6 شٸلدە 2016 جىلى استانا قالاسىنىڭ «كونگرەسس-حولل» سارايىندا تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلدىعىنا, استانا كٷنٸنە ارنالعان «باعانالى وردام – باستى وردام» اتتى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىن تاماشالاۋدىڭ سەتٸ تٷستٸ.
مەن بۇعان دەيٸن سوڭعى كەزدەردەگٸ اقىندار ايتىسىن تەك قانا تەلەديداردان كٶرٸپ, اقىندارعا قاتتى رەنجيتٸنمٸن, بۇلاردىڭ بەرٸ «ساراي اقىنى» بولىپ كەتكەن بە, - دەپ. اقىندارىمىزدىڭ ورىس تٸلدٸ بيلٸكپەن بٸرگە حالىقتان الشاقتاپ بارا جاتقانى جايلى, سىني كٶزقاراستاعى ماقالامدى دا دايىنداپ قويعانمىن. باقسام «باققانىم باقا ەكەن» دەگەندەي, جاعداي مٷلدەم ٶزگەشە ەكەن. مەنٸڭ سول جەردەگٸ بٸلەتٸندەردەن ٶز قۇلاعىممەن ەستٸگەنٸم, اقىنداردىڭ ٶتكٸر سىندارى ەفيرگە شىعاردان بۇرىن تسەنزۋرادان ٶتەتٸنٸ جەنە ٶز كٶزٸممەن كٶرگەن اقىندارىمىزدىڭ ايتىسى مەنٸڭ ويىمدى ٶزگەرتٸپ ول ماقالامدى قوقىسقا لاقتىرۋعا مەجبٷر ەتتٸ.
وسى ايتىستان ازۋلى نەبٸر بيلەر ايتۋعا تايساقتاعان شىندىقتى شىڭعىس حانعا جەتكٸزگەن كەتبۇعا جىراۋدى, ابىلايدى استامشىلىقتان ساقتاندىرىپ, كەمشٸلٸگٸن بەتٸنە باسىپ «سەن كەشەگٸ تٶلە بيدٸڭ مالىن باققان قۇلى ەدٸڭ» دەپ سىناعان بۇحار جىراۋدى, «حان ەمەسسٸڭ قاسقىرسىڭ» دەپ جەڭگٸر حاندى «سويىپ سالعان» ماحامبەتتەردٸ كٶرگەندەي بولدىم.
بٸر قۋانارلىعى استانا قالاسىنىڭ ەكٸمدٸگٸ اقىندار ايتىسىن ەلوردا كٷنٸن مەرەكەلەۋ قارساڭىندا دەستٷرگە اينالدىرىپ ونىنشى رەت ٶتكٸزگەن ەكەن. وسى دەستٷردٸ اتام قازاقتىڭ «سىن تٷزەلمەي, مٸن تٷزەلمەيدٸ» دەگەن قاعيداسىن باسشىلىققا الىپ قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىس, قالا, اۋدان ەكٸمدٸكتەرٸ جالعاستىرسا «نۇر ٷستٸنە نۇر» بولعان بولار ەدٸ.
ايتىستى اقىن, تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ «اقىندار ايتىسىنىڭ» اتاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ جٷرسٸن ەرمان جٷرگٸزدٸ.
اقىندار ايتىسىنىڭ قازىلار القاسىنىڭ قۇرامىندا تانىمال سۋىرىپ سالما اقىن, عالىم امانجول ەلتاەۆ, قر حالىق اقىنى قونىسباي ەبٸلوۆ, بەلگٸلٸ ايتىسكەرلەر دەۋلەتكەرەي كەپۇلى, سەرٸكزات دٷيسەنعازيندەر بولادى.
ايتىس بارىسىندا, 12 اقىن ناقتىراق ايتسام, ايبەك قاليەۆ, سارا توقتامىسوۆا, مەيٸربەك سۇلتانحان, اسپانبەك شۇعاتاەۆ, ەركەبۇلان قاينازار, ديدار قاميەۆ, جانسايا مۋسينا, بولاتبەك ورازباەۆ, سەرٸك قۋانعان, داۋلەت ەرلان, رٷستەم قايىرتاي جەنە ٶمٸرجان كٶپبوسىندار ەلدٸڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتار دا بٸرٸنەن-بٸرٸ اسىپ تٷستٸ. «ەسٸ بار, ەستٸر قۇلاققا» جەتكەن جەتٸستٸكتەرمەن قوسا, بٷكٸل قاراپايىم قازاقتىڭ بارلىق مۇڭىن, زارىن جەرٸن جەتكٸزە جىرلادى. تٸلگە, دٸنگە, سالت-دەستٷرگە جاسالىپ جاتقان قيياناتتار مەن اتامەكەن - تۋعان جەردٸڭ ساۋداعا سالىنۋىنا بايلانىستى حالىقتىڭ ويىن اقىندارىمىز اشىپ ايتتى. ەسٸرەسە, ايبەك قاليەۆ قازاق قوعامىنداعى ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ جىرمەن ٶرنەكتەي كەلٸپ, سوڭعى ايلاردىڭ بەدەرٸندە حالىقتى قاتتى الاڭداتىپ وتىرعان جەر مەسەلەسٸندەگٸ ٷكٸمەتتٸڭ ەرەكەتٸن ٶتكٸر سىنعا الدى. ايتىسكەر اقىنداردىڭ تٸل تۋرالى, دٸن تۋرالى, جەر تۋرالى جىرلاعاندارى زالداعى قالىڭ قازاقتىڭ كٶكەيٸندەگٸسٸن دٶپ باسىپ, اقىنداردىڭ ەر سٶزٸنە دۋىلداتا قول سوعىپ, ايقاي ۇرانعا باسقان دا, قۇلاق تۇنىپ, زال تەڭسەلٸپ كەتكەندەي بولدى. ٶزٸمدٸ ورتالىق الاڭداعى شەرۋگە قاتىسىپ وتىرعانداي سەزٸندٸم. زال دا جوعارى لاۋازىمدى بيلٸك يەلەرٸنٸڭ بولماعاندارىنا قاتتى ٶكٸندٸم.
ەندٸ وسى ايتىستان تٷيگەن ٶزگە دە تۇجىرىمدارىما توقتالا كەتەيٸن: كٶرەرمەندەر قۇرامىنىڭ دەنٸ جاسى ٷلكەن قارييالار مەن ورتا جاستاعىلار بولدى. جاستار جاعىنىڭ ونشا كٶپ كٶزگە تٷسپەگەنٸنەن قازٸرگٸ جاستاردىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان الشاقتاپ بارا جاتقانىن اڭعارعانداي بولدىم.
وسى ەل مەن جەردٸڭ بٸردەن-بٸر يەسٸ, ٶز اتامەكەندەرٸندە وتىرعان مەملەكەت قۇراۋشى قاراپايىم قازاق پەن ورىس تٸلدٸ بيلٸك اراسىنىڭ قانشالىقتى الشاق ەكەندٸگٸن بۇرىنعىدان دا بەتەر ايقىن سەزٸندٸم. ەكٸ مىڭنان استام كٶرەرمەندەر اراسىندا شەنەۋنٸكتەر ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا بولدى. ورىس تٸلدٸ شەنەۋنٸكتەردٸڭ بٸردە-بٸرٸنٸڭ بۇل ايتىسقا قاتىسپايتىنى ٶز-ٶزٸنەن تٷسٸنٸكتٸ. ايتىستى تىڭداپ شىندىقتان شوشىنعان نۇر وتان مەن قالا ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ ٷزٸلٸستەن كەيٸن ايتىستى جالعاستىرۋعا تىيىم سالىپ, ايتىستى اياعىنا دەيٸن جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرمەدٸ.
اقيقاتىن دا, «سىن تٷزەلمەي, مٸن تٷزەلمەيدٸ» دەگەندەي, بيلٸككە سىننان قورقۋدىڭ ەش قاجەتٸ جوق ەدٸ. كەرٸسٸنشە, حالىقپەن بٸرگە بولىپ, تۋىنداعان مەسەلەنٸ حالىقپەن بٸرگە تالقىلاپ شەشكەندەرٸڭٸز دە ابىرويلارىڭىزدىڭ اسقاقتايتىنى ايقىن. جوعارى دا كٶرسەتٸلگەن, ەجەلگٸ زاماندارداعى شىڭعىس حاننىڭ دا, ابىلايدىڭ دا, جەڭگٸر حاننىڭ دا, سولار سيياقتى ٶزگە حاندار مەن قاعانداردىڭ ەشقايسىسىنىڭ ايتىلعان سىننان ابىرويلارى كەمٸگەن جوق. قايتا كەرٸسٸنشە, ولاردىڭ سىنعا تٶزٸمدٸلٸگٸ, ودان قورىتىندى شىعارا بٸلەتٸندٸكتەرٸ قاي-قايسىسىنىڭ دا ابىرويلارىن اسقاقتاتىپ تۇر. دەمەك, ايتىستى اياعىنا جەتكٸزبەي تىيىم سالۋدىڭ ورنىنا, بيلٸك باسىندا جٷرگەن جوعارعى لاۋازىمدى بيلٸك يەلەرٸ, حالىقتىڭ مۇڭىن ٶز قۇلاقتارىمەن ەستٸپ, حالىق كٶتەرٸپ وتىرعان ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ وڭتايلى شەشۋ شارالارىن العاندارى دۇرىس بولار ەدٸ.
ايتىس بارىسىندا ەلٸمٸزدەگٸ دٸني احۋال جايلى دا بٸرشاما سىندار ايتىلۋىنا بايلانىستى, زالدان دٸن قىزمەتكەرلەرٸن ٸزدەدٸم. ەشەيٸن دە مەشٸت تٷگٸلٸ, كٶشە دە باستارىنداعى تاقييالارىن, ٷستەرٸندەگٸ جەڭٸل شاپاندارىن تاستامايتىن دٸن تٸزگٸنٸن ۇستاعان مەشٸت يمامدارىنان دا, قىسقا بالاق, ساقالدى سالافيلەردەن دە ەشكٸمدٸ كٶرمەدٸم. بۇدان دٸن مەن مەشٸت بٶلەك, بيلٸك بٶلەك جەنە ولاردان قاراپايىم قازاقت بٶلەك ەكەنٸن اڭعارعانداي بولدىم. ەگەر دە كمدب باسشىلارى قازاق ۇلتىنىڭ قامىن ويلار بولسا, وسى شاراعا قاتىسىپ, ٶزدەرٸنە كەرەك ماعلۇماتتاردى حالىقتىڭ ٶز اۋزىنان تٸكەلەي ەستٸگەن بولار ەدٸ.
قازاقستاننىڭ قازاقتان باسقا 139 ۇلتىن قۇرايتىن «اسسامبلەيانىڭ دا» قازاقپەن ەشقانداي مەدەني بايلانىسىنىڭ جوق ەكەنٸنە وسى جەردە كٶزٸم ايقىن جەتتٸ. زالدا ٶزگە ۇلتتىڭ بٸردە-بٸر ٶكٸلٸ بولمادى دەسە دە بولادى.
جوعارى دا كٶرسەتٸلگەندەردەن شىعاتىن قورىتىندى, قازاقستاننىڭ ورىس تٸلدٸ ٶكٸمەتٸ 25 جىلدا مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ «ەسٸكتەگٸ باسىن, تٶرگە شىعارا الماعاندىقتارىنىڭ» سالدارىنان قازاقستاندى مەكەندەگەن ۇلتتاردى, مەشٸتتەردٸ جەنە ەر تٷرلٸ دٸني قاۋىم ٶكٸلدەرٸن مەملەكەت قۇراۋشى قازاق ۇلتى مەدەنيەتٸنٸڭ ماڭىنا توپتاستىرا الماعان.
تاريح تاعلىمى: قازاقتىڭ قارا دومبىراسى مەن ايتىس ٶنەرٸ بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ ەڭ ەجەلگٸ مۇرالارى رەتٸندە «يۋنەسكو» تٸزٸمٸن دە تۇر. سٶز تٷسٸنگەن ادامعا اقىندار ايتىسى ەشبٸر ەلدٸڭ قولى جەتپەيتٸن, ەش بٸر ەلدٸڭ باعىنا بٸتپەگەن, ەلەم مەدەنيەتٸنٸڭ ەڭ بيٸك دەڭگەيٸندەگٸ ەدٸلەت ٸزدەۋدٸڭ جەنە ونى قوعامعا دا, بيلٸككە دە جەتكٸزە بٸلۋدٸڭ ەڭ جەتٸك ٷلگٸسٸ بولىپ تابىلادى. ٶتكەن تاريحقا ٷڭٸلسەك, بۇل شىڭعا قازاقتان اسىپ ەشبٸر ەل شىعا الماعان.
قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ
ۇلت پورتالى
