قازاقستاندا كوروناۆيرۋسقا قارسى جاپپاي ۆاكتسينالاۋ باستالدى. ەزٸرگە قارقىنى جامان ەمەس. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترٸ الەكسەي تسوي قازاقپارات اگەنتتٸگٸنە بەرگەن سۇحباتىندا ادامداردى جاپپاي يممۋنداۋ قالاي ٶتٸپ جاتقانى, حالىققا قانداي ۆاكتسينالار قولجەتٸمدٸ بولاتىنى, قولدانىلاتىن يممۋندىق پرەپاراتتاردىڭ قانشالىقتى قاۋٸپسٸز ەكەندٸگٸ تۋرالى باياندادى.
- الەكسەي ۆلاديميروۆيچ, جاھاندىق ستاتيستيكاعا سٷيەنسەك, كوروناۆيرۋس ٸندەتٸ ەلدە دە, ەلەمدە دە الاڭداتارلىق بولىپ تۇر. جاپپاي ۆاكتسيناتسييا بۇل جاعدايدى قانشالىقتى تەز ٶزگەرتە الادى?
- الداعى كٷندەرٸ, تٸپتٸ بٸر ايدا جاعدايدىڭ ٶزگەرەتٸنٸن كٷتۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. ازاماتتاردىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ 2-3 اي ٸشٸندە ۆاكتسينالانعاننان كەيٸن بٸز ەپيدەميولوگييالىق جاعدايدىڭ سايابىر تاپقانىن سەزەتٸن بولامىز. ۆاكتسيناتسييا, ەرينە, ٶز ەسەرٸن بەرەدٸ, بٸراق بۇل ۇجىمدىق يممۋنيتەت پايدا بولعان كەزدە, شامامەن كٷزگە جاقىن بولادى. اۋرۋدىڭ بەتٸن قايتارعىمىز كەلسە, بارشاسىنا مەلٸم قاراپايىم ەرەجەلەردٸ ساقتاۋ كەرەكتٸگٸن ايتقىم كەلەدٸ. بٸراق, ٶكٸنٸشكە قاراي, ونى بەرٸ بٸردەي ورىنداي بەرمەيدٸ. ماسكا تاعۋ, ادام كٶپ جينالاتىن جەرلەردەن اۋلاق بولۋ, جاپپاي ٸس-شارالارعا قاتىسۋدان باس تارتۋ جەنە ت.ب. تالاپتار ورىندالماي جاتىر. بٸز تولىق لوكداۋنعا, قالالاردى جابۋ سيياقتى جاعىمسىز شارالارعا قايتا جٷگٸنگٸمٸز كەلمەيدٸ. راديكالدى شارالار ەردايىم تيٸمدٸ جەنە ولارعا ورالۋ ارقىلى بٸز جاعدايدى تەزٸرەك ٶزگەرتەمٸز. بٸراق بيزنەستٸڭ جەنە جالپى ەكونوميكانىڭ مٷددەلەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, ايتارلىقتاي زارداپ شەككەن, ينفەكتسييانىڭ بەرٸلۋ تٸزبەگٸن ٸشٸنارا بۇزۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن بالانستى تاپقاندايمىز. الايدا, ونىڭ ەسەرٸ تولىق لوكداۋننان گٶرٸ باياۋ سەزٸلۋدە.
- كوروناۆيرۋس ۆاكتسيناتسيياسى جارييالانعان العاشقى ايدا قازاقستاندىقتار اراسىندا سەنٸمسٸزدٸك ٶتە جوعارى بولدى. قازٸر نە بولىپ جاتىر, ادامدار دەرٸگەرلەر مەن ەپيدەميولوگتاردىڭ ۇسىنىستارىن ورىنداۋعا دايىن با?
- يە, شىن مەنٸندە, ۆاكتسيناتسييانىڭ باستاپقى كەزەڭٸندە حالىقتىڭ سەنبەگەنٸ قاتتى سەزٸلدٸ. مۇنىڭ سەبەپتەرٸ بار. زەرتتەلمەگەن ينفەكتسييا, ونىڭ ٷستٸنە جاڭا ۆاكتسينا ٶتە تەز جاسالدى. باستاپقى كەزەڭدە بارلىق مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸ دايىن بولمادى. بٸراق بٸرتٸندەپ ساراپشىلاردى, ۆاكتسينانى جاساۋشىلاردى تارتتىق. ەلەم بويىنشا ميلليونداعان ادامنىڭ ۆاكتسينا العانىن كٶردٸك, سول ارقىلى اسقىنۋلار جوق ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزدٸك. قازٸر بٸز 200 مىڭنان استام ادامعا ۆاكتسينا سالدىق. ايقىن كەرٸ ەسەرٸ جوقتىعىن, كٷتٸلگەن كٸشٸگٸرٸم اۋرىسىنۋ عانا بارىن بارلىعى كٶرٸپ وتىر. قازٸر حالىقتىڭ ۆاكتسينالاۋعا دەگەن ىقىلاسى بار, بۇل بٸز ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى. ياعني, سەنٸم پايدا بولدى.
- الايدا, ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە قاراساق, كەيبٸر قازاقستاندىقتار ۆاكتسينانىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە ەلٸ دە كٷمەنمەن قاراپ وتىر. ولاردىڭ ويىن قالاي ٶزگەرتۋ جوسپارلانعان?
- COVID-19-عا قارسى ۆاكتسيناتسييا كەزٸندە ارنايى ەلسٸرەتٸلگەن, اۋىرسىنۋ تۋدىرمايتىن, سٶيتە وتىرىپ يممۋندىق رەاكتسييانى قاۋٸپسٸز قالىپتاستىراتىن ۆيرۋس فراگمەنتتەرٸ قولدانىلادى. دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى جاپپاي قولدانۋعا ماقۇلداعان ۆاكتسينالار قاتاڭ تەكسەرۋدەن جەنە كلينيكالىق سىناقتاردان ٶتتٸ. بۇل ولاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن اۋرۋعا قارسى كٷرەستە تيٸمدٸلٸگٸن دەلەلدەدٸ. مەن ۆاكتسيناتسييا ۆيرۋستىڭ تارالۋىن تەجەۋدٸڭ جالعىز جولى ەكەنٸن ٷنەمٸ ايتىپ كەلە جاتىرمىن. ەرينە, ۆاكتسيناتسييا تۋرالى شەشٸم قابىلداعان كەزدە بٸرقاتار قارسى كٶرسەتكٸشتەردٸ ەسكەرۋ قاجەت: 18 جاسقا تولماۋ, جٷكتٸلٸك نەمەسە سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ ٶرشۋٸ, اللەرگييالىق رەاكتسييالار, دەنە قىزۋىنىڭ جوعارىلاۋى سيياقتى بەلگٸلەر باس تارتۋعا سەبەپ بولا الادى. ەگەر ازامات ساۋ بولسا جەنە قارسى كٶرسەتٸلٸمدەر بايقالماسا, ۆاكتسينا العانى دۇرىس. ٶيتكەنٸ بۇل شارا بٸزگە ەدەتتەگٸ ٶمٸر سالتىنا تەزٸرەك ورالۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
9 سەۋٸردە ەلەمدە COVID-19 ۆيرۋسىن جۇقتىرۋدىڭ 134 517 529 جاعدايى تٸركەلدٸ. سوڭعى تەۋلٸكتە جۇقتىرعاندار سانى 292 210 ادامعا ٶستٸ. بۇل ٸندەتتٸڭ اۋىرتپالىعىن, قاتارىمىزدى سيرەتەتٸنٸن جەنە ۆاكتسينا بٸزگە نە بەرەتٸنٸن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. بٸز ەكٸنشٸ جىل شەكتەۋلەر جاعدايىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. ادامدار اتتاپ باسقان سايىن ينفەكتسييادان ساقتانۋدان شارشادى. بٸراق, تاعى دا قايتالايمىن, بۇرىنعى ٶمٸرگە ورالۋدىڭ جالعىز شارتى –بۇل ۆاكتسيناتسييا ارقىلى يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋ. تەك ۆاكتسينا عانا بٸزگە قوزعالىس ەركٸندٸگٸن قالپىنا كەلتٸرۋگە جەنە كەڭ تىنىستاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
- بٶگدە ادامدارمەن بايلانىسقا تٷسپەي, ۆاكتسيناتسييا كەزەگٸنە قالاي جازىلۋعا بولادى?
- كوروناۆيرۋسقا قارسى پروفيلاكتيكالىق ەگۋلەر جٷرگٸزەتٸن مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ تٸزٸمدەرٸ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ سايتىندا جەنە ەلەۋمەتتٸك اككاۋنتتارىندا جارييالانعان. ۆاكتسينا الۋ ٷشٸن, بٸرٸنشٸ كەزەكتە, تٸركەلگەن جەرٸ بويىنشا ەمحاناعا جٷگٸنۋ قاجەت. ۆاكتسيناتسييا باسقا مەديتسينالىق ۇيىمداردا دا تٸركەۋسٸز, كەزەك تەرتٸبٸمەن جٷرگٸزٸلۋٸ مٷمكٸن. بٸراق بۇل جاعدايدا سٸز الدىن الا جازىلۋىڭىز كەرەك. بۇل ادامدار كٶپ جينالماۋى ٷشٸن جاسالادى. سونداي-اق, ازاماتتارعا ىڭعايلى بولۋ ٷشٸن 8 سەۋٸردەن باستاپ «ەلەكتروندى ٷكٸمەت» پورتالىندا «ۆاكتسيناتسيياعا جازىلۋ» اتالاتىن جاڭا قىزمەت پايدا بولدى. سٸز سول پالتفورما ارقىلى ونلاين رەجيمدە جازىلا الاسىز. ول ٷشٸن ازامات eGov.kz پورتالىنا تٸركەلٸپ, ٶتٸنٸش بەرۋٸ كەرەك. تٸركەۋ ايماعى بويىنشا مەديتسينالىق ۇيىمدى كٶرسەتۋٸڭٸز قاجەت. ٶتٸنٸش قارالعاننان كەيٸن مەديتسينالىق ۇيىم ۆاكتسينالاۋ ۋاقىتىن كٶرسەتە وتىرىپ, ٶتٸنٸمدەردٸ بٶلەدٸ. «ەلەكتروندى ٷكٸمەت» پورتالىنداعى ازاماتتىڭ جەكە كابينەتٸندە مەديتسينالىق ۇيىمعا بارۋ كٷنٸ مەن ۋاقىتى كٶرسەتٸلگەن جاۋاپ پايدا بولادى. بۇعان قوس ٶتٸنٸش بەرۋشٸنٸڭ بايلانىس نٶمٸرٸنە قوسىمشا SMS-جٸبەرٸلەدٸ.
- ۆاكتسينا العىسى كەلەتٸندەردٸڭ سانى ارتىپ جاتىر. بارلىعىنا جەتە مە? ەلدە بٸرٸنشٸ كەزەكتە باسىم توپتاعىلار ەگٸلە مە?
– باستاپقىدا تەۋەكەل توبىنا كٸرەتٸندەردٸ ۆاكتسينالاۋ مٸندەتٸ قويىلعان بولاتىن. مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر, پەداگوگتار, پوليتسەيلەر سيياقتى ادامدار شوعىرىمەن جۇمىس ٸستەيتٸن مامان يەلەرٸ وسى توپقا جاتقىزىلعان. ال قازٸر ۆاكتسيناتسييا قارقىن الىپ, اياسى كەڭەيە تٷستٸ. سوندىقتان جاپپاي ۆاكتسينالاۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. 1 سەۋٸردەن باستاپ ۆاكتسينالاۋعا جاتاتىن ادامداردىڭ ساناتتارى كەڭەيتٸلدٸ. كەستەلەردٸ جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار جاسايدى. بٷگٸنگٸ تاڭدا 275 مىڭ ازامات ۆاكتسينا الدى. سەۋٸر ايىندا 2 ملن دوزا ۆاكتسينا جەتكٸزٸلەدٸ دەپ وتىرمىز. العاشقى پارتييالار ٶڭٸرلەرگە تاراتىلۋدا. ٶندٸرۋشٸلەرمەن جٷرگٸزٸلگەن كەلٸسسٶزدەردٸ ەسكەرە وتىرىپ, بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىقتا ۆاكتسينالاردىڭ 6 ميليوننان استام دوزاسىن جەتكٸزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل تيٸستٸ كونتينگەنتتٸڭ 64% قامتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
- مەديتسينالىق مەكەمەلەر مەن دەرٸگەرلەر سٸزدەر جوسپارلاپ وتىرعان قارقىنعا دايىن با?
- ۆاكتسيناتسييا ناۋقانىنا ۆاكتسينانى ساقتاۋعا جەنە پروتسەستٸ ۇيىمداستىرۋعا قاجەت جابدىقتارمەن تولىق جابدىقتالعان مەديتسينالىق مەكەمەلەرمەن قاتار جىلجىمالى ەگۋ پۋنكتەرٸ دە تارتىلاتىن بولادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە 700 ەگۋ پۋنكتٸ اشىلدى. ولار ۇيىمداسقان ۇجىمداردا جەنە ادامدار كٶپ جينالاتىن ورىنداردا ورنالاستىرىلادى. ولاردى ۇيىمداستىرۋ جەنە ۆاكتسينانى ساقتاۋعا ارنالعان توڭازىتقىش جابدىقتارمەن, تەرموكونتەينەرلەرمەن جابدىقتاۋ مٸندەتٸ وبلىستاردىڭ, الماتى, نۇر-سۇلتان جەنە شىمكەنت قالالارىنىڭ ەكٸمدٸكتەرٸنە جٷكتەلگەن.
- كٶپتەگەن ادام ۆاكتسينانى اقىلى نەگٸزدە الۋعا بولا ما دەپ سۇراپ جاتىر.
- قازٸرگٸ ۋاقىتتا كوروناۆيرۋس ۆاكتسيناسىنىڭ كوممەرتسييالىق پارتييالارىن ەكەلۋ جولعا قويىلعان جوق. بٸراق بولاشاقتا اقىلى ۆاكتسينا العىسى كەلەتٸندەرگە وسىنداي مٷمكٸندٸك جاسالۋى ىقتيمال. ول بويىنشا كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸلۋدە. ەزٸرگە حالىق ٷشٸن كوروناۆيرۋسقا قارسى جاپپاي ۆاكتسيناتسييا تەگٸن جەنە ەرٸكتٸ نەگٸزدە قالىپ وتىر.
- كەيدە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە جەنە كەيبٸر باق-تا ۆاكتسينا العانداردىڭ دەنساۋلىعى ناشارلاعانى تۋرالى «فاكتٸلەر» شىعىپ جاتادى. ونداي اقپاراتتارعا قاتىستى نە ايتار ەدٸڭٸز?
- رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, ەگٸلگەندەردٸڭ 0,8% كاتارالدى سيندروم, دەنە تەمپەراتۋراسىنىڭ جوعارىلاۋى, ينە سالعان جەردٸڭ اۋىرسىنۋى سيياقتى كٷتٸلگەن رەاكتسييالار تٸركەلگەن. بٸراق كەلەسٸ كٷنٸ-اق ونىڭ ٸزٸ قالمايدى. ۆاكتسينامەن بايلانىستى باسقا رەاكتسييالار راستالعان جوق. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە داۋ تۋدىراتىن اقپارات, فەيك ٶرٸپ جٷر. مۇنىڭ بەرٸن كٸم تاراتاتىنى جەنە قانداي ماقساتپەن ٸستەيتٸنٸ بەلگٸسٸز. مەن بۇل تۋرالى بٸرنەشە رەت ايتتىم جەنە قايتالاي الام: اقپاراتتىق ارانداتۋعا سەنبەڭٸزدەر. رەسمي تەكسەرٸلگەن مەلٸمەتتەر بار, تەك سولارعا سەنۋ كەرەك.
