6 shilde 2016 jyly Astana qalasynyń «Kongress-holl» saraiynda Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyna, Astana kúnine arnalǵan «Baǵanaly ordam – basty ordam» atty respýblikalyq aqyndar aitysyn tamashalaýdyń sáti tústi.
Men buǵan deiin sońǵy kezderdegi aqyndar aitysyn tek qana teledidardan kórip, aqyndarǵa qatty renjitinmin, bulardyń bári «Sarai aqyny» bolyp ketken be, - dep. Aqyndarymyzdyń orys tildi bilikpen birge halyqtan alshaqtap bara jatqany jaily, syni kózqarastaǵy maqalamdy da daiyndap qoiǵanmyn. Baqsam «baqqanym baqa eken» degendei, jaǵdai múldem ózgeshe eken. Meniń sol jerdegi biletinderden óz qulaǵymmen estigenim, aqyndardyń ótkir syndary efirge shyǵardan buryn tsenzýradan ótetini jáne óz kózimmen kórgen aqyndarymyzdyń aitysy meniń oiymdy ózgertip ol maqalamdy qoqysqa laqtyrýǵa májbúr etti.
Osy aitystan azýly nebir biler aitýǵa taisaqtaǵan shyndyqty Shyńǵys hanǵa jetkizgen Ketbuǵa jyraýdy, Abylaidy astamshylyqtan saqtandyryp, kemshiligin betine basyp «Sen keshegi Tóle bidiń malyn baqqan quly ediń» dep synaǵan Buhar jyraýdy, «Han emessiń qasqyrsyń» dep Jáńgir handy «soiyp salǵan» Mahambetterdi kórgendei boldym.
Bir qýanarlyǵy Astana qalasynyń ákimdigi aqyndar aitysyn Elorda kúnin merekeleý qarsańynda dástúrge ainaldyryp onynshy ret ótkizgen eken. Osy dástúrdi Atam Qazaqtyń «Syn túzelmei, min túzelmeidi» degen qaǵidasyn basshylyqqa alyp Qazaqstannyń barlyq oblys, qala, aýdan ákimdikteri jalǵastyrsa «Nur ústine Nur» bolǵan bolar edi.
Aitysty aqyn, táýelsiz Qazaqstannyń «Aqyndar aitysynyń» atasy, Qazaqstan Respýblikasynyń eńbek sińirgen qairatkeri Júrsin Erman júrgizdi.
Aqyndar aitysynyń qazylar alqasynyń quramynda tanymal sýyryp salma aqyn, ǵalym Amanjol Áltaev, QR Halyq aqyny Qonysbai Ábilov, belgili aityskerler Dáýletkerei Kápuly, Serikzat Dúisenǵazinder bolady.
Aitys barysynda, 12 aqyn naqtyraq aitsam, Aibek Qaliev, Sara Toqtamysova, Meiirbek Sultanhan, Aspanbek Shuǵataev, Erkebulan Qainazar, Didar Qamiev, Jansaia Mýsina, Bolatbek Orazbaev, Serik Qýanǵan, Daýlet Erlan, Rústem Qaiyrtai jáne Ómirjan Kópbosyndar eldiń muńyn muńdap, joǵyn joqtar da birinen-biri asyp tústi. «Esi bar, estir qulaqqa» jetken jetistiktermen qosa, búkil qarapaiym qazaqtyń barlyq muńyn, zaryn jerin jetkize jyrlady. Tilge, dinge, salt-dástúrge jasalyp jatqan qiianattar men Atameken - týǵan jerdiń saýdaǵa salynýyna bailanysty halyqtyń oiyn aqyndarymyz ashyp aitty. Ásirese, Aibek Qaliev qazaq qoǵamyndaǵy eń ózekti máselelerdi jyrmen órnektei kelip, sońǵy ailardyń bederinde halyqty qatty alańdatyp otyrǵan jer máselesindegi Úkimettiń áreketin ótkir synǵa aldy. Aitysker aqyndardyń til týraly, din týraly, jer týraly jyrlaǵandary zaldaǵy qalyń qazaqtyń kókeiindegisin dóp basyp, aqyndardyń ár sózine dýyldata qol soǵyp, aiqai uranǵa basqan da, qulaq tunyp, zal teńselip ketkendei boldy. Ózimdi Ortalyq alańdaǵy sherýge qatysyp otyrǵandai sezindim. Zal da joǵary laýazymdy bilik ieleriniń bolmaǵandaryna qatty ókindim.
Endi osy aitystan túigen ózge de tujyrymdaryma toqtala keteiin: Kórermender quramynyń deni jasy úlken qariialar men orta jastaǵylar boldy. Jastar jaǵynyń onsha kóp kózge túspegeninen qazirgi jastardyń ulttyq qundylyqtardan alshaqtap bara jatqanyn ańǵarǵandai boldym.
Osy el men jerdiń birden-bir iesi, óz Atamekenderinde otyrǵan memleket quraýshy qarapaiym Qazaq pen Orys tildi bilik arasynyń qanshalyqty alshaq ekendigin burynǵydan da beter aiqyn sezindim. Eki myńnan astam kórermender arasynda sheneýnikter saýsaqpen sanarlyqtai ǵana boldy. Orys tildi sheneýnikterdiń birde-biriniń bul aitysqa qatyspaityny óz-ózinen túsinikti. Aitysty tyńdap shyndyqtan shoshynǵan Nur Otan men Qala ákimshiliginiń ókilderi úzilisten keiin aitysty jalǵastyrýǵa tyiym salyp, aitysty aiaǵyna deiin jetkizýge múmkindik bermedi.
Aqiqatyn da, «Syn túzelmei, min túzelmeidi» degendei, bilikke synnan qorqýdyń esh qajeti joq edi. Kerisinshe, halyqpen birge bolyp, týyndaǵan máseleni halyqpen birge talqylap sheshkenderińiz de abyroilaryńyzdyń asqaqtaityny aiqyn. Joǵary da kórsetilgen, ejelgi zamandardaǵy Shyńǵys hannyń da, Abylaidyń da, Jáńgir hannyń da, solar siiaqty ózge handar men qaǵandardyń eshqaisysynyń aitylǵan synnan abyroilary kemigen joq. Qaita kerisinshe, olardyń synǵa tózimdiligi, odan qorytyndy shyǵara biletindikteri qai-qaisysynyń da abyroilaryn asqaqtatyp tur. Demek, aitysty aiaǵyna jetkizbei tyiym salýdyń ornyna, bilik basynda júrgen joǵarǵy laýazymdy bilik ieleri, halyqtyń muńyn óz qulaqtarymen estip, halyq kóterip otyrǵan ózekti máselelerdi ońtaily sheshý sharalaryn alǵandary durys bolar edi.
Aitys barysynda elimizdegi dini ahýal jaily da birshama syndar aitylýyna bailanysty, zaldan din qyzmetkerlerin izdedim. Ásheiin de meshit túgili, kóshe de bastaryndaǵy taqiialaryn, ústerindegi jeńil shapandaryn tastamaityn din tizginin ustaǵan meshit imamdarynan da, qysqa balaq, saqaldy salafilerden de eshkimdi kórmedim. Budan din men meshit bólek, bilik bólek jáne olardan qarapaiym qazaqt bólek ekenin ańǵarǵandai boldym. Eger de KMDB basshylary qazaq ultynyń qamyn oilar bolsa, osy sharaǵa qatysyp, ózderine kerek maǵlumattardy halyqtyń óz aýzynan tikelei estigen bolar edi.
Qazaqstannyń qazaqtan basqa 139 ultyn quraityn «Assambleianyń da» qazaqpen eshqandai mádeni bailanysynyń joq ekenine osy jerde kózim aiqyn jetti. Zalda ózge ulttyń birde-bir ókili bolmady dese de bolady.
Joǵary da kórsetilgenderden shyǵatyn qorytyndy, Qazaqstannyń orys tildi ókimeti 25 jylda memlekettik tildiń «esiktegi basyn, tórge shyǵara almaǵandyqtarynyń» saldarynan Qazaqstandy mekendegen ulttardy, meshitterdi jáne ár túrli dini qaýym ókilderin memleket quraýshy qazaq ulty mádenietiniń mańyna toptastyra almaǵan.
Tarih taǵlymy: Qazaqtyń qara dombyrasy men aitys óneri búkil álem elderiniń eń ejelgi muralary retinde «IýNESKO» tizimin de tur. Sóz túsingen adamǵa aqyndar aitysy eshbir eldiń qoly jetpeitin, esh bir eldiń baǵyna bitpegen, álem mádenietiniń eń biik deńgeiindegi ÁDILET izdeýdiń jáne ony qoǵamǵa da, bilikke de jetkize bilýdiń eń jetik úlgisi bolyp tabylady. Ótken tarihqa úńilsek, bul shyńǵa qazaqtan asyp eshbir el shyǵa almaǵan.
Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
Ult portaly
