Foto: ortcom.kz
Onlain alaiaqtar – kórinbeitin «qasqyrlar». Olar kóshede emes, bizdiń telefonymyz ben pochtamyzda júieli túrde ańdyp, senimimizdi paidalanyp, qarjymyzdy urlaidy. Bul tek jeke oqiǵa emes, bul – júielik problema. Osy oraida Ult.kz tilshisi internet alaiaqtardan qalai saqtaný keregin IIM men basqa memlekettik organdardyń deregi negizinde naqty ári qarapaiym taldamaq.
Tsifrlyq qorǵan
Búgin Úkimet saǵatynda Májilis depýtaty Nurjan Baitilesov elimizdiń kiberqaýipsizdik júiesindegi ózekti máselelerdi kóterip, naqty usynystaryn ortaǵa saldy. Depýtat sońǵy jyldardaǵy ahýaldyń kúrdeli ekenin atap ótti.
«2025 jyldyń maýsymynda 16 millionnan astam azamattyń jeke derekteri ashyq qoljetimdilikke shyqty. Bul jaǵdai – júieniń áli de reaktivti, iaǵni saldarmen kúresip, aldyn alý sharalarynyń álsiz ekenin kórsetti», – dedi ol.
Sondai-aq, internet-alaiaqtyq jaǵdailary da kóbeiip keledi. IIM málimetinshe, biyl mundai qylmystardan kelgen zalal 7 milliard teńgeden asqan. 27 myńnan astam qylmystyń jartysynan kóbi internet arqyly jasalǵan. Depýtattyń sózinshe, bul tek statistika emes, bul adamdardyń naqty shyǵyny men senim daǵdarysy.
Qazir elde FaceID sekildi tehnologiialar balabaqshalarda, turǵyn úiler men biznes ortalyqtarda keńinen qoldanylyp keledi. Biraq olardyń kópshiligi sertifikattalmaǵan jáne tiisti baqylaýdan ótpegen.
Jasandy intellekt te jańa qaýiptiń kózine ainalyp otyr. Kiberalaiaqtar adamdardyń daýysyn nemese beinesin qoldan jasap, týystary men áriptesterin aldap soǵýda. Bul – tehnologiianyń paidalydan qaýiptige ainalýynyń aiqyn kórinisi. Sondyqtan depýtat dipfeikterdi anyqtaityn júieler men kópsatyly tekserý mehanizmin bankter men memlekettik organdarda engizý qajetin aitty. Depýtat Baitilesovtiń kótergen máselesi tek IT-mamandardyń emes, búkil qoǵamnyń ortaq múddesi. Sebebi tsifrlyq qaýipsizdik eldiń turaqtylyǵy men bolashaǵynyń kepili.
Keń taraǵan shemalar
Qazirgi ýaqytta alaiaqtardyń áreket etý shemalary keńinen tarap otyr. Sonyń ishinde eń negizgilerin keltirsek:
– Fishing-saittar men jalǵan hattar. Alaiaqtar resmi saittardyń dál kóshirmesin jasap, paidalanýshydan login, parol nemese karta deregin engizýdi suratady;
– Jalǵan SMS pen habarlamalar. Habarlamada «shotyńyz buǵattaldy» nemese «tez áreket etý kerek» dep shuǵyl jaǵdai týdyrady – ol silteme arqyly ketedi;
– Bank, memlekettik organdar atynan qońyraý. Uqsas daýyspen «bank qaýipsizdik qyzmeti» nemese «quqyq qorǵaýshy» retinde sóilesip, aqsha aýdarýdy nemese karta derekterin suraidy;
– Jalǵan dúkender men arzan usynystar. Áleýmettik jelilerde, habarlandyrý saittarynda «arzan baǵa» arqyly aqshany aldyn ala alyp, taýardy jibermeidi;
– «Jyldam tabys» pen investitsiialar. Úlken paiyz, az táýekel – bul klassikalyq balyqtaý ádisi: bir ret tólegennen keiin qalǵany joǵalady.;
– Tanysý arqyly aldaý. Alaiaqtar jeke qarym-qatynas ornatyp, senimdiligi artqan kezde aqsha suraidy.
Jeke málimetterdiń saldary
Alaiaqtar JSN, pasport derekteri, karta nómiri, karta merzimi, CVV, SMS-kodtar sekildi aqparatty jinap, sosyn sizdiń atyńyzǵa aqshany aýdaryp alady nemese nesie rásimdeidi. Bul – tek aqsha ǵana emes, bedel men ýaqyt ta joǵaltady. Ondai kezde isteý kerek naqty qadamdar mynadai bolmaq:
– Telefon qońyraýlaryna saq bolyńyz. Eger qońyraý «bank» nemese «quqyq qorǵaýshy» atynan bolsa, shuǵyl aqsha aýdarýdy nemese karta derekterin surasa – senbeńiz. Resmi organdar telefon arqyly osyndai talap qoimaidy;
– Sait pen satýshyny tekserińiz. Sait meken-jaiy «https://» bolyp, qulyp belgisi bar-joǵyn qarańyz. Pikirlerdi oqyp, bailanys málimetterin tekserińiz;
– Kepildiksiz aldyn ala tólem jasamańyz; baǵa tym arzan bolsa – kúmándi;
– Jeke jáne bank derekterin qorǵańyz. Karta nómiri, CVV, parol, SMS-kodtar – eshkimge aitpańyz. Ár qyzmet úshin kúrdeli, biregei parolder qoldanyńyz jáne múmkin bolsa 2FA engizińiz;
– «Jyldam paida» ýádelerine senbeńiz. Litsenziiasy men senimdiligin teksermei investitsiia salmańyz. Eger táýekelsiz tabys Promise – bul alaiaqtyq bolýy yqtimal;
– Tehnikalyq qaýipsizdik. Qurylǵy men baǵdarlamalardy únemi jańartyp otyryńyz, antivirýs ornatyńyz. Belgisiz faildar men qosymshalardy júktemeńiz;
– Jaqyndaryńyzdy, ásirese egde týystardy eskertińiz. Olar jii qurban bolady – túsindirip, mysaldar keltirip otyryńyz.
Aldanǵan jaǵdaida ne isteý kerek?
Eger alaiaqtardyń quryǵyna túsip qalǵan bolsańyz, sabyrmen áreket etken jón. Eń aldymen:
– Politsiiaǵa jazyńyz. Oqiǵanyń dál derekterin (qashan, kim, qansha aqsha, bailanys quraldary, skrinshottar) berińiz. Qurban bolýdyń uiat emes, bul sot pen tergeýge kómektesedi;
– Bankpen bailanysyńyz. Aqsha aýdarymy bank arqyly jasalsa, kartany dereý buǵattap, operatsiiany toqtatyńyz;
– Tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý organy men elektrondyq kommertsiia platformasyna shaǵym berińiz (eger internet-dúken arqyly aldanǵan bolsańyz);
– Barlyq dálelderdi saqtańyz: skrinshottar, hattar, túbirtekter, bári de sotta mańyzdy;
– Ózińizdi kinálamańyz. Alaiaqtar kásibi daiyndyqtan ótedi, olardyń qurbany bolǵan adam kináli emes.
Aita keteiik, burynǵy «jaqyn adamyńyz qiyn jaǵdaida» degen jalǵan qońyraýlardan aiyrmashylyǵy qazirgi alaiaqtar indýstriiaǵa uqsaidy: stsenarii, rólder, jalǵan saittar, anyqtalǵan málimetter. Olar tsifrlyq quraldardy ári áleýmettik injeneriiany sheber paidalanady. Aldanǵan adam únsiz qalsa, bul alaiaqtardyń áreketin odan ári jalǵastyrýyna múmkindik beredi. Oǵan jol bermeý úshin qoǵam retinde aqparatty ashyq bólisip, tanystarymyzdy eskertýge tiispiz. Kúmándi jaǵdailar týraly politsiia men bankterge habarlap, qaýipsizdik týraly bilimdi mektepten bastap nasihattaý kerek.
Aqbota Musabekqyzy
