Ádebietimizdiń aibarly kezeńderinen sanalatyn alpysynshy jyldardaǵy esten shyqpaityn aitýly aitystardyń biri lirikalyq keiipker jóninde bolǵanyn kózi qaraqty, quima qulaq oqyrman umyta qoimaǵan shyǵar. Lirikalyq keiipker degenimiz kim degen suraqqa aqyn-jazýshylar da, ádebiet sarapshylary da bir-birimen qaityp qairylmastai bolyp sózge kep jatatyny áli esimizde. Olardyń biri lirikalyq keiipkerdi tys kúsh, tylsym qudiret kórip, aiǵa otyrǵyzyp áspettese; ekinshisi ony aq shań, qara topyraqqa aýnatyp, aitqanyna kóndirip, aidaýyna júrgizip qoiatyn-dy; sol kezde taǵy biri onyń tulǵasyn álemge syiǵyza almai, álekke túsip jatatyn da, ekinshisi kelip ony tarynyń qýyzyndai tar qýysqa kirgizip, qamap tastai salýshy edi. Taǵy da olardyń árqaisysy bul tujyrymdardy áiteýir búirekten siraq shyǵaryp, kózge túse qalaiyn degen qur dabyra nietten emes, dáleli men dáiegi jetkilikti ómir men óleńniń ózinen shyǵaryp aitatyn-dy. Jurtty da, sarapshy-synshylardy da sarsyltyp, uzaqqa sozylǵan sol aitys aqyry qol alysyp|, bas izesken mynadai tujyrymmen – lirikalyq keiipker degenimiz aqynnyń ózi degen bir-aq aýyz tujyrymmen aiaqtalyp edi. Shynynda joǵaryda bir-birimen tebisip jatqan kereǵar pikirler, negizinen, aqyndardyń bir-birine uqsamaityn árekettiliginen, olardyń dúnietanymynyń, bolmys-bitiminiń, talant-tabiǵatynyń, intellekt óresiniń, t.b. ózgeshelikterinen týyndap jatqan pikirler edi. Buzylmaityndai bolyp betondalǵan osy formýlalardan keiin lirikalyq keiipker jónindegi tútep turǵan daý-damai aitys belgili bir ýaqyt boiy pyshaqpen keskendei sap tiyldy.
Ádebiet problemasy, sirá da, taýsyla ma?! Bir problemanyń sheshimin taptym degenshe, ekinshi problemanyń esigin qaqtym dei ber. Endi jurttyń aldynda, eger lirikalyq keiipker degenimiz aqynnyń ózi bolatyn bolsa, aqyn degen kim, onyń qoǵammen, qorshaǵan ortamen bailanysy qandai bolýy kerek, ýaqyt pen keńistik ishindegi ornyn qalai belgileýge bolady degen qyrýar suraýlar ańyzdap shyǵa keldi. Iaǵni aqyn degenimiz óz boiynda shabyttyń shalqar jeli esip, juldyzdar sorǵalap, surapyl silkinister bolyp jatatyn, mynaý qorshaǵan orta men ýaqytqa táýelsiz derbes ómir súre beretin tylsym jumbaq mikroálem be? Joq, álde ainaladaǵy tirshilikpen qoian-qoltyq aralasyp, biteqainasyp ketken, olardan derbes, táýelsiz ómir súre almaityn, shyrkóbelek ainalyp turǵan osynaý dúniemen birge shyrkóbelek ainalyp turatyn mikrobólshek pe?! Osynyń qaisysy?
Aqyndy qorshaǵan orta men ýaqyttan bólip ap derbes ómir súre beretin tylsym jumbaq dep qarastyratyn bolsaq, onda ol – qansha talantty bolsa da – óziniń qaraqan basynyńy kúiinen basqa asyryp eshteńe aita almaityn, qoǵam men ýaqyttan úzilip tys qalǵan, iaǵni óz zamany men óz zamandasyna rýhani qyzmet etý siiaqty uly missiiadan jurdai bolyp tonalǵan, aqyrynda syrttan dem men lep kirmegendikten ishtei irip, búlinip, tvorchestvolyq quldyraý men kúireýge ushyraǵan, úi-ishi, usaq-túiektiń bodaýynda ketken tulǵaǵa ainalar edi. Al eger aqyndy ainaladaǵy tirshilikten táýelsiz ómir súre almaityn, ómirde bolyp jatqan qubylystardy ózinshe tvorchestvolyqpen qorytýǵa dármeni jetpeitin mikrobólshek deitin bolsaq, onda ol óziniń tvorchestvolyq derbestiginen airylyp qalǵan, osynaý shyrkóbelek ainalyp turǵan dúniemen birge mehanikalyq qozǵalysqa túsip shyrkóbelek ainala beretin, ózindik bet ajary joq mashyqker men kásipker bop keteri sózsiz. Durys-aq deiik. Sonymen, aqyn degen ýaqyt pen zamannan tys qalǵan toń-teris tomaǵa-tuiyq mikroálem de emes, zaman men dialogqa túse almaityn, ózindik bet ajary joq mehanikalyq qozǵalystaǵy mikrobólshek te emes. Sonda ol kim? Eger birer aýyz sózben jinaqtap aitsaq, ol osynaý uly zaman men ýaqyttyń ári mikroálemi, ári mikrobólshegi. Osy eki qasiet óz boiynda birigip sintezdelip, óz basynan qatar tabylǵanda ǵana ol Uly Mártebeli Ýaqyt pen Zamannyń aqyny degen ardaqty esimge laiyq bola almaq. Birinsiz biri joq.
Árine, bul sózdi biz qur qiialdan shyǵaryp alyp otyrǵan joqpyz, ómirdiń ózinen, óleńniń ózinen shyǵaryp alyp otyrmyz. Aqyndarǵa sóz bereiik.
Men basymnan qorqamyn atom ba dep,
Bir álemet jasalyp jatyr ma dep.
Mundaidaǵy surapyl tap bolar ma,
Ózi bolǵan ózimen paqyrǵa kep.
Men basymnan qorqamyn atom ba dep.
Belgisiz elementter miymda oinap,
Miym qainap barady, miym qainap.
Belgisiz ǵumyrlarǵa meken bolyp,
Óz deneme óz basym buiyrmai ma?!
Bul ǵalamnyń túbine jetetindei,
Sumdyq-sumdyq synaýlar ótetindei.
Men basymnan qorqamyn, men bolmasam,
Atom miym jarylyp ketetindei.
Bul Muqaǵali Maqatevtyń «Basymnan qorqam» atty óleńi. Mine, naǵyz azamattyq óleń. Aqyn búkil adamzat balasynyń basyna túsken qasiretti óziniń jeke basynyń qasiretindei qabyldaidy. Ol óitkeni ózin ýaqyt pen zamannan tys qoia almaidy. Sondyqtan da ol óziniń búkil bolmys-bitimin, tirshilik-tynysyn ýaqytpen birge órip, birge qabystyryp jibergen. Baltalasań, buzylmaityndai tutastyq. Sonymen birge bul óleń ábden jaýyr bolǵan jattandy sózderden múlde ada. Zaman men ýaqyt únin aqyn boiyndaǵy dúnietanym, talant tabiǵaty, bolmys-bitim, intelektýaldyq qýat ózinshe shyńdap, sýǵaryp, ózinshe kórkem qorytýdan ótkizgen. Sondyqtan da aqyn úni zaman men ýaqyt únimen birtutas estile tura, óziniń erekshelik derbestigin joǵaltpaidy. Aiqyn da aibatty!
Endi Jumeken Nájimedenovtyń «Qys – 80» óleńin oqyp kóreiikshi:
Oń qarymdy basqan syndy taý qulap,
globýstyń oń jartysyn sý aldy.
Kishi qyzym sál turdy da jaýdyrap,
«papa tynysh uiyqtady» dep qýandy.
Tósegime kelgenderdiń bári osy –
Túsinbeidi biri tildi, biri ymdy.
«Tynysh» degen sózden ushyp záresi,
Sheshem baiǵus jetip kelip súrindi.
Ǵumyr boiy tynyshtyqty ýaǵyzdadym jan salyp,
tynyshtyqty ańsadym:
Otanyma tek tynyshtyq tiledim,
oshaǵyma ot basyma tiledim,
biraq, biraq tilegenim joq edi
Tynysh tapsyn dep eshqashan júregim.
Oń jaq jartym tynyp qaldy birtúrli,
Sol jaq jurtym soǵan qarsy maidan ashqan syqyldy.
Bir muhitqa antitsiklon keldi de,
Bir qurylyqta revoliýtsiia jeńdi de –
aman qaldym men, mine.
Aqyn tósek tartyp jatyr. Qatań aýrý, qatty kúizelis ústinde. Jeke bastyń aýrýy, jeke basynyń kúizelisi, biraq bul joldardan siz aqynnyń jeke basynyń alasurýy men jeke basynyń gói-góiin estip otyrsyz ba? Joq! Árine, aqyn óz basynyń kúizelisin búkilálemdik surapyldarmen, búkilálemdik qubylystarmen sabaqtastyryp jibergen. Bul da naǵyz azamat aqynnyń qolynan keletin is. Ýaqyt pen Zamannyń tól perzenti ǵana osylai sóilei almaq!
M.Maqataev óz óleńinde búkil adamzat balasynyń basyna túsken qaterdi óz basyna túsken qaterdei qabyldasa, J.Nájimedenov, oǵan kerisinshe, óz basyna túsken kúizelisti zaman men ýaqyt kúizelisimen qatar qarastyrady. Eki aqyn, eki túrli qarym-qatynas, biraq azamattyq kredo bir. Ekeýi de ári zaman men ýaqyt denesindegi mikrobólshek, ári óz qoltańbasy, óz úni bar tylsym jumbaq mikroálem. Qorshaǵan ortadan ózderin tys, tomaǵa-tuiyq ustaý da, kóringen taqyryptyń shylaýynda ketetin «bos ainalysqa» túsý de joq.
Árine, mundai óreli óleńderdi jalǵyz osy eki aqyn tvorchestvosynan ǵana emes, basqa aqyndar shyǵarmalarynan da tabýǵa bolady. Dei turǵanmen, qazirgi qazaq poeziiasynyń hal-ahýaly kim-kimdi bolsyn qatty alańdatýy tiis. Jekelei aqyndar bolmasa, kóptegen aqyndar tvorchestvosyn «surqaiylyq aýrýy» sortań topyraqtai jailap bara jatqanyn jasyra almaimyz. Ol «surqailyq aýrýynyń» basty sebebi joǵaryda aityp ótken eń qajetti eki qasiettiń bir jerden tabylmaýynan, sintezdelip jinaqtalmaýynan dep bilemiz. Sonyń saldarynan qazir ózine ózi tyǵylyp, kún jaýmai sý bolyp, unjyrǵasy túsken jylańqy óleńder de, kókiregin qus jastyq qylyp kópsigenshe urǵylaityn dańǵaza óleńder de qaptap barady. Shyn tvorchestvolyq izdenis, shyn tvorchestvolyq belsendilik joq. Al shyn tvorchestvolyq úrdis joq jerde qandai bir iri taqyrypty jyrlamasyn shyn azamattyq belsendiliktiń kórinýi múmkin be? Árine, joq!Ondai kezderde uiqas-yrǵaǵy, býyn-býnaǵy túgel, iaǵni kiimi bar, biraq ishinde túiiri joq ortaqol surqai óleńderdi konveirmen tolassyz aǵytatyn mehanikalyq mashyq fabrikasy iske qosylady. Tvorchestvo ataýlydan jurdai, qany da, jany da joq ondai standartty óndiristik ónim kimge dári, kimge shikirá? Laiym, bolashaqta bizdiń óleń álemimizdi sodan saqtasyn.
Temirhan Medetbek
