الاش بالاسى نە ٸستەمەك كەرەك?

«ادام جەر بەتٸندە باي بولۋ ٷشٸن ەمەس,

باقىتتى بولۋ ٷشٸن ٶمٸر سٷرەدٸ».

بەيل ستەندال.

كەلەشەگٸم, الاش بالاسى, كيەلٸ جەرٸمٸز بٷتٸن, قاسيەتتٸ ەلٸمٸز امان, ۇرپاقتارىمىز ەڭ باقىتتى عۇمىر كەشسٸن دەسەك...

ٶمٸر دەگەنٸمٸز ٶلٸممەنەن ٷنەمٸ جارىسا بٸلۋدٸ وزدىرۋ, ياعني سۇڭعىلا قىرانعا اينالا جٷرٸپ, شىڭنان دا ەرٸ اسقاق بيٸكتەردە سامعاي بٸلۋ. ەڭ باستىسى – ۇل-قىزدارىمىز بەن نەمەرە-شٶبەرەلەرٸمٸزدٸ ەرەكشە مٷددەلٸ قۇلشىنىسپەن قالاي بولعان كٷندە دە باقىتتى ەتە بٸلۋدٸڭ ماقساتىندا بٸز, الاش بالاسى, جاپپاي اتقا قونا بٸلۋٸمٸز كەرەك. بايلىقتى قولدان جاساپ الۋعا, ونى كٶبەيتۋگە بولادى. ال ۇرپاقتارىمىزدىڭ باقىتىنا ەشقانداي بايلىق جەتپەيدٸ. بٷگٸنگٸ جەنە كەلەشەك ۇل-قىزدارىمىز بەن نەمەرە-شٶبەرەلەرٸمٸزدٸڭ ٶمٸرلٸك باياندى باقىتىن اقشاعا ساتىپ الا المايسىڭ. ونى ساتىپ الۋ مٷلدە مٷمكٸن ەمەس. ولاي بولسا, ٶمٸرلٸك باقىتتى دٷنيەمەن ٶلشەمەيٸك, اعايىن!

رۋحاني يمان مەن بٸلٸم-ٸلٸم – ادام بويىنداعى ٸزدەنٸمپاز تەكتٸ دانالىقتى, كەمەل كٸسٸلٸكتٸ, ويشىلدىقتى, بەكزاتتىقتى وياتىپ, قاتار-قۇربىلارىنان, زامانداستارىنان وقشاۋ وزا تٷسۋدٸ ارتتىرادى. ەندەشە, ەندٸگٸ جەردە, اعىمداعى ۋاقىتتىڭ اعىسىندا ۇلتتىڭ بٷگٸنگٸ جەنە كەلەشەك تاعدىرىن جان-جاقتى تەرەڭ ويلاساق, رۋحى اسقاق ۇل تەربيەلەي بٸلۋدە, كٶركەم مٸنەزدٸ, اقىلدى دا پاراساتتى, ەدەپتٸ قىز تەربيەلەي بٸلۋدە بٷگٸنگٸ قازاقتان ەرەكشە قاتاڭ جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تالاپ ەتەتٸنٸن ايرىقشا ەسكەرە وتىرىپ, بەرٸمٸز دە جانقييار دەرەجەمەن كٷرەسۋگە مٸندەتتٸمٸز. ٶيتكەنٸ بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ تاعدىرى قىل ٷستٸندە تۇرعانى ەمبەگە ايان. ەندەشە بۇنداي ٶمٸرلٸك اششى شىندىقتى ەش جەرٸمٸزگە جاسىرا المايتىنىمىز ەلٸمساقتان بەلگٸلٸ. جويقىن ايداھارلىعى وراسان زور ەلەمدٸك جاھاندانۋ مەن عالامدانۋدىڭ وبىر ٷردٸستەرٸ ەشكٸمدٸ دە ايامايدى. ونسىز دا قازٸرگٸ تاڭدا قازاق ەلٸ ۇرى-قارىدان, سىبايلاس جەمقور مەن پاراقورلاردان جاساقتاۋدى وزدىرىپ وتىرعاندىقتان قايىرىمى جوق قاتىگەز, قاسكٷنەم, جابايى, وپاسىز... قوعامعا تاپ بولدىق. بۇل – فاكت.

تەلٸم-تەربيە تامىرى – سالت-دەستٷر ەكەنٸ داۋسىز. دەستٷر زاڭنان دا, حاننان دا بيٸك. قازاقى تەربيەنٸڭ نەگٸزگٸ ەدەت-عۇرپىمىز بەن دەستٷرٸمٸزدەن باستاۋ الادى. سول سەبەپتەن دە جوعارىدا اتاپ ٶتكەن تەڭدەسٸ جوق بەس پروگرەسسيۆتٸك باعىتىنداعى باستاماشىل دا جاڭاشىل ۇلى اتا سالت-دەستٷرلەرٸمٸزدٸ قايتا قالپىنا كەلتٸرە وتىرىپ, ونىڭ ۇتقىرلىعىن وزدىرا بٸلۋ ماقساتىندا زامان تالاپتارىنا ساي ولاردى جاڭاشا جەتٸلدٸرٸپ وتىرۋدىڭ ۇتقىر ٸس-شارالارىن شۇعىل تٷردە قولعا الۋىمىز اۋاداي قاجەت. ەڭ باستى تاعدىرشەشتٸ ستراتەگييالىق مەسەلە – بٷگٸنگٸ قازاق وتباسىندا كٶرەگەندٸ دە تەكتٸ ٸرٸ كٸسٸلٸككە ساياتىن كەمەل وتاعاسىلىقتى, كەمەڭگەر كٶسەمدٸكتٸ, دانا تۇلعالىلىقتى تەزٸرەك قالىپتاستىرا بٸلۋگە قاتىستى بەرٸمٸز دە بٸر كٸسٸدەي جۇمىلىپ, جانقييار دەرەجەمەن اتسالىسا بٸلۋٸمٸز اسا قاجەت. رۋحاني جاڭعىرۋ – تەربيەدەن باستاۋ العاندا عانا قوعام وڭعا باسادى. سوندا عانا ٶرگە ٶرلەۋ مەن كەمەلدٸكپەن ٶركەندەۋدٸڭ جاڭا تىنىسى جاڭاشا اشىلادى. سوندا عانا قازاق دەگەن ۇلتتىڭ ۇلى كٶشٸ مەڭگٸلٸك ەلدٸككە باستايتىن داڭعىل دا دانا جولىنا تٷسەتٸنٸ انىق اقيقات. ەلەمدٸك بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ۇل-قىزدارىمىز بەن نەمەرە-شٶبەرەلەرٸمٸز كٶزدەگەنٸن جىعادى, دٸتتەگەن ۇلى مۇراتتارىنا, ٶنەگەسٸ زور وزىق ٶركەنيەتكە باسقا ەل-جۇرتتان بۇرىن جەتەدٸ. سوندا عانا تەۋەلسٸز ەلدٸگٸمٸز بەن كەمەلدەنگەن ۇلتتىعىمىزدىڭ تۇعىرى نىقتالا تٷسٸپ, كٶك تۋى مەڭگٸلٸككە كٶكتە جەلبٸرەيتٸنٸ داۋسىز.

تٷيٸن 

«قىران قۇستى قىران ەتٸپ, اسپانعا سامعاتقان ەكٸ قاناتى,

ال ادامدى ادام ەتٸپ, قىرانداي سامعاتاتىن, ارمانى مەن ماقساتى».

جٷسٸپ بالاساعۇني.

كەلەشەگٸم, الاش جاستارى, ححٸ عاسىر ساحناسىندا جارىق جۇلدىزداي جارقىراپ, ەشكٸمگە دە كٸرٸپتارسىز تەۋەلسٸز ەلدٸك دەگەندە, ۇلت, ۇرپاق قامى دەگەندە, ۇلتتىق نامىس پەن رۋحتى ەشكٸمگە دە تاپتاتپاۋدىڭ قامى دەگەندە تەڭدەسٸ جوق دەرەجەدە جانقييار كٷرەسكەرلٸكپەن جاڭاشا قاۋلاپ, جانا بٸلۋگە, وزىق دەگەننٸڭ ٶزٸنەن دە وزا بٸلۋگە مٸندەتتٸسٸڭدەر! سوندا عانا ۇلى اتا-بابالارىمىزدان, ەكە-شەشەدەن, اتا-ەجەدەن, قاتار-قۇربى, زامانداستاردان وق بويى وزىق بولىپ, ەڭ جارقىن باقىتتى كٷيدە عۇمىر كەشەسٸڭدەر.

كەشە مەن بٷگٸننٸڭ, بٷگٸن مەن ەرتەڭنٸڭ اراسىنداعى تابيعي, تاريحي بايلانىستى زەردەلەپ قاراساق, جازۋشى-اقىن, قوعام قايراتكەرٸ مەن عالىم, ۇستاز بەن ەكە-شەشە, اتا-ەجە, قىسقاسى بەرٸمٸز دە زامانانىڭ پروگرەسسيۆتٸ جارشىسى, قوعامنىڭ قوزعاۋشى عالامات كٷشٸ, ۇلتتىڭ تەڭدەسسٸز قولداۋشى-قورعاۋشى پاناسى, ۇل-قىزدارىمىز بەن نەمەرە-شٶبەرە, شەكٸرتتەرٸمٸزدٸڭ كٶرەگەن كەمەل اعارتۋشىسى, كەمەڭگەر كٶزەمەلدەۋشٸ جانقييار جاناشىرى رەتٸندە ەرقاشاندا بيٸك تۇلعا بولىپ, ۇتقىر دەرەجەدە عۇمىر كەشۋگە مٸندەتتٸمٸز. بايتاق ەل, ۇلتتىڭ, حالىق, ۇرپاقتىڭ جوعىن تۇراقتى تٷردە جوقتاي المايتىن, سٶزٸن ايتا المايتىن, ۇلتتى تەربيەلەۋدٸ وزدىرا المايتىن كٷرەسسٸز پەندە تۇلعا ەمەس, زييالى ادام دا ەمەس, ۇلتسىز, وپاسىز, ەكٸجٷزدٸ ساتقىن... دەسەك, بۇل شىندىققا بەك جاناسادى. قانداي قوعام بولماسىن, ۇلتتىق وي-سانانى ٷنەمٸ ٶزگەرتٸپ, جەتٸلدٸرٸپ, وزدىرىپ, سانانى سەرگٸتٸپ, سەرپٸلتٸپ, رۋح پەن نامىستى اسقاقتاتىپ, ۇلى دالانى دٷبٸرلەتە اتقا قاۋلاپ قونا بٸلۋ, بۇل – بٷگٸنگٸ جاستاردىڭ ەڭ ۇلى ەرٸ ەڭ جاۋاپتى ۇلتتىق ٶنەگەلٸ ٸستەرٸ مٸنە – وسى.

ٶتكەننەن مىسال كەلتٸرە كەتەلٸك. اتتانداپ اتقا مٸنٸپ, جوڭعارعا قارسى قول باستاعاندا سارتاي باتىردىڭ جاسى نەبارى 15-تەن اسقان ەكەن, قازاقستاننىڭ بٷكٸل جاستارىن جاڭا بيٸك ماقساتتارعا باستايتىن كەمەل كٶسەمٸ بولا بٸلگەندە عاني مۇراتباەۆ 20 جاستا ەكەن, قاراڭعى قازاق كٶگٸنە ٶرمەلەپ شىعىپ, كٷن بولعان سۇلتانماحمۇت اقىن جالعان دٷنيەدەن 27 جاسىندا و دٷنيەگە اتتانىپتى. «ويان, قازاق!» كٸتابى شىققاندا مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ تا 25-تٸڭ تٶرٸنە جاڭا عانا شىققان, مۇحتار ەۋەزوۆ بولاشاق قوعامنىڭ دامۋ باعىتىنداعى ٸزدەنٸستەر ماقساتىندا «ياپونييا» ماقالاسىن جازعاندا جاسى 20-دان جاڭا عانا اسقان ەكەن.

ەندەشە تەۋەلسٸز ەل اتانعان بٷگٸنگٸ قازاق قاۋىمى, ەسٸرەسە جاستارى, سٸزدەر, كيەلٸ جەر, قاسيەتتٸ ەل, تەۋەلسٸز ەلدٸك تاعدىرى دەگەندە, ۇلت, ۇرپاقتىڭ بٷگٸنگٸ جەنە بولاشاق الاڭسىز قامى دەگەندە نە تىندىرىپ جاتىرسىزدار? شىرقىراعان ٶمٸرلٸك, قوعامدىق, مەملەكەتتٸك اقيقات-شىندىقتى دەر كەزٸندە اشىق ايتا بٸلۋگە قاتىستى, قىسقاسى ۇلتتىق نامىس پەن رۋحتى اسقاقتاتا بٸلۋگە قاتىستى ەربٸر وتباسى رۋحاني جاڭعىرۋ جەنە قايسار كٷرەسكەرلٸكتٸڭ ۇلاعاتتى ٶنەگەسٸ قانداي كٷيدە? «...سەندەر ويلاماي كٸم ويلايدى ۇلتىڭدى? بەرٸڭە دە بٸرٸگەتٸن كٷن تۋدى. ٶتكەندەردٸڭ ەرلٸگٸنە تىعىلماي, ٶزٸڭ قانداي ەرلٸك قىلدىڭ بٷگٸندە? باتىر بولساڭ, الامىن دەپ قىزىڭدى, قارا قىتاي بەرمەس ەدٸ جارناما. الاش ايتقان بٸر سٶزگە مەن بەردٸك پە? شىن ازامات سىنالادى ەرلٸكتە!..» دەپ اقىن رينات زايىتوۆتىڭ جانقييارلىقپەن اتويلاپ, قان جىلاۋى نەلٸكتەن, اعايىن?

ۇلتتىق اماناتقا قييانات جاساۋ – اسا اۋىر قىلمىس. بٸز تەۋەلسٸزدٸككە اڭساپ, زارىعىپ, ازىپ... جەتتٸك. الاش ارىستارى مەن الىپتارى قالدىرعان امانات-ٶسيەتتەردٸ ٸسكە مٸنسٸز اسىرا بٸلۋ, بۇل – بەرٸمٸزدٸڭ دە الدىمىزدا تۇرعان ەڭ جاۋاپتى ۇلى ٸس. ولار كٷرەسە بٸلدٸ, رۋحتى جانىپ ٶتتٸ. بٷگٸنگٸ قوعامدى, ھەم قازاقتى رۋحسىز قىزىل سٶز شيراتپايدى, قاتتى سىن شيراتادى, قامشىلاي بٸلۋدٸڭ ٶتكٸرلٸگٸ سەرپٸلتەدٸ. ۇلتتىق ۇلى ماقساتتاردى الدىمەن ەر وتباسىنان تالاپ ەتە بٸلەتٸن تەك ۇلى حالىق, ٶز ۇلتىن تٶبەسٸنە كٶتەرە بٸلەتٸن كٶرەگەن كەمەڭگەرلٸگٸ زور, ەستٸ دە تەكتٸ كٶسەمدٸك. اسىل اتا سالت-دەستٷردٸ زامان تالاپتارىنا ساي تەزٸرەك جەتٸلدٸرە وتىرىپ, جاڭعىرتۋ, جاڭارتۋ, اسىلداندىرۋ, وزىقتان دا وزدىرا بٸلۋ, بۇل – كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن تاعدىرشەشتٸ ەڭ ٶزەكتٸ دە ٶتكٸر مەسەلە. بۇرىنعى بٷتكٸل اۋىل-ايماققا كٷندەلٸكتٸ قورعان بولا جٷرٸپ, ەل, ۇلت, ۇل-قىزدى تەزگە سالا بٸلگەن تەكتٸ اقساقالداردى كٸم قۇرتتى? بۇل كٸمگە تيٸمدٸ بولىپ وتىر? تەكتٸ اتالاردىڭ ۇرپاعى, تەك بٸز سولاردىڭ ورنىن باسا الاتىن لايىقتىلاردانبىز! ۇرپاق تاعدىرى – ۇلت تاعدىرى.

مولداعالي ماتقان

ەلەم حالىقتارى جازۋشىلارى وداعىنىڭ مٷشەسٸ,

حالىقارالىق مۇستافا كەمال اتاتٷرٸك اتىنداعى التىن مەدالدٸڭ يەگەرٸ,

قوعام قايراتكەرٸ, پۋبليتسيست-جازۋشى, اكادەميك.

ۇقساس جازبالار:

بٸز قانداي ۇلتپىز?

ۇلى دالادا ۇلاعاتتى ۇلىلىق قالاي قالىپتاستى?

"ەيەلدەن ۇيات كەتەدٸ, ەركەكتەن نامىس قاشادى..."