«Adam jer betinde bai bolý úshin emes,
baqytty bolý úshin ómir súredi».
Beil Stendal.
Keleshegim, Alash balasy, kieli Jerimiz bútin, qasietti Elimiz aman, urpaqtarymyz eń baqytty ǵumyr keshsin desek...
Ómir degenimiz ólimmenen únemi jarysa bilýdi ozdyrý, iaǵni suńǵyla qyranǵa ainala júrip, shyńnan da ári asqaq biikterde samǵai bilý. Eń bastysy – ul-qyzdarymyz ben nemere-shóberelerimizdi erekshe múddeli qulshynyspen qalai bolǵan kúnde de baqytty ete bilýdiń maqsatynda biz, Alash balasy, jappai atqa qona bilýimiz kerek. Bailyqty qoldan jasap alýǵa, ony kóbeitýge bolady. Al urpaqtarymyzdyń baqytyna eshqandai bailyq jetpeidi. Búgingi jáne keleshek ul-qyzdarymyz ben nemere-shóberelerimizdiń ómirlik baiandy baqytyn aqshaǵa satyp ala almaisyń. Ony satyp alý múlde múmkin emes. Olai bolsa, ómirlik baqytty dúniemen ólshemeiik, aǵaiyn!
Rýhani iman men bilim-ilim – adam boiyndaǵy izdenimpaz tekti danalyqty, kemel kisilikti, oishyldyqty, bekzattyqty oiatyp, qatar-qurbylarynan, zamandastarynan oqshaý oza túsýdi arttyrady. Endeshe, endigi jerde, aǵymdaǵy ýaqyttyń aǵysynda ulttyń búgingi jáne keleshek taǵdyryn jan-jaqty tereń oilasaq, rýhy asqaq ul tárbielei bilýde, kórkem minezdi, aqyldy da parasatty, ádepti qyz tárbielei bilýde búgingi qazaqtan erekshe qatań jaýapkershilikti talap etetinin airyqsha eskere otyryp, bárimiz de janqiiar dárejemen kúresýge mindettimiz. Óitkeni búgingi qazaqtyń taǵdyry qyl ústinde turǵany ámbege aian. Endeshe bundai ómirlik ashy shyndyqty esh jerimizge jasyra almaitynymyz álimsaqtan belgili. Joiqyn aidaharlyǵy orasan zor álemdik jahandaný men ǵalamdanýdyń obyr úrdisteri eshkimdi de aiamaidy. Onsyz da qazirgi tańda qazaq eli ury-qarydan, sybailas jemqor men paraqorlardan jasaqtaýdy ozdyryp otyrǵandyqtan qaiyrymy joq qatygez, qaskúnem, jabaiy, opasyz... qoǵamǵa tap boldyq. Bul – fakt.
Tálim-tárbie tamyry – salt-dástúr ekeni daýsyz. Dástúr zańnan da, hannan da biik. Qazaqy tárbieniń negizgi ádet-ǵurpymyz ben dástúrimizden bastaý alady. Sol sebepten de joǵaryda atap ótken teńdesi joq bes progressivtik baǵytyndaǵy bastamashyl da jańashyl uly ata salt-dástúrlerimizdi qaita qalpyna keltire otyryp, onyń utqyrlyǵyn ozdyra bilý maqsatynda zaman talaptaryna sai olardy jańasha jetildirip otyrýdyń utqyr is-sharalaryn shuǵyl túrde qolǵa alýymyz aýadai qajet. Eń basty taǵdyrsheshti strategiialyq másele – búgingi qazaq otbasynda kóregendi de tekti iri kisilikke saiatyn kemel otaǵasylyqty, kemeńger kósemdikti, dana tulǵalylyqty tezirek qalyptastyra bilýge qatysty bárimiz de bir kisidei jumylyp, janqiiar dárejemen atsalysa bilýimiz asa qajet. Rýhani jańǵyrý – tárbieden bastaý alǵanda ǵana qoǵam ońǵa basady. Sonda ǵana órge órleý men kemeldikpen órkendeýdiń jańa tynysy jańasha ashylady. Sonda ǵana qazaq degen ulttyń uly kóshi máńgilik eldikke bastaityn dańǵyl da dana jolyna túsetini anyq aqiqat. Álemdik básekege qabiletti ul-qyzdarymyz ben nemere-shóberelerimiz kózdegenin jyǵady, dittegen uly murattaryna, ónegesi zor ozyq órkenietke basqa el-jurttan buryn jetedi. Sonda ǵana táýelsiz eldigimiz ben kemeldengen ulttyǵymyzdyń tuǵyry nyqtala túsip, kók Týy máńgilikke kókte jelbireitini daýsyz.
TÚIIN
«Qyran qusty qyran etip, aspanǵa samǵatqan eki qanaty,
al adamdy adam etip, qyrandai samǵatatyn, armany men maqsaty».
Júsip Balasaǵuni.
Keleshegim, Alash jastary, HHI ǵasyr sahnasynda jaryq juldyzdai jarqyrap, eshkimge de kiriptarsyz táýelsiz eldik degende, ult, urpaq qamy degende, ulttyq namys pen rýhty eshkimge de taptatpaýdyń qamy degende teńdesi joq dárejede janqiiar kúreskerlikpen jańasha qaýlap, jana bilýge, ozyq degenniń ózinen de oza bilýge mindettisińder! Sonda ǵana uly ata-babalarymyzdan, áke-shesheden, ata-ájeden, qatar-qurby, zamandastardan oq boiy ozyq bolyp, eń jarqyn baqytty kúide ǵumyr keshesińder.
Keshe men búginniń, búgin men erteńniń arasyndaǵy tabiǵi, tarihi bailanysty zerdelep qarasaq, Jazýshy-Aqyn, qoǵam Qairatkeri men Ǵalym, Ustaz ben Áke-sheshe, ata-áje, qysqasy bárimiz de zamananyń progressivti jarshysy, qoǵamnyń qozǵaýshy ǵalamat kúshi, ulttyń teńdessiz qoldaýshy-qorǵaýshy panasy, ul-qyzdarymyz ben nemere-shóbere, shákirtterimizdiń kóregen kemel aǵartýshysy, kemeńger kózemeldeýshi janqiiar janashyry retinde árqashanda Biik tulǵa bolyp, utqyr dárejede ǵumyr keshýge mindettimiz. Baitaq el, ulttyń, halyq, urpaqtyń joǵyn turaqty túrde joqtai almaityn, sózin aita almaityn, ultty tárbieleýdi ozdyra almaityn kúressiz pende tulǵa emes, ziialy adam da emes, ultsyz, opasyz, ekijúzdi satqyn... desek, bul shyndyqqa bek janasady. Qandai qoǵam bolmasyn, ulttyq oi-sanany únemi ózgertip, jetildirip, ozdyryp, sanany sergitip, serpiltip, rýh pen namysty asqaqtatyp, Uly Dalany dúbirlete atqa qaýlap qona bilý, bul – búgingi jastardyń eń uly ári eń jaýapty ulttyq ónegeli isteri mine – osy.
Ótkennen mysal keltire ketelik. Attandap atqa minip, jońǵarǵa qarsy qol bastaǵanda Sartai batyrdyń jasy nebary 15-ten asqan eken, Qazaqstannyń búkil jastaryn jańa biik maqsattarǵa bastaityn kemel kósemi bola bilgende Ǵani Muratbaev 20 jasta eken, qarańǵy qazaq kógine órmelep shyǵyp, kún bolǵan Sultanmahmut aqyn jalǵan dúnieden 27 jasynda o dúniege attanypty. «Oian, qazaq!» kitaby shyqqanda Mirjaqyp Dýlatov ta 25-tiń tórine jańa ǵana shyqqan, Muhtar Áýezov bolashaq qoǵamnyń damý baǵytyndaǵy izdenister maqsatynda «Iaponiia» maqalasyn jazǵanda jasy 20-dan jańa ǵana asqan eken.
Endeshe táýelsiz el atanǵan búgingi qazaq qaýymy, ásirese jastary, Sizder, kieli Jer, qasietti El, táýelsiz Eldik taǵdyry degende, ult, urpaqtyń Búgingi jáne Bolashaq alańsyz qamy degende ne tyndyryp jatyrsyzdar? Shyrqyraǵan ómirlik, qoǵamdyq, memlekettik aqiqat-shyndyqty der kezinde ashyq aita bilýge qatysty, qysqasy ulttyq namys pen rýhty asqaqtata bilýge qatysty árbir otbasy rýhani jańǵyrý jáne qaisar kúreskerliktiń ulaǵatty ónegesi qandai kúide? «...Sender oilamai kim oilaidy ultyńdy? Bárińe de birigetin kún týdy. Ótkenderdiń erligine tyǵylmai, Óziń qandai erlik qyldyń búginde? Batyr bolsań, alamyn dep qyzyńdy, Qara qytai bermes edi jarnama. Alash aitqan bir sózge mán berdik pe? Shyn azamat synalady erlikte!..» dep aqyn Rinat Zaiytovtyń janqiiarlyqpen atoilap, qan jylaýy nelikten, aǵaiyn?
Ulttyq amanatqa qiianat jasaý – asa aýyr qylmys. Biz táýelsizdikke ańsap, zaryǵyp, azyp... jettik. Alash Arystary men Alyptary qaldyrǵan amanat-ósietterdi iske minsiz asyra bilý, bul – bárimizdiń de aldymyzda turǵan eń jaýapty uly is. Olar kúrese bildi, rýhty janyp ótti. Búgingi qoǵamdy, hám qazaqty rýhsyz qyzyl sóz shiratpaidy, qatty syn shiratady, qamshylai bilýdiń ótkirligi serpiltedi. Ulttyq uly maqsattardy aldymen ár otbasynan talap ete biletin tek uly halyq, óz ultyn tóbesine kótere biletin kóregen kemeńgerligi zor, esti de tekti kósemdik. Asyl ata salt-dástúrdi zaman talaptaryna sai tezirek jetildire otyryp, jańǵyrtý, jańartý, asyldandyrý, ozyqtan da ozdyra bilý, bul – kezek kúttirmeitin taǵdyrsheshti eń ózekti de ótkir másele. Burynǵy bútkil aýyl-aimaqqa kúndelikti qorǵan bola júrip, el, ult, ul-qyzdy tezge sala bilgen tekti aqsaqaldardy kim qurtty? Bul kimge tiimdi bolyp otyr? Tekti atalardyń urpaǵy, tek biz solardyń ornyn basa alatyn laiyqtylardanbyz! Urpaq taǵdyry – ult taǵdyry.
Moldaǵali MATQAN
Álem halyqtary Jazýshylary Odaǵynyń múshesi,
Halyqaralyq Mustafa Kemal Atatúrik atyndaǵy Altyn medaldiń iegeri,
qoǵam qairatkeri, pýblitsist-jazýshy, akademik.
Uqsas jazbalar:
