Qazaq poeziiasynyń búgingi tynys-tirshiligi qandai? Jastar arasynda óleńge degen qyzyǵýshylyq artyp jatqany ras pa? Aqyndardyń búgingi kún kórisi men shyǵarmashylyq ómiri qalai órbip jatyr? Poeziianyń bolashaǵy bar ma? Osy jáne basqa da suraqtar tóńireginde belgili aqyn Nurtas Turǵanbekpen suhbattastyq.
– Nurtas myrza, qarapaiym adamdar poeziia áleminen alys bolýy múmkin. Alaida janǵa saia bolatyn ádemi óleń shýmaqtaryn oqyp, jańa aqyndar týraly bilgisi keletinder bar. Jalpy qazaqsha óleńder qazir qaida jariialanady? Nege biz aqyndar týraly, olardyń óleńderi týraly eshteńe bilmeimiz? Siz óleń jinaqtaryńyzdy ádette qaida jariialaisyz?
– Qazirgi tańda óleń jariialanatyn jer óte kóp. Saittar bar, gazet-jýrnaldar bar. «Qazaq ádebieti» de «jastardyń shyǵarmashylyǵy» dese ózgeshe qaraidy. Negizinen árkim óziniń paraqshasynda jariialaidy. Aitalyq, Instagram jelisinde, Facebook-te nemese TikTok-ta. Qazir TikTok shyqqaly beri Instagram-nyń dáýreni biraz qysqaryp qaldy ǵoi. Odan bólek, qazir jaqsy bir úrdis bar – óleńderdi jatqa oqyp, videolar jariialaidy. Burynǵyǵa qaraǵanda óleńderdiń oqyrmany da, tyńdarmany da kóp. Degenmen, munyń da durys emes tusy bar. Iaǵni shóp te óleń, shóńge de óleń bolyp ketti. Jargon sózder qosylǵan shýmaqtar, ázilge qurylǵan taqpaqtar bári óleń bolyp ketip jatyr. Osy tusta qiyn, árine. Men óleńderimdi kóbine TikTok-qa salyp júretinmin, qazir kóp jariialamaityn boldym. Birden kitap etip shyǵarǵan durys pa deimin. Biraq arasynda áleýmettik jelilerdegi paraqshamda jariialap turamyn.
– Jalpy aqyndar qazir qalai kún kórip júr? Tek qana shyǵarmashylyqpen kún kórýge bola ma?
– Jolyn taba bilgen adam tek qana shyǵarmashylyqpen kún kóre alady. Biraq ol úshin álemde qanshama ádebi agenttik jumys isteidi. Bir tanylǵan óleńniń ózin súirep, sol arqyly tanymal bolyp ketýge bolady. Tabysty bolý úshin eń aldymen tanymal bolýyń kerek. Tanymal bolsań, kitabyńdy sata alasyń. Sol arqyly paida kóresiń. Alaida barlyq aqyn, qalamgerler oǵan qabiletti emes. Sol sebepti árkim ártúrli jumys ornynda qyzmet atqarady. Jýrnalistika salasynda, zań salasynda, tipti keibiri jeke kásipte júr. Óleńniń jeke bir mamandyǵy joq qoi. Kez kelgen salada júrip te jazýǵa bolady.
– Aqyndarǵa memleketten qoldaý bar ma? Ózińiz qandai da bir qoldaý kórdińiz be?
– Burynǵymen salystyrǵanda memleketten qazirgi jas qalamgerlerge qoldaý bar. Mysaly byltyrǵy jyldyń ózinde jazýshylarǵa úsh roman jańadan jazýǵa múmkindik berildi. Odan bólek «Jańa Qazaqstannyń ádebi-tanymdyq panoramasy» degen seriiamen kitaptar jaryq kórdi. Aqyny bar, jazýshysy bar 17 oblys, 3 qalaǵa baryp, sol jerlerdiń tarihy jaily, ańyz-áńgimesi, búgini týraly, jalpy kim qandai áser alady, sony jazdy. Oǵan bólek gonorar tólendi, kitabyn shyǵaryp berdi. Sondai-aq jyl saiyn memlekettik tapsyrystar bolady. Memlekettik tapsyrysqa kitaby engen qalamgerdiń ár baspa tabaǵyna alatyn gonorary bar. Memleketten qoldaý bar, degenmen osy aqyn-jazýshylardyń tanymaldylyq jolynda jumys istelse jaqsy bolar edi.
– Qazaq óleńderi dáriptelýi úshin sizdiń oiyńyzsha ne jetispeidi?
– Ózin-ózi jarnamalaýdan qashý. Qazirgi jastar, mobilografiiany jaqsy biletinder keremet bir kontent jasap salady. Men ózimdi aitar bolsam, moiyndaimyn bul jaǵynan sál osalmyn. Paraqshany estetichno ustaý, júrgize bilý degen siiaqty tipti usaq-túiekke deiin mán berilýge tiis sharýada erinshektik jeńip kete beredi.
Qazir áleýmettik jeli barlyǵyna birdei qoljetimdi dúnie ǵoi, árkimde óziniń jeke paraqshasy bar. Sol paraqshany durystap júrgize bilý kerek. Jaqsy degen óleńderdi jarnamaǵa, targetke salýǵa bolady. Osy arqyly árkim óziniń shyǵarmashylyǵyn damyta otyryp video jasaý arqyly kópshilikkn tanystyra alady. Sol arqyly tanymaldylyǵy da artady. Odan bólek, baǵana aityp ótkenimdei, ádebi agenttikter jetispeidi. Óleńderdi shet tilderge aýdarý, sheteldik qalamgerlerdiń týyndylaryn qazaq tiline aýdarý degen siiaqty, aýdarmalarmen jumys jasalatyn bolsa. Buǵan deiin de jasaldy, biraq kóbine tanylǵan aqyndardiki, tanylǵan qalamgerlerdiki, kóbine solar nazarǵa ilinedi. Bizden keiin qanshama býyn keldi qazir ádebietke. Ár býyn ózinshe bir stilmen keledi, jańasha kózqarasta keledi, tipti erkin silteitin býyn bar. Sondyqtan alda áli de budan da myqty aqyndar shyǵady dep oilaimyn. Óleń – eshqashan ólmeitin ónerdiń biri. Jalpy óner ataýlynyń bári ómirsheń keledi ǵoi. Adam óleń arqyly emdeledi, janyna saia tabady, jubanysh tabady. Óleń arqyly ózi aita almaǵan dúnieni aita alady. Qazaq bar kezde, til bar kezde, ult bar kezde óleń eshqashan ólmeidi.
– Qazir ánshiler óz ánderine ózderi sóz jazatyn bolǵan. Jáne olardyń mán-maǵynasy tereń deýge kelmeidi, ádette jai ǵana sóz jinaq bolyp qalady. Buǵan qalai qaraisyz?
– Biraz ýaqyt ánshiler ózderi sóz jazyp ketti nemese kompozitor sóz jazyp bere salady. «Osy sóz ánge kelip tur eken, osy kúiinde aita salaiyn» dep, talai logikalyq qatelikterge urynyp jatqan, sany bar, sapasy joq dúnieler qaptap ketkeni ras. Biraq keiingi ýaqytta halyq ta áleýmettik jelilerde ájýalaityn bolǵandyqtan, ánshiler de sózge mán bere bastady. Bul negizi tyńdarmandardyń qalaýyna qarai eken. Mysaly tyńdarman sózge óte mán berip qaraityn bolsa, eshqashan ánshi de kompozitor da sózge aralaspas edi. Sonda sapaly sóz jazǵyzý úshin aqyndarǵa júginer me edi. Átteń, olai bolmai tur. Túrkiiada kez kelgen adam, ol kóshe sypyrýshy bolsyn, basqasy bolsyn, aitylyp jatqan ánniń sózine óte qatty mán beredi eken, saraptaityn kórinedi. Sol úshin olardyń ánderine nazar aýdarsańyz, naǵyz poeziiany kóresiz. Al bizde toida bileýge yńǵaily ánder, onyń sózi de jeńil-jelpi, mán-maǵynasyz. Bul máselege men de biraz ýaqyt nalydym. Úzilmeitin bir úmit bar, bálkim júre kele túzeler. «Sóz túzeldi, tyńdaýshy sen de túzel» degendei, qazir endi tyńdaýshy túzelse, sóz de túzeler edi.
– Ózińizdiń shyǵarmashylyǵyńyz týraly aityp ketseńiz. Keiingi shyqqan óleń jinaqtaryńyz? Jetistikterińiz týraly aityp ótseńiz.
– Biz de hal qadirimizge jazyp júrmiz. Byltyr «Jańa Qazaqstannyń ádebi-tanymdyq panoramasy» boiynsha Ulytaý oblysyn alǵanmyn. Sol oblys jaily jazǵan óleńderim bir jinaq bolyp jaryq kórdi. Keiingi jumysym sol meniń. Bylai ánderge ara-tura sóz jazyp turatynym bar. Óleń jazyp júrmin, ózim úshin jazyp júrmin. Sebebi ol kieli dúnie. Kei adamdar tvorchestvolyq kesh berseńizshi dep jatady. Ózim oǵan áli erte dep esepteimin. Bilmeimin endi, mundai keritartpa dúnieler durys emes te shyǵar. Biraq ózim erte dep oilaimyn. Ýaqytynda bári bola jatar.
– Suhbatyńyzǵa raqmet!
Suhbattasqan Anara Baýyrjanqyzy
OQI OTYRYŃYZ: NURTAS TURǴANBEK: "TÚNDEGI JALǴYZDYQTYŃ JAN AIQAIY..."
