Qazaqstanda koronavirýsqa qarsy jappai vaktsinalaý bastaldy. Ázirge qarqyny jaman emes. Densaýlyq saqtaý ministri Aleksei Tsoi QazAqparat agenttigine bergen suhbatynda adamdardy jappai immýndaý qalai ótip jatqany, halyqqa qandai vaktsinalar qoljetimdi bolatyny, qoldanylatyn immýndyq preparattardyń qanshalyqty qaýipsiz ekendigi týraly baiandady.
- Aleksei Vladimirovich, jahandyq statistikaǵa súiensek, koronavirýs indeti elde de, álemde de alańdatarlyq bolyp tur. Jappai vaktsinatsiia bul jaǵdaidy qanshalyqty tez ózgerte alady?
- Aldaǵy kúnderi, tipti bir aida jaǵdaidyń ózgeretinin kútýdiń qajeti joq. Azamattardyń negizgi bóligi 2-3 ai ishinde vaktsinalanǵannan keiin biz epidemiologiialyq jaǵdaidyń saiabyr tapqanyn sezetin bolamyz. Vaktsinatsiia, árine, óz áserin beredi, biraq bul ujymdyq immýnitet paida bolǵan kezde, shamamen kúzge jaqyn bolady. Aýrýdyń betin qaitarǵymyz kelse, barshasyna málim qarapaiym erejelerdi saqtaý kerektigin aitqym keledi. Biraq, ókinishke qarai, ony bári birdei oryndai bermeidi. Maska taǵý, adam kóp jinalatyn jerlerden aýlaq bolý, jappai is-sharalarǵa qatysýdan bas tartý jáne t.b. talaptar oryndalmai jatyr. Biz tolyq lokdaýnǵa, qalalardy jabý siiaqty jaǵymsyz sharalarǵa qaita júgingimiz kelmeidi. Radikaldy sharalar árdaiym tiimdi jáne olarǵa oralý arqyly biz jaǵdaidy tezirek ózgertemiz. Biraq biznestiń jáne jalpy ekonomikanyń múddelerin eskere otyryp, aitarlyqtai zardap shekken, infektsiianyń berilý tizbegin ishinara buzýǵa múmkindik beretin balansty tapqandaimyz. Alaida, onyń áseri tolyq lokdaýnnan góri baiaý sezilýde.
- Koronavirýs vaktsinatsiiasy jariialanǵan alǵashqy aida qazaqstandyqtar arasynda senimsizdik óte joǵary boldy. Qazir ne bolyp jatyr, adamdar dárigerler men epidemiologtardyń usynystaryn oryndaýǵa daiyn ba?
- Iá, shyn máninde, vaktsinatsiianyń bastapqy kezeńinde halyqtyń senbegeni qatty sezildi. Munyń sebepteri bar. Zerttelmegen infektsiia, onyń ústine jańa vaktsina óte tez jasaldy. Bastapqy kezeńde barlyq meditsina qyzmetkerleri daiyn bolmady. Biraq birtindep sarapshylardy, vaktsinany jasaýshylardy tarttyq. Álem boiynsha milliondaǵan adamnyń vaktsina alǵanyn kórdik, sol arqyly asqynýlar joq ekenine kóz jetkizdik. Qazir biz 200 myńnan astam adamǵa vaktsina saldyq. Aiqyn keri áseri joqtyǵyn, kútilgen kishigirim aýrysyný ǵana baryn barlyǵy kórip otyr. Qazir halyqtyń vaktsinalaýǵa degen yqylasy bar, bul biz úshin óte mańyzdy. Iaǵni, senim paida boldy.
- Alaida, áleýmettik jelige qarasaq, keibir qazaqstandyqtar vaktsinanyń qaýipsizdigine áli de kúmánmen qarap otyr. Olardyń oiyn qalai ózgertý josparlanǵan?
- COVID-19-ǵa qarsy vaktsinatsiia kezinde arnaiy álsiretilgen, aýyrsyný týdyrmaityn, sóite otyryp immýndyq reaktsiiany qaýipsiz qalyptastyratyn virýs fragmentteri qoldanylady. Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy jappai qoldanýǵa maquldaǵan vaktsinalar qatań tekserýden jáne klinikalyq synaqtardan ótti. Bul olardyń qaýipsizdigi men aýrýǵa qarsy kúreste tiimdiligin dáleldedi. Men vaktsinatsiia virýstyń taralýyn tejeýdiń jalǵyz joly ekenin únemi aityp kele jatyrmyn. Árine, vaktsinatsiia týraly sheshim qabyldaǵan kezde birqatar qarsy kórsetkishterdi eskerý qajet: 18 jasqa tolmaý, júktilik nemese sozylmaly aýrýlardyń órshýi, allergiialyq reaktsiialar, dene qyzýynyń joǵarylaýy siiaqty belgiler bas tartýǵa sebep bola alady. Eger azamat saý bolsa jáne qarsy kórsetilimder baiqalmasa, vaktsina alǵany durys. Óitkeni bul shara bizge ádettegi ómir saltyna tezirek oralýǵa kómektesedi.
9 sáýirde álemde COVID-19 virýsyn juqtyrýdyń 134 517 529 jaǵdaiy tirkeldi. Sońǵy táýlikte juqtyrǵandar sany 292 210 adamǵa ósti. Bul indettiń aýyrtpalyǵyn, qatarymyzdy siretetinin jáne vaktsina bizge ne beretinin túsinýimiz kerek. Biz ekinshi jyl shekteýler jaǵdaiynda ómir súrip jatyrmyz. Adamdar attap basqan saiyn infektsiiadan saqtanýdan sharshady. Biraq, taǵy da qaitalaimyn, burynǵy ómirge oralýdyń jalǵyz sharty –bul vaktsinatsiia arqyly immýnitet qalyptastyrý. Tek vaktsina ǵana bizge qozǵalys erkindigin qalpyna keltirýge jáne keń tynystaýǵa múmkindik beredi.
- Bógde adamdarmen bailanysqa túspei, vaktsinatsiia kezegine qalai jazylýǵa bolady?
- Koronavirýsqa qarsy profilaktikalyq egýler júrgizetin meditsinalyq uiymdardyń tizimderi Densaýlyq saqtaý ministrliginiń saitynda jáne áleýmettik akkaýnttarynda jariialanǵan. Vaktsina alý úshin, birinshi kezekte, tirkelgen jeri boiynsha emhanaǵa júginý qajet. Vaktsinatsiia basqa meditsinalyq uiymdarda da tirkeýsiz, kezek tártibimen júrgizilýi múmkin. Biraq bul jaǵdaida siz aldyn ala jazylýyńyz kerek. Bul adamdar kóp jinalmaýy úshin jasalady. Sondai-aq, azamattarǵa yńǵaily bolý úshin 8 sáýirden bastap «Elektrondy úkimet» portalynda «vaktsinatsiiaǵa jazylý» atalatyn jańa qyzmet paida boldy. Siz sol paltforma arqyly onlain rejimde jazyla alasyz. Ol úshin azamat eGov.kz portalyna tirkelip, ótinish berýi kerek. Tirkeý aimaǵy boiynsha meditsinalyq uiymdy kórsetýińiz qajet. Ótinish qaralǵannan keiin meditsinalyq uiym vaktsinalaý ýaqytyn kórsete otyryp, ótinimderdi bóledi. «Elektrondy úkimet» portalyndaǵy azamattyń jeke kabinetinde meditsinalyq uiymǵa barý kúni men ýaqyty kórsetilgen jaýap paida bolady. Buǵan qos ótinish berýshiniń bailanys nómirine qosymsha SMS-jiberiledi.
- Vaktsina alǵysy keletinderdiń sany artyp jatyr. Barlyǵyna jete me? Álde birinshi kezekte basym toptaǵylar egile me?
– Bastapqyda táýekel tobyna kiretinderdi vaktsinalaý mindeti qoiylǵan bolatyn. Meditsinalyq qyzmetkerler, pedagogtar, politseiler siiaqty adamdar shoǵyrymen jumys isteitin maman ieleri osy topqa jatqyzylǵan. Al qazir vaktsinatsiia qarqyn alyp, aiasy keńeie tústi. Sondyqtan jappai vaktsinalaý týraly sheshim qabyldandy. 1 sáýirden bastap vaktsinalaýǵa jatatyn adamdardyń sanattary keńeitildi. Kestelerdi jergilikti atqarýshy organdar jasaidy. Búgingi tańda 275 myń azamat vaktsina aldy. Sáýir aiynda 2 mln doza vaktsina jetkiziledi dep otyrmyz. Alǵashqy partiialar óńirlerge taratylýda. Óndirýshilermen júrgizilgen kelissózderdi eskere otyryp, birinshi jartyjyldyqta vaktsinalardyń 6 milionnan astam dozasyn jetkizý josparlanyp otyr. Bul tiisti kontingenttiń 64% qamtýǵa múmkindik beredi.
- Meditsinalyq mekemeler men dárigerler sizder josparlap otyrǵan qarqynǵa daiyn ba?
- Vaktsinatsiia naýqanyna vaktsinany saqtaýǵa jáne protsesti uiymdastyrýǵa qajet jabdyqtarmen tolyq jabdyqtalǵan meditsinalyq mekemelermen qatar jyljymaly egý pýnkteri de tartylatyn bolady. Búgingi tańda elimizde 700 egý pýnkti ashyldy. Olar uiymdasqan ujymdarda jáne adamdar kóp jinalatyn oryndarda ornalastyrylady. Olardy uiymdastyrý jáne vaktsinany saqtaýǵa arnalǵan tońazytqysh jabdyqtarmen, termokonteinerlermen jabdyqtaý mindeti oblystardyń, Almaty, Nur-Sultan jáne Shymkent qalalarynyń ákimdikterine júktelgen.
- Kóptegen adam vaktsinany aqyly negizde alýǵa bola ma dep surap jatyr.
- Qazirgi ýaqytta koronavirýs vaktsinasynyń kommertsiialyq partiialaryn ákelý jolǵa qoiylǵan joq. Biraq bolashaqta aqyly vaktsina alǵysy keletinderge osyndai múmkindik jasalýy yqtimal. Ol boiynsha kelissózder júrgizilýde. Ázirge halyq úshin koronavirýsqa qarsy jappai vaktsinatsiia tegin jáne erikti negizde qalyp otyr.
- Keide áleýmettik jelilerde jáne keibir BAQ-ta vaktsina alǵandardyń densaýlyǵy nasharlaǵany týraly «faktiler» shyǵyp jatady. Ondai aqparattarǵa qatysty ne aitar edińiz?
- Resmi derekter boiynsha, egilgenderdiń 0,8% kataraldy sindrom, dene temperatýrasynyń joǵarylaýy, ine salǵan jerdiń aýyrsynýy siiaqty kútilgen reaktsiialar tirkelgen. Biraq kelesi kúni-aq onyń izi qalmaidy. Vaktsinamen bailanysty basqa reaktsiialar rastalǵan joq. Áleýmettik jelilerde daý týdyratyn aqparat, feik órip júr. Munyń bárin kim taratatyny jáne qandai maqsatpen isteitini belgisiz. Men bul týraly birneshe ret aittym jáne qaitalai alam: aqparattyq arandatýǵa senbeńizder. Resmi tekserilgen málimetter bar, tek solarǵa sený kerek.
