djon Reskin.
Bizdiń jalqaýlyǵymyz ben nadandyǵymyzdan, adamdardyń is-qimylyna ún qospai, jii-jii eskerýsiz qala beretin daýsyz aqiqattar bar.
Sondai daýsyz aqiqattardyń biri - jazýshynyń sheberligine, ásirese prozashylardyń jumysyna katysty. Ol mynadai: ónerdiń bir-birimen bailanysty barlyq salasyn -poeziiany, keskindemeni, sáýletti, músindeý men mýzykany bilý prozashynyń ishki dúniesin tótenshe baiytady da onyń prozasyna airyqsha aiqyn ajar-kórik beredi. Ol keskindemeniń nurymen, boiaýymen, poeziiaǵa tán sózdiń sonylyǵy jáne syiymdylyǵymen, sáýlettiń - ólshem-mólsherligimen, músin-syzyqtarynyń dóńestigi jáne anyqtyǵymen, mýzykanyń yrǵaǵymen, áýezdiligimen tolysyp, molaia túsedi.
Bunyń bári de prozanyń qosymsha bailyqtary, onyń qosalqy túr-tústeri tárizdi.
Men poeziia men keskindemeni jaqsy kórmeitin jazýshylarǵa senbeimin. Jón-josyǵyna kelsek, olar aqyl-oiy erinshek te pań adamdar, súmireitip aitsaq - nadandar.
Eger jazýshy shala qolónershi emes, shyn sheber bolsa, amerikan saǵyzyn shainaityńdar sekildi, óz dáýletin ómirden ójettikpen soryp alatyn toǵyshar emes, naǵyz qundylyqty jasaýshy bolsa, árine onda ol óziniń álemdi kórý múmkindigin keńeitetin nárseniń eshqaisysynan bas tarta almaidy.
Áńgimeni, hikaiatty ne tipti uzaq romandy oqyp shyqqannan keiin, kóbinese, jadyńda bir solǵyn adamdardyń ábiger-mashaqatynan basqa, eshteńe de qalmaidy. Solardy kórgiń kelip, qinalasyń, biraq kóre almaisyń, óitkeni avtor olarǵa tirshiliktiń birde-bir jandy belgisin bermegen.
So bir áńgimelerdiń, hikaiattar men romandardyń is-áreketteri qaidaǵy bir boiaýlary men jaryǵy joq yzǵarly kúnde, avtor ony aitqanymen, ózi kózimen kórmegen, sol sebepti de bizge, oqyrmanǵa kórsetilmegen jerde ótedi.
Taqyrybynyń búgingi zamanǵa arnalǵanyna qaramastan, kóbinese jalǵan sergektikpen jazylǵan sol dúnielerden dármensizdiktiń lebi esip turady. Qýanyshty, ásirese, sol jalǵan qýanyshty, eńbek qýanyshymen aiyrbastaýǵa tyrysady.
Osyndai toryǵýdyń sebebi avtordyń emotsiialyq sańyraýlyǵy men saýatsyzdyǵynda ǵana emes, bul onyń buldyr balyq kózine de qatysty.
Mundai hikaiattar men romandardy, shańly da qapyryq bólmeniń ábden jelimdelip, bitelip tastalǵan terezesi siiaqty, byt-shyt etip, syndyrǵyń keledi, sosyn syrttan ishke samal jel, jańbyrdyń shýyly, balalardyń aiqaiy, parovozdardyń gýdoktary, ylǵal kóshelerdiń dem-tynysy - qysqasy, syrttai qaraǵanda, retsizdeý bolyp kórinetin kúlli ómir, barlyq qyzyǵymen-jaryǵymen, boiaýlarymen, ý-shýymen lap qoiyp kirip jatsa eken deisiń.
Bizde qazir beine bir, soqyrlar jazǵan siiaqty, kitaptar da az emes. Al so kitaptar biraq kóretinder úshin jazylǵan, ondai kitaptardy shyǵarýdyń búkil josyqsyzdyǵy da, mine, osynda.
Kózimizdiń ashyla túsýi úshin, tek jan-jaqqa qarai berý az. Kóre bilýdi úirenýimiz kerek. Jer men adamdardy, olardy shyn súigen kisi ǵana, anyq kóre alady. Prozanyń óńsizdigi, ajar-kórkinen aiyrylýy kóbine-kóp jazýshynyń salqyn qandylyǵynan, bul onyń ólip-óshýiniń qaterli belgisi bolyp tabylady. Biraq baǵzy bir kezderi muny mádeniettiń jetispeýin bildiretin jai ǵana shalaǵailyq deýge de bolady. Onda bul, jurt aitatyn, jóndeýge bolatyn is qoi.
Jaryq pen boiaýlardy qalai kórip, qalai qabyldaýdy bizge sýretshiler úirete alady. Olar bizden góri táýirirek kóredi. Jáne olar kórgenderin jadynda jaqsy saqtai biledi.
Meniń áli jas óspirim jazýshy shaǵymda, tanys bir sýretshi maǵan bylai degen edi:
- Súiiktim meniń, siz, áli dúnieni onsha anyq kóre almaidy ekensiz. Biraz buldyrlaý kóresiz. Hikaialaryńyzǵa qaraǵanda, siz tek qana negizgi túr-túster men ár nárseniń qoiý boialǵan ústińgi jaǵyn ǵana baiqaidy ekensiz, al olardyń ekinshi bir túske ainalýy men ár alýan reńkileri, sizde bári bir tústi birdeńege ainalyp ketedi eken.
- Men oǵan ne istei alamyn. Kózim solai bolǵasyn, - dep jaýap bergen edim.
- Bos sóz! Jiti kóz - birte-birte bolady. Erinbei-jalyqpai janaryńyzdy jattyqtyryńyz. Oǵan birdeńeni kúzettirip qoiyńyz. Bir ai, eki ai boiy dúnieniń bárine túgeldei, siz olardy mindetti túrde, boiaýmen salamyn ǵoi degen oimen qarańyz. Tramvaida, avtobýsta jurttyń bárine tek osylaisha qarańyz. Sosyn bir eki-úsh kúnnen keiin, adamdardyń bet-júzinen buryn, qazirgi kórgenińizdiń onnan birin de baiqai almai kelgenińizge kózińiz jetedi. Al eki aidan keiin siz anyq kórýdi úirenesiz, endi ózińizdi solai etýge kúshtep kóndirip jatpaisyz.
Men sýretshiniń aitqanyna qulaq astym, shynymen-aq adamdar da, zattar da meniń buryn asyǵyp júrip, ústirt qaraǵanymnan álde qaida qyzyǵyraq eken.
Jáne men endi qaita kelmeitin, aqymaqtyqpen qur beker ótkizgen kúnderime ókindim. Sol ótken zamanda men qansha ǵajaiyp dúnielerdi kórer edim-aý! Qanshama qyzyq nárseler ótti de ketti, endi olar qaityp oralar ma!
Bul meniń sýretshiden alǵan birinshi sabaǵym edi. Ekinshi sabaǵym budan da kórnektirek edi.
Birde kúz kezinde men Máskeýden Leningradqa ketip bara jattym, biraq Kalinin men Bologoe arqyly emes, Savelov vokzalynan - Kaliazin men Hvoinaia arqyly júrdim.
Kóptegen máskeýlikter men leningradtyqtar bul joldyń bar ekeninen de beihabar. Bul Bologoege baratyn úirenshikti joldan árigerek bolsa da qyzyǵyraq. Bunyń qyzyq bolatyny - ol qulazyǵan orman-toǵaily ólkeler arqyly ótedi.
Meniń jol serigim ústindegi kiimi ózine keńdeý, oinaqy qysyq kezdi bákene ǵana kisi bolyp shyqty. Ol úlken bir jáshik maily boiaý men bir býma sylanǵan kenepti ákele jatyr eken. Onyń sýretshi ekenin bilý qiyn emes edi.
Biz áńgimelese kettik. Serigim maǵan Tihvin qalasynyń túbinde ormanshy bolyp isteitin kóńildesi bar ekenin, sonyń úiinde turyp, kúzdiń sýretin salatynyn aitty.
- Siz nege sonsha alysqa, Tihvinniń túbine bara jatyrsyz? - dep suradym.
- Sol jaqta men bir múiisti qatty unattym, - dedi ol syryn ashyp. - Jer bolǵanda qandai! Ondai ekinshi jerdi taba almaisyz. Taza kókterek ormany! Keibir jerlerinen ǵana shyrshalar kezdesedi. Kókterek toǵaiynyń kúzdi kúngi ajar-kórkin aitpańyz, eshbir aǵash tap solai bolyp kiinbeidi. Onyń japyraǵynyń boiaýy tap-taza. Qyrmyzy, sap-sary, aqshyl kók, altyn daqty qara barqyn bolyp keledi. Ústine kún shýaǵy túskende órttei bolyp jalyndap turady. Ol arada qys túskenshe jumys isteimin de, qysta Leningradtyń ar jaǵyna, Fin shyǵanaǵynyń jaǵalaýyna qarai tartamyn. O jaqta Reseidegi eń sulý bozqyraý turady. Ondai bozqyraýdy men basqa esh jerden de kórgen emespin.
Men ázildep, oǵan mundai bilim-bilikpen sýretshiler úshin qai jerden neni jazýǵa bolatynyn aityp, asa baǵaly jol kórsetkish jasai alady ekensiz, - dedim.
- Oiyńyz durys-aq! - dep baisaldy jaýap berdi sýretshi. - Qurastyrý qiyn emes. Biraq odan eshbir mánpaǵat shyqpaidy. Bári topyrlap bir jerge jinalady, al qazir olardyń árqaisysy sulýlyqty ózi úshin, jeke-jeke izdep júr ǵoi. Bul árine, qansha aitqanmen, jaqsyraq.
- Nege?
- Elimizdiń kórki ár turǵydan ashylady da. Orys jerinde keremettei ásem jerlerdiń kóptigi sondai, sýretshilerdiń bárine birdei endi bir pálen myń jylǵa jetedi. Biraq bilesiz be, - dedi ol kenet beimaza keiippen, - adamdar jerdi jaǵalai taptap, talan-tarajǵa salyp jatyr. Al jerdiń sulýlyǵy kieli zat, áleýmettik ómirimizdiń uly múlki. Bul bizdiń eń sońǵy dittegen maqsatymyzdyń biri. Sizdiń qalai oilaitynyńyzdy bilmeimin, biraq meniń buǵan kózim anyq jetedi. Muny túsinbegen kisi qalai ǵana aldyńǵy qatardaǵy adam bola alady!
Kúndiz men uiqtap ketippin, biraq birazdan keiin kórshim meni oiatyp jiberdi.
- Siz maǵan renji kórmeńiz, - dedi ol uialǵannan qysylyp, - turǵanyńyz jaqsy. Aldymyzda tańǵalarlyq sýretter ashylǵaly tur - qyrkúiektegi kúnniń kúrkireýi. Qarańyzshy!
Men terezege úńildim. Ońtústik jaqtan aspannyń jartysyn tutas qamtyp, aýyr qara bult biiktep barady. Ony naizaǵailar jaltyldap, titiretip qoiady.
- Ana ǵaj-jaiypqa qarańyz! - dedi daýystap sýretshi. - Boiaýlarynyń kóbi-aq! Jaryqtyń dáp osylai túsýin, sen tipti Levitannyń ózi bolyp ketseń de, jaza almaisyń.
- Qandai jaryqtyń túsýi? - dedim men abdyrap.
- Qudai-aý! - dedi sýretshi kúigelektep. - Siz qaida qarap otyrsyz? Áne, kórdińiz be - ana jerdegi orman qap-qara, meńireý... oǵan qara bulttyń kóleńkesi túsken. Al onyń ar jaǵynda sarǵysh suiyq jasyl daqtar: ol alabulttan kómeskilengen kún sáýlesi. Anaý alystaǵy orman kún nuryna malynyp tur. Kórdińiz be? Tutas qyzyl altynnan quiylǵan tárizdi. Jáne shuǵyla ony jainatyp jibergen. Altyn jalatylǵan kesteli dýaldan ainymaidy. Nemese bizdiń Tihvindegi altynmen aptaityn sheberhanalardyń ismer áielderi kestelegen alyp mata shymyldyqty kókjiekke tutyp qoiǵan siiaqty. Endi berirektegi shyrshalar jolaǵyna qarańyzshy. Qylqandar betindegi qalaiy jaltylyn kórdińiz be? Ol ormannyń altyn dýalynan túsken nur. Ol óz jaryǵymen shyrshalardy nurlandyryp tur. Shaǵylǵan jaryq. Ony jazý - óte qiyn, buzyp jiberý ońai. Al ana bir álsiz sáýleni kórdińiz be, men: - onyń jaryǵynyń náziktigi sondai, ony salý úshin óte baisaldy, salmaqty qol kerek, - der edim.
Sýretshi maǵan qarap, kúlip jiberdi.
- Kúzgi ormannan shaǵylǵan jaryqtyń kúshi qandai deseńizshi? Kúpe ishi samaladai. Ásirese sizdiń bet-júzińiz. Sizdi dáp osy qalpyńyzda jazar ma edi. Biraq ókinishtisi sol -munyń bári qas qaǵymdyq.
- Qas qaǵymdyq jaittardy, júzdegen jyldarǵa toqtatyp tastaý sýretshilerdiń isi ǵoi, - dedim men.
- Jumylyp jatyrmyz, - dedi sýretshi. - Eger so qas qaǵymdyq nárse, tap qazirgidei ózimizdi qapyda qaldyrmasa. Aqiqatyn aitsaq, sýretshi eshqashan da boiaýdan, kenepten ajyramaýǵa tiis.
Sizderdiń, jazýshylardyń jaǵdaiy jaqsyraq. Sizder myna boiaýlardy jadyńyzda saqtaisyz. Qarańyzshy, osynyń bári tez ózgerip jatyr emes pe. Ormannyń da birde jaryq bolyp, birde kúńgirttenýin aitsańyzshy!
Jaýyn bultynyń aldynda bizge qarai jyrym-jyrym ala bulttar zýlap keledi, óziniń pármendi qimyl-qozǵalysymen olar jerdegi boiaýlardy aralastyryp jiberdi. Alystaǵy orman-toǵailarda toqqyzyldyń, alqyzyl men aq altynnyń, malahittyń (jasyl), qanqyzyl men qara kóktiń alasapyran toǵysy bastalyp ketti.
Kún shuǵylasy oqta-tekte qara bultty jaryp ótip, jeke bir qaiyńdarǵa túsedi de, olar dereý birinen soń biri, altyn mazdaqtai lap etip janyp, zamatyńda óship jatyr. Daýyl aldyndaǵy ókpek jel boiaýlardyń bul sapyrylysyn kúsheite tústi.
- Al aspan, aspan qalai-qalai bolyp ketti! Qarańyzshy! Onyń qyryq qubylyp, qulpyrýyn! - dep qyshqyryp jiberdi sýretshi.
Daýyl bulty kúl tústi tútin bolyp, lezde jer baýyrlap ta úlgirdi. Ol búkil aýmaǵymen birjolata qaraýytyp ketken. Biraq naizaǵai jalt etken saiyn, onyń jaryǵy bult ishinde tumandy qyzǵylt oty mazdap, sarǵylt qaiyńdar uitqyp, kógis úńgirleri úńireiip, iir-iir jarylystary qaqyrai sógilip jatqany ashylyp-aiqyndalyp jatty.
Qara bulttyń tuńǵiyq tereńindegi naizaǵaidyń shatyrlap jalt etkeni qyzǵylt jalynnyń lap etýimen aýysty.
Al jerge jaqyndaǵan tusta, bult pen orman-toǵailar arasynan seldete quiyp ketken jańbyr uzyn beldeý bolyp, kórinip turdy.
- Qalai-a! Mundai saitannyń sapalaǵyn kisi sirek kórettaǵy! - dep daýystap qaldy sýretshi.
Biz, ol ekeýmiz, kýpe terezesinen dálizdiń terezesine keldik Perdeler jelden jelbirep, jaryqtyń epelekteýin kúsheitip jiberdi.
Jaýyn satyrlap, quiyp ketti. Jolserik kelip, asyǵys terezelerdi kótere bastady. Jańbyr qiǵash jaýyp, tereze betin aiǵyzdap aǵa jóneldi. Jaryq sóndi, tek kókjiektiń shalǵai bir qiyrynan jańbyr perdesin jaryp, ormannyń altyn jalatqan bir sheti kórinip turdy.
- Esińizde birdeńe qaldy ma? - dedi sýretshi.
- Az-maz birdeńe.
- Mende de solai, - dedi ol qomsynǵan únmen. - Qazir jaýyn ótkesin, boiaýlar jarqyrai túsedi. Bilesiz be, kún shuǵylasy ylǵal japyraqtar men dińderde qulpyryp oinaidy endi. Reti kelgesin aitaiyn, bultty kúni, jaýyn aldynda jaryqqa kóz tigip qarańyzshy. Jaýynǵa deiin bir túrli, jaýyn kezinde - basqasha, al jaýynnan keiin - múlde airyqsha. Óitkeni dymqyl japyraqtar aýaǵa álsiz bir jaryq qosady. Ol surǵylt, jumsaq jáne jyly. Jalpy - boiaý men jaryqty tekserip, zertteý isi, súiiktim meniń - ǵanibet nárse. Men ózimniń sýretshilik talantymdy eshteńege de aiyrbastamaimyn.
Sýretshi túnde kishkentai bir stantsiiada túsip qaldy. Men onymen qoshtasý úshin platformaǵa shyqtym. Kerosin sham jaryq berip tur. Alda parovoz aýyr tynys alady.
Men sýretshige bir túrli qyzǵanyshpen qaradym, kenet ári qarai júrýge tiis ekenime, osynaý soltústik jaǵynda birneshe kúnge qala almaitynym úshin, ár túrli jumystaryma qatty ashýlandym. Munda árbir arsha gúldiń ár butaǵy kisini sonshama oiǵa shomdyratyny sondai, olardan prozamen birneshe poema jazýǵa bolar edi.
Qazir meni airyqsha renjitken bir nárse, ǵumyr boiy men tek shegerýge áste bolmaityn, mindetti istermen ǵana ainalysyppyn da, ózime, júregimniń qalaýy, ámiri boiynsha, jumys isteýge tyiym salyp kelippin.
Tabiǵattyń boiaýlary men jaryqty tek baqylap qana qoimai, olardy ómir-tirshilikke ózek etip turý qajet. Ónerge júregińnen berik oryn alǵan material ǵana jaramdy.
Prozashyǵa keskindemeniń mańyzdy bolatyn sebebi, ol oǵan boiaýlar men jaryqty anyq tanyp, olardy jaqsy kórýine kómektesip qana qoimaidy. Keskindemeniń taǵy da mańyzdy bolatyny, sýretshi, biz tipti baiqamaityn nárselerdi jiirek kóredi. Biz onyń sýretterin kórgennen keiin baryp, solarǵa buryn múlde nazar aýdarmaǵanymyzǵa tańdanatynymyz bar.
Frantsýz sýretshisi Mone Londonǵa barady da Vestminstrlik abbattyǵyn jazady. Mone Londonnyń úirenshikti tumandy kúninde jumys isteidi. Moneniń kartinasynda abbattyqtyń gotikalyk belgileri tumannan buldyrap, áreń kórinedi. Sýret asqan sheberlikpen jazylǵan.
Kartina kórmege qoiylǵan kezderi ol londondyqtar arasynda abyrjýshylyq týdyrady. Olar Monede tumannyń qyzyl kúreń túrmen boialǵanyn kórip qairan qalysady, al onyń túri surǵylt ekeni jurttyń bárine belgili ǵoi.
Moneniń ójettigine áýeli eldiń bári qatty ashýlanady. Biraq sol yzalanǵandar Londonnyń kóshelerine shyǵysymen tumanǵa baiyptap qarasa, onyń shynynda da qyzǵylt tústi ekenin baiqaidy.
Tabanda bunyń túsinigin izdep tabýǵa tyrysady. Bári turyp, tumannyń qyzǵylt reńki tútinniń moldyǵyna bailanysty ekenimen kelisedi. Buǵan qosa tumannyń bul túr-túsi Londonnyń qyzyl kirpishten salynǵan úilerimen de ulasyp jatqanyn ańǵarady.
Biraq másele qalai bolsadaǵy, áiteýir Mone jeńiske jetedi. Onyń kartinasynan keiin jurttyń bári Londonnyń tumanyn sýretshi qalai kórse, dáp solai kóre bastaidy.
Eger óz ǵumyrymnan alynǵan mysalǵa keletin bolsaq, orystyń bulyńǵyr boiaýlarynyń alýan tústi ekenin men birinshi ret Levitannyń "Máńgi tynyshtyq qushaǵynda" sýretinen keiin ǵana kórip bildim.
Soǵan deiin jaýyn-shashyndy kún meniń kózime sensek, tek surǵylt túr-túspen boialǵandai kórinetin. Bulyńǵyr kúnniń kisini toryqtyratyn sebebi - ol boiaý ataýlyny jutyp jiberedi de dúnieniń bárin maily sur tumanmen kúrgeilep tastaidy dep oilaitynmyn.
Biraq Levitan sol kisi jabyqtyratyn surǵylt boiaýdyń ózinen beimálim ulylyqty, tipti saltanattylyqty da kórgen jáne odan kóptegen taza boiaýlardy da tapqan edi. Sodan beri qarai bulyńǵyr kún meni onsha qinamaityn boldy. Buǵan kerisinshe, sodan beri qarai men ony aýasynyń tazalyǵy, júzińdi qarityn sýyǵy úshin, qalaiy tústes ózen betiniń jybyrlap jatatynyn, qara bulttardyń aýyr qozǵalysyn jaqsy kórip kettim. Eń sońynda aitarym, jaýyn-shashyndy kúnder kezinde jer betindegi eń qarapaiym igiliktiń ózin - jyly úidi, orys peshiniń otyn, samaýrynnyń pysylyn, qonalqyǵa edenge salatyn tósenish retinde jasalǵan qurǵaq sabandy, jańbyrdyń kisini uiqyǵa shaqyrtatyn shatyrǵa tigen shýylyn, adamnyń raqattanyp qalǵyp-shulǵýy siiaqty qarapaiym nárselerdi burynǵydan beter baǵalai bastaisyń.
Árbir sýretshi, ol qai zamannyń, qandai mekteptiń ókili bolyp sanalsa da, aqiqat bolmystyń jańa bir qyr-syryn, belgilerin ashady.
Sáti túskende, men birneshe ret Drezden galereiasynda boldym.
Onda Rafaeldiń "Sikstin madonnasynan" basqa, baiaǵy sheberlerdiń de kóptegen kartinalary bar, olardyń aldyna baryp aialdaý qaýipti. Olar seni jibermei qoiady. Olarǵa saǵattar boiy, tipti bálkim, táýlikter boiy qaraýǵa bolatyn shyǵar, biraq uzaq ýaqyt turyp qaraǵan saiyn, múlde túsiniksiz bir jan tebirenisi paida bolady. Ol birte-birte kúsheiip, adam kóz jasyna ázer ie bolatyn kúige jetedi.
Osynaý eljiregen kóz jasynyń syry nede? Onyń syry - bul polotnolarda (sýretterde) rýhtyń tolysyp jetilýi men danyshpannyń biligi bar, sol sebepti de ol bizdi tazalyqqa, jeke ózińniń oi-nietińniń jigerli de degdar bolýyna umtyldyrady.
Ásemdikke qarap turǵan kezde, bizdiń ishtei tazarýymyzdan buryn, jan-júregimizde bir beimálim alańdaýshylyq sezimi paida bolady. Jańbyr men jeldiń samaly, gúldegen jerdiń tynysy, tún jarymdaǵy aspan men mahabbattyń kóz jasy - bári túgel jinalyp kelip, bizdiń ǵaziz júregimizge uialap, ony máńgilik bilep alǵandai bir kúige túsemiz.
Impressionister ózderiniń polotnolaryn kún shýaǵyna shomyldyrǵan tárizdi bolyp kórinedi. Olar sýretterin ashyq aspan astyńda jazǵan, múmkin keide boiaýlaryn ádeii kúsheitip otyrǵan da bolýǵa tiis. Aqyrynda, olardyń sýretterinde, jer, kisi kózine qaidaǵy bir shat-shadyman jaryqqa malynyp, masairap turǵandai bolyp elesteitin dárejege jetedi.
Jer meiramdaǵydai bolyp ketedi. Biraq munda turǵan eshbir kúná joq, óitkeni adamǵa azǵantai da bolsa qýanysh qosqannyń da eshbir kúnási joq qoi.
Ótken zamannyń kúlli bai murasy qalai bizdiń menshigimizde bolyp kelse, impressionizm de tap solai bizdiń menshigimizde. Odan bas tartatyn bolsaq - onda ózińdi-óziń sanaly túrde shekteýshilikke itermeleý bolyp shyǵady. Biz, Rafaeldiń danyshpandyq kartinasy dini taqyrypqa jazylǵan bolsa da, "Sikstin madonnasynan" bas tartqan emespiz. Endeshe, jańashyl Pikasso, impressionister Matiss, Van Gog nemese Gogen bizderge nesimen qaýipti. Reti kelgesin aitaiyn, bulardyń sońǵysy taitiandardyń táýelsizdigi úshin, frantsýz bileýshilerine qarsy kúresken ǵoi.
Bul sýretshiler shyǵarmashylyǵynyń qandai qaýipti nemese jaman jaqtary bar? Ǵajaiyp sýretshilerdiń úrkerdei bir tobyn adamzat mádenietinen, onyń ishinde orys mádenietinen syzyp tastaý jónindegi oi qandai kúnshil ne beiimdelgish adamnyń basynda qalai paida bola qoidy eken?
Poiyzda sýretshimen kezdeskennen keiin, men Leningradka bardym. Meniń aldymnan onyń alańdary men proportsionaldy úileriniń saltanatty ansamblderi qaitadan ashyla berdi.
Men olardyń arhitektýrasynyń (sáýlet) qupiia jumbaǵyn sheshý úshin, olarǵa uzaq ýaqyt baiyptap qaraityn boldym. Onyń syry - sol ǵimarattar kisige uly úiler siiaqty áser etse de, ózderi shyn máninde uly emes eken. Eń tamasha ǵimarattardyń biri, qysqy saraidyń qarsy aldynda doǵa siiaqtanyp sozylyp jatqan
Bas shtabtyń úii, óziniń biiktigi jaǵynan tórt qabat úiden biik emes. Al, biraq Máskeýdiń kez kelgen biik úiinen áldeqaida aibyndy - uly bolyp kórinedi.
Onyń sheshimi ońai eken. Ǵimarattardyń ulylyǵy olardyń ólshem-mólsheriniń tepe-teńdiginde, úilesimdi-jarasymdy proportsiialarynda, áshekeileriniń - tereze jaqtaýy men mańdaishasynyń, kertýshter men barelef sandarynyń azdyǵynda bolyp shyqty.
Sol úilerge muqiiattap qaraǵannan keiin, jaqsy talǵam - eń aldymen, ólshem-mólsher sezimi ekenin anyq túsinesiń.
Úiler bólshekteri ólshemderiniń ózara birdeilik zańy, qarapaiymdylyqtyń zańy turǵysynan qaraǵanda, sáýlettiń árbir syzyǵy anyq kórinedi jáne ol kisini shyn mánindegi raqat-qyzyqqa bóleitinine - osynyń báriniń prozaǵa da bir shama qatysy bar ekenine ez basym kámil senemin.
Klassikalyq arhitektýralyq formalardy jaqsy kóretin jazýshy, óziniń prozasynda aýyr salmaqty jáne qolapaisyz kompozitsiiaǵa jol bermeidi. Ol bólimderiniń ózara birdei bolýyna, sózdik sýretiniń dáiektiligine qatty kóńil bóledi. Ol prozany suiyltyp jiberetin áshekeidiń moldyǵyna - kesteli stil deitinge birjolata tyiym salady.
Prozalyq týyndynyń kompozitsiiasy, hikaiattyń mán-mańyzy men oqiǵalardyń zańdy aǵysyn buzbaityndai, eshteńeni qosýǵa ne alyp tastaýǵa bolmaityndai, jaǵdaiǵa jetkizilýge tiis.
Ár kezdegi ádetim boiynsha, men ýaqytymnyń kóbin orys mýzeii men Ermitajda ótkizdim.
Ermitaj zaldarynyń kúńgirt altynmen aptalǵan alakóbeń zaldary maǵan kieli bolyp elesteitin. Men Ermitajǵa adamzat danyshpandyǵyn saqtaityn qoima retinde kiretinmin. Men tipti jasóspirim shaǵymda, Ermitajǵa engenimde, ózimniń adam bolǵanym úshin ǵana, baqytty sezingen edim. Jáne adamnyń qalai ýdy da shapaǵatty bolatynyn túsingen edim.
Áýelgi kezderi men sýretshilerdiń samsap aldymnan shyqqanynan abyrjyp, sasyp qalyp júrdim. Men boiaýlar men olardyń qanyqtyǵynan basym ainalǵasyn, biraz demalý úshin, músinder qoiylǵan zalǵa ketip qalatynmyn.
Men onda uzaq ýaqyt otyratynmyn. Beimálim ellindik músinshilerdiń músinderine ne Kanovanyń jai ǵana kúlimsiregen áielderine qaraǵan saiyn, men, osynaý músinniń bári adamzattyń móp-móldir araily tańynyń habarshysy ekenin anyq túsine bastadym. Sol kezde júrekterdi poeziia bileitin bolady, al áleýmettik qurylym - bárimiz san jyldar boiy eńbekpen, qam-qareketpen jáne jan-júregimizdi qinap jetetin sol bir qurylys -adamdardyń qarym-qatynasy men adam denesiniń ádiletti sulýlyǵyna, aqyly men júreginiń sulýlyǵyna negizdeletin bolady.
Bizdiń jolymyz - altyn ǵasyrda. Ol keledi. Árine, oǵan deiin bizdiń ómir súre almaýymyz qynjyltady. Biraq biz sol ǵasyr jeliniń qazirdiń ózinde ainalamyzda soǵyp, shýlap jatqanyn jáne bizdiń júregimizdi kúshtirek soǵýǵa umtyldyratynyna baqytty bolýǵa tiispiz.
Geine Lývrǵa baryp, Milos Sholpanynyń janyna saǵattar boiy otyryp alyp, tekten-tek jylamasa kerek.
Nege? Adamnyń jetilip, kemeldenýi de qor bolyp, taptalǵanyna ma? Kemeldený jolynyń aýyr da alys ekenin, el-jurtqa aqyl-oiynyń ýy men sharapatyn birge usynǵan Geineniń beimaza júregi lúpildep umtylǵan aiaýly arman jerine, árine, ol endi jete almaitynyn anyq biledi de jylaidy ǵoi baiaǵy.
Músinniń kúshi - mine, osynda, osynaý kúshtiń ishki ot-jalyny janbasa, aldyńǵy qatardaǵy ozyq óner, ásirese bizdiń elimizdiń óneri týmaidy, endeshe tolysyp pisken proza da týmaidy.
Poeziianyń prozaǵa tigizetin áserin aitýdan buryn, men mýzyka týraly birer sóz qozǵamaqpyn, jáne mýzyka men poeziiany keide tipti bólýge de bolmaidy.
Mýzyka týraly osy bir qysqa sózdi, ózimiz prozanyń yrǵaǵy men sazdylyǵy dep ataityn nársemen shekteýge týra keledi.
Naǵyz prozanyń ámanda óz yrǵaǵy bolady.
Oqyrman sóilemdi qinalmai, birden tutas qabyldaýy úshin, prozanyń yrǵaǵy áýel-bastan sóz tirkesin jatyq qurýdy talap etedi. Chehov Gorkiige jazǵan hatynda bul týraly oqyrmannyń oi-sanasyna "kórkem sóz birden, zamatyńda uialaýy kerek" - deidi.
Prozanyń belgili bir bóliginiń minez-kulqyna sóz tirkesiniń sáikes kelýiniń durystyǵyn tekserip, baiqaý úshin, oqyrman kitapty ashyp qoiyp, aialdap qalmaýy kerek.
Jalpy, jazýshy oqyrmandy udaiy eliktirip, yntyqtyryp, jetelep otyrýǵa tiis, oqyrman súrinip ketpes úshin, ol óz mátininde shúbáli de yrǵaqsyz jerlerdi qaldyrmai, sol arqyly ony ýysynan shyǵarmaýy qajet.
Oqyrmandy eliktirip, ýysynan shyǵarmaýdyń bir sebebi, ony avtormen birdei oilap, sezinip-túisinýge jeteleý - jazýshynyń maqsat-múddesi de jáne prozanyń yqpal-áreketi de, mine, osynda.
Menińshe, prozanyń yrǵaqtylyǵy eshqashan da jasandy jolmen kelmeidi. Prozanyń yrǵaǵy onyń talantyna, tildi sezinýine, "jazýshynyń esitý qabiletine" táýeldi. Qulaqtyń osylai túrik bolýy belgili mólsherde mýzykalyq esitý qabiletimen úndesip jatady.
Alaida bárinen buryn prozashynyń tilin onyń poeziiany bilýi kóbirek baiytady.
Poeziia bir tańǵalarlyq ǵajaiyp qasietke ie, ol ár sózge onyń áýelgi-túptegi muntazdai sonylyǵyn qaitaryp beredi. Eń bir ábden qajalyp, "aita-aita tozǵan", biz úshin óziniń beineleýshilik sapasyn birjolata joǵaltyp, sózdiń qýys qabyrshaǵy retinde ǵana qalǵan sózder poeziiada jarqyrap, áýezdenip, hosh iisin ańqytyp shyǵa keledi!
Muny nemen túsindirerimdi ózim de bilmeimin. Meniń boljaýymsha, sóz eki jaitta qaita tiriledi.
Birinshiden, onyń fonetikalyq (dybystyq) kúshin qaitaryp bergen jaǵdaida. Al, muny prozadan góri ándetip turǵan poeziiada jasaý áldeqaida jeńilirek. Sol sebepti de ánde de, ne romansta da sózder bizge, úirenshikti sóileýden góri, kúshtirek áser etedi.
Ekinshiden, tipti óńi qashqan sózdiń ózi áýezdi, sazdy qatarǵa qoiǵan kezde, óleńniń jalpy áýenin boiyna sińirip, qalǵan sózderdiń bárimen úilesip, áýezdete jónelgendei bolady.
Aqyrynda aitarym, poeziia alliteratsiiaǵa bai. Bul onyń asa qymbatty qasietiniń biri. Alliterańiiany qoldanýǵa prozanyń da qaqysy bar.
Biraq eń basty nárse munda emes.
Eń basty másele, proza kemeline kelip, jetilgen kezde, shyn máninde onyń ózi naǵyz poeziia bolyp ketedi.
Chehov, Lermontovtyń "Taman" mei Pýshkinniń "Kapitan qyzy" prozanyń qunarly orys óleńimen týystyǵyn dáleldep dáiekteidi - dep eseptegen.
"Proza men poeziianyń arasyndaǵy shekara qaida - men ony eshqashanda túsinbespin" - dep jazdy Lev Tolstoi ózinde asa sirek kezdesetin qyzýlyqpen. "Jastyq shaqtyń kúndeliginde" ol osyndai bir-aq saýal qoiady.
"Poeziia men proza, baqyt pen baqytsyzdyq nelikten ózara tyǵyz bailanysty. Qalai ómir súrý kerek. Kenetten poeziia men prozany qosýǵa tyrysý qajet pe, álde sonyń bireýinen ǵana raqat taýyp, sodan keiin baryp, ekinshisimen zorlap tirshilik etý kerek pe?
Armannyń aqiqat bolmystan jaqsyraq jaǵy bar; al aqiqat bolmystyń da armannan artyq jaǵy bolady. Tolyq baqyt osynyń ekeýiniń basyn biriktirýden týar edi".
Asyǵys aitylǵan bul sózderde durys oi bar; ádebiettegi eń biik, kisini tabyndyratyn qubylys, naǵyz baqyt bolyp sanalatyn nárse, poeziia men prozanyń tabiǵi ulasýy iaǵni dálirek aitsaq, poeziianyń mán-mańyzymen, onyń qunarly nár-sólderimen, asa móldir aýasymen, onyń tutqyn eter biligimen tolysqan proza bolyp tabylar edi.
Bul jaitta men "tutqyndaityn" (ózge sózben aitsaq - "tutqynǵa alatyn") degen sózden seskenbeimin. Óitkeni poeziia kisini tutqynǵa túsiredi, jáne eleýsiz jolmen, biraq ol igerýge bolmaityn kúshpen adamdy shyrqaý biikke kóteredi nemese ony shyn máninde jerdiń kórki derlik jaǵdaiǵa, iaki bizdiń ata-babalarymyz qan-janymen, biraq aq-adal peiilimen "jaratylǵannyń táji" dep atalatyn deńgeige jaqyndatady.
Vladimir Odoevskii "poeziia degenimiz adamzattyń birdeńege jetýdi qoiyp, so jetken tabystaryn paidalana bastaityn jaǵdaidyń ilki habarshysy" dep aitqanda, ol ishinara durys aitqan.
Konstantin Paýstovskii
Aýdarǵan: Ábilmájin Jumabaev
