فوتو: ortcom.kz
ونلاين الاياقتار – كٶرٸنبەيتٸن «قاسقىرلار». ولار كٶشەدە ەمەس, بٸزدٸڭ تەلەفونىمىز بەن پوچتامىزدا جٷيەلٸ تٷردە اڭدىپ, سەنٸمٸمٸزدٸ پايدالانىپ, قارجىمىزدى ۇرلايدى. بۇل تەك جەكە وقيعا ەمەس, بۇل – جٷيەلٸك پروبلەما. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ ينتەرنەت الاياقتاردان قالاي ساقتانۋ كەرەگٸن ٸٸم مەن باسقا مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ دەرەگٸ نەگٸزٸندە ناقتى ەرٸ قاراپايىم تالداماق.
تسيفرلىق قورعان
بٷگٸن ٷكٸمەت ساعاتىندا مەجٸلٸس دەپۋتاتى نۇرجان بايتٸلەسوۆ ەلٸمٸزدٸڭ كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸندەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ كٶتەرٸپ, ناقتى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. دەپۋتات سوڭعى جىلدارداعى احۋالدىڭ كٷردەلٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«2025 جىلدىڭ ماۋسىمىندا 16 ميلليوننان استام ازاماتتىڭ جەكە دەرەكتەرٸ اشىق قولجەتٸمدٸلٸككە شىقتى. بۇل جاعداي – جٷيەنٸڭ ەلٸ دە رەاكتيۆتٸ, ياعني سالدارمەن كٷرەسٸپ, الدىن الۋ شارالارىنىڭ ەلسٸز ەكەنٸن كٶرسەتتٸ», – دەدٸ ول.
سونداي-اق, ينتەرنەت-الاياقتىق جاعدايلارى دا كٶبەيٸپ كەلەدٸ. ٸٸم مەلٸمەتٸنشە, بيىل مۇنداي قىلمىستاردان كەلگەن زالال 7 ميلليارد تەڭگەدەن اسقان. 27 مىڭنان استام قىلمىستىڭ جارتىسىنان كٶبٸ ينتەرنەت ارقىلى جاسالعان. دەپۋتاتتىڭ سٶزٸنشە, بۇل تەك ستاتيستيكا ەمەس, بۇل ادامداردىڭ ناقتى شىعىنى مەن سەنٸم داعدارىسى.
قازٸر ەلدە FaceID سەكٸلدٸ تەحنولوگييالار بالاباقشالاردا, تۇرعىن ٷيلەر مەن بيزنەس ورتالىقتاردا كەڭٸنەن قولدانىلىپ كەلەدٸ. بٸراق ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ سەرتيفيكاتتالماعان جەنە تيٸستٸ باقىلاۋدان ٶتپەگەن.
جاساندى ينتەللەكت تە جاڭا قاۋٸپتٸڭ كٶزٸنە اينالىپ وتىر. كيبەرالاياقتار ادامداردىڭ داۋىسىن نەمەسە بەينەسٸن قولدان جاساپ, تۋىستارى مەن ەرٸپتەستەرٸن الداپ سوعۋدا. بۇل – تەحنولوگييانىڭ پايدالىدان قاۋٸپتٸگە اينالۋىنىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ. سوندىقتان دەپۋتات ديپفەيكتەردٸ انىقتايتىن جٷيەلەر مەن كٶپساتىلى تەكسەرۋ مەحانيزمٸن بانكتەر مەن مەملەكەتتٸك ورگانداردا ەنگٸزۋ قاجەتٸن ايتتى. دەپۋتات بايتٸلەسوۆتٸڭ كٶتەرگەن مەسەلەسٸ تەك IT-مامانداردىڭ ەمەس, بٷكٸل قوعامنىڭ ورتاق مٷددەسٸ. سەبەبٸ تسيفرلىق قاۋٸپسٸزدٸك ەلدٸڭ تۇراقتىلىعى مەن بولاشاعىنىڭ كەپٸلٸ.
كەڭ تاراعان سحەمالار
قازٸرگٸ ۋاقىتتا الاياقتاردىڭ ەرەكەت ەتۋ سحەمالارى كەڭٸنەن تاراپ وتىر. سونىڭ ٸشٸندە ەڭ نەگٸزگٸلەرٸن كەلتٸرسەك:
– فيشينگ-سايتتار مەن جالعان حاتتار. الاياقتار رەسمي سايتتاردىڭ دەل كٶشٸرمەسٸن جاساپ, پايدالانۋشىدان لوگين, پارول نەمەسە كارتا دەرەگٸن ەنگٸزۋدٸ سۇراتادى;
– جالعان SMS پەن حابارلامالار. حابارلامادا «شوتىڭىز بۇعاتتالدى» نەمەسە «تەز ەرەكەت ەتۋ كەرەك» دەپ شۇعىل جاعداي تۋدىرادى – ول سٸلتەمە ارقىلى كەتەدٸ;
– بانك, مەملەكەتتٸك ورگاندار اتىنان قوڭىراۋ. ۇقساس داۋىسپەن «بانك قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتٸ» نەمەسە «قۇقىق قورعاۋشى» رەتٸندە سٶيلەسٸپ, اقشا اۋدارۋدى نەمەسە كارتا دەرەكتەرٸن سۇرايدى;
– جالعان دٷكەندەر مەن ارزان ۇسىنىستار. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە, حابارلاندىرۋ سايتتارىندا «ارزان باعا» ارقىلى اقشانى الدىن الا الىپ, تاۋاردى جٸبەرمەيدٸ;
– «جىلدام تابىس» پەن ينۆەستيتسييالار. ٷلكەن پايىز, از تەۋەكەل – بۇل كلاسسيكالىق بالىقتاۋ ەدٸسٸ: بٸر رەت تٶلەگەننەن كەيٸن قالعانى جوعالادى.;
– تانىسۋ ارقىلى الداۋ. الاياقتار جەكە قارىم-قاتىناس ورناتىپ, سەنٸمدٸلٸگٸ ارتقان كەزدە اقشا سۇرايدى.
جەكە مەلٸمەتتەردٸڭ سالدارى
الاياقتار جسن, پاسپورت دەرەكتەرٸ, كارتا نٶمٸرٸ, كارتا مەرزٸمٸ, CVV, SMS-كودتار سەكٸلدٸ اقپاراتتى جيناپ, سوسىن سٸزدٸڭ اتىڭىزعا اقشانى اۋدارىپ الادى نەمەسە نەسيە رەسٸمدەيدٸ. بۇل – تەك اقشا عانا ەمەس, بەدەل مەن ۋاقىت تا جوعالتادى. ونداي كەزدە ٸستەۋ كەرەك ناقتى قادامدار مىناداي بولماق:
– تەلەفون قوڭىراۋلارىنا ساق بولىڭىز. ەگەر قوڭىراۋ «بانك» نەمەسە «قۇقىق قورعاۋشى» اتىنان بولسا, شۇعىل اقشا اۋدارۋدى نەمەسە كارتا دەرەكتەرٸن سۇراسا – سەنبەڭٸز. رەسمي ورگاندار تەلەفون ارقىلى وسىنداي تالاپ قويمايدى;
– سايت پەن ساتۋشىنى تەكسەرٸڭٸز. سايت مەكەن-جايى «https://» بولىپ, قۇلىپ بەلگٸسٸ بار-جوعىن قاراڭىز. پٸكٸرلەردٸ وقىپ, بايلانىس مەلٸمەتتەرٸن تەكسەرٸڭٸز;
– كەپٸلدٸكسٸز الدىن الا تٶلەم جاساماڭىز; باعا تىم ارزان بولسا – كٷمەندٸ;
– جەكە جەنە بانك دەرەكتەرٸن قورعاڭىز. كارتا نٶمٸرٸ, CVV, پارول, SMS-كودتار – ەشكٸمگە ايتپاڭىز. ەر قىزمەت ٷشٸن كٷردەلٸ, بٸرەگەي پارولدەر قولدانىڭىز جەنە مٷمكٸن بولسا 2FA ەنگٸزٸڭٸز;
– «جىلدام پايدا» ۋەدەلەرٸنە سەنبەڭٸز. ليتسەنزيياسى مەن سەنٸمدٸلٸگٸن تەكسەرمەي ينۆەستيتسييا سالماڭىز. ەگەر تەۋەكەلسٸز تابىس Promise – بۇل الاياقتىق بولۋى ىقتيمال;
– تەحنيكالىق قاۋٸپسٸزدٸك. قۇرىلعى مەن باعدارلامالاردى ٷنەمٸ جاڭارتىپ وتىرىڭىز, انتيۆيرۋس ورناتىڭىز. بەلگٸسٸز فايلدار مەن قوسىمشالاردى جٷكتەمەڭٸز;
– جاقىندارىڭىزدى, ەسٸرەسە ەگدە تۋىستاردى ەسكەرتٸڭٸز. ولار جيٸ قۇربان بولادى – تٷسٸندٸرٸپ, مىسالدار كەلتٸرٸپ وتىرىڭىز.
الدانعان جاعدايدا نە ٸستەۋ كەرەك?
ەگەر الاياقتاردىڭ قۇرىعىنا تٷسٸپ قالعان بولساڭىز, سابىرمەن ەرەكەت ەتكەن جٶن. ەڭ الدىمەن:
– پوليتسيياعا جازىڭىز. وقيعانىڭ دەل دەرەكتەرٸن (قاشان, كٸم, قانشا اقشا, بايلانىس قۇرالدارى, سكرينشوتتار) بەرٸڭٸز. قۇربان بولۋدىڭ ۇيات ەمەس, بۇل سوت پەن تەرگەۋگە كٶمەكتەسەدٸ;
– بانكپەن بايلانىسىڭىز. اقشا اۋدارىمى بانك ارقىلى جاسالسا, كارتانى دەرەۋ بۇعاتتاپ, وپەراتسييانى توقتاتىڭىز;
– تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ ورگانى مەن ەلەكتروندىق كوممەرتسييا پلاتفورماسىنا شاعىم بەرٸڭٸز (ەگەر ينتەرنەت-دٷكەن ارقىلى الدانعان بولساڭىز);
– بارلىق دەلەلدەردٸ ساقتاڭىز: سكرينشوتتار, حاتتار, تٷبٸرتەكتەر, بەرٸ دە سوتتا ماڭىزدى;
– ٶزٸڭٸزدٸ كٸنەلاماڭىز. الاياقتار كەسٸبي دايىندىقتان ٶتەدٸ, ولاردىڭ قۇربانى بولعان ادام كٸنەلٸ ەمەس.
ايتا كەتەيٸك, بۇرىنعى «جاقىن ادامىڭىز قيىن جاعدايدا» دەگەن جالعان قوڭىراۋلاردان ايىرماشىلىعى قازٸرگٸ الاياقتار يندۋستريياعا ۇقسايدى: ستسەناريي, رٶلدەر, جالعان سايتتار, انىقتالعان مەلٸمەتتەر. ولار تسيفرلىق قۇرالداردى ەرٸ ەلەۋمەتتٸك ينجەنەرييانى شەبەر پايدالانادى. الدانعان ادام ٷنسٸز قالسا, بۇل الاياقتاردىڭ ەرەكەتٸن ودان ەرٸ جالعاستىرۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وعان جول بەرمەۋ ٷشٸن قوعام رەتٸندە اقپاراتتى اشىق بٶلٸسٸپ, تانىستارىمىزدى ەسكەرتۋگە تيٸسپٸز. كٷمەندٸ جاعدايلار تۋرالى پوليتسييا مەن بانكتەرگە حابارلاپ, قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى بٸلٸمدٸ مەكتەپتەن باستاپ ناسيحاتتاۋ كەرەك.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
