ەدەبيەتiمiزدiڭ ايبارلى كەزەڭدەرiنەن سانالاتىن الپىسىنشى جىلدارداعى ەستەن شىقپايتىن ايتۋلى ايتىستاردىڭ بiرi ليريكالىق كەيiپكەر جٶنiندە بولعانىن كٶزi قاراقتى, قۇيما قۇلاق وقىرمان ۇمىتا قويماعان شىعار. ليريكالىق كەيiپكەر دەگەنiمiز كiم دەگەن سۇراققا اقىن-جازۋشىلار دا, ەدەبيەت ساراپشىلارى دا بiر-بiرiمەن قايتىپ قايرىلماستاي بولىپ سٶزگە كەپ جاتاتىنى ەلi ەسiمiزدە. ولاردىڭ بiرi ليريكالىق كەيiپكەردi تىس كٷش, تىلسىم قۇدiرەت كٶرiپ, ايعا وتىرعىزىپ ەسپەتتەسە; ەكiنشiسi ونى اق شاڭ, قارا توپىراققا اۋناتىپ, ايتقانىنا كٶندiرiپ, ايداۋىنا جٷرگiزiپ قوياتىن-دى; سول كەزدە تاعى بiرi ونىڭ تۇلعاسىن ەلەمگە سىيعىزا الماي, ەلەككە تٷسiپ جاتاتىن دا, ەكiنشiسi كەلiپ ونى تارىنىڭ قۋىزىنداي تار قۋىسقا كiرگiزiپ, قاماپ تاستاي سالۋشى ەدi. تاعى دا ولاردىڭ ەرقايسىسى بۇل تۇجىرىمداردى ەيتەۋiر بٷيرەكتەن سيراق شىعارىپ, كٶزگە تٷسە قالايىن دەگەن قۇر دابىرا نيەتتەن ەمەس, دەلەلi مەن دەيەگi جەتكiلiكتi ٶمiر مەن ٶلەڭنiڭ ٶزiنەن شىعارىپ ايتاتىن-دى. جۇرتتى دا, ساراپشى-سىنشىلاردى دا سارسىلتىپ, ۇزاققا سوزىلعان سول ايتىس اقىرى قول الىسىپ|, باس يزەسكەن مىناداي تۇجىرىممەن – ليريكالىق كەيiپكەر دەگەنiمiز اقىننىڭ ٶزi دەگەن بiر-اق اۋىز تۇجىرىممەن اياقتالىپ ەدi. شىنىندا جوعارىدا بiر-بiرiمەن تەبiسiپ جاتقان كەرەعار پiكiرلەر, نەگiزiنەن, اقىنداردىڭ بiر-بiرiنە ۇقسامايتىن ەرەكەتتiلiگiنەن, ولاردىڭ دٷنيەتانىمىنىڭ, بولمىس-بiتiمiنiڭ, تالانت-تابيعاتىنىڭ, ينتەللەكت ٶرەسiنiڭ, ت.ب. ٶزگەشەلiكتەرiنەن تۋىنداپ جاتقان پiكiرلەر ەدi. بۇزىلمايتىنداي بولىپ بەتوندالعان وسى فورمۋلالاردان كەيiن ليريكالىق كەيiپكەر جٶنiندەگi تٷتەپ تۇرعان داۋ-داماي ايتىس بەلگiلi بiر ۋاقىت بويى پىشاقپەن كەسكەندەي ساپ تيىلدى.
ەدەبيەت پروبلەماسى, سiرە دا, تاۋسىلا ما?! بiر پروبلەمانىڭ شەشiمiن تاپتىم دەگەنشە, ەكiنشi پروبلەمانىڭ ەسiگiن قاقتىم دەي بەر. ەندi جۇرتتىڭ الدىندا, ەگەر ليريكالىق كەيiپكەر دەگەنiمiز اقىننىڭ ٶزi بولاتىن بولسا, اقىن دەگەن كiم, ونىڭ قوعاممەن, قورشاعان ورتامەن بايلانىسى قانداي بولۋى كەرەك, ۋاقىت پەن كەڭiستiك iشiندەگi ورنىن قالاي بەلگiلەۋگە بولادى دەگەن قىرۋار سۇراۋلار اڭىزداپ شىعا كەلدi. ياعني اقىن دەگەنiمiز ٶز بويىندا شابىتتىڭ شالقار جەلi ەسiپ, جۇلدىزدار سورعالاپ, سۇراپىل سiلكiنiستەر بولىپ جاتاتىن, مىناۋ قورشاعان ورتا مەن ۋاقىتقا تەۋەلسiز دەربەس ٶمiر سٷرە بەرەتiن تىلسىم جۇمباق ميكروەلەم بە? جوق, ەلدە اينالاداعى تiرشiلiكپەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, بiتەقايناسىپ كەتكەن, ولاردان دەربەس, تەۋەلسiز ٶمiر سٷرە المايتىن, شىركٶبەلەك اينالىپ تۇرعان وسىناۋ دٷنيەمەن بiرگە شىركٶبەلەك اينالىپ تۇراتىن ميكروبٶلشەك پە?! وسىنىڭ قايسىسى?
اقىندى قورشاعان ورتا مەن ۋاقىتتان بٶلiپ اپ دەربەس ٶمiر سٷرە بەرەتiن تىلسىم جۇمباق دەپ قاراستىراتىن بولساق, وندا ول – قانشا تالانتتى بولسا دا – ٶزiنiڭ قاراقان باسىنىڭى كٷيiنەن باسقا اسىرىپ ەشتەڭە ايتا المايتىن, قوعام مەن ۋاقىتتان ٷزiلiپ تىس قالعان, ياعني ٶز زامانى مەن ٶز زامانداسىنا رۋحاني قىزمەت ەتۋ سيياقتى ۇلى ميسسييادان جۇرداي بولىپ تونالعان, اقىرىندا سىرتتان دەم مەن لەپ كiرمەگەندiكتەن iشتەي iرiپ, بٷلiنiپ, تۆورچەستۆولىق قۇلدىراۋ مەن كٷيرەۋگە ۇشىراعان, ٷي-iشi, ۇساق-تٷيەكتiڭ بوداۋىندا كەتكەن تۇلعاعا اينالار ەدi. ال ەگەر اقىندى اينالاداعى تiرشiلiكتەن تەۋەلسiز ٶمiر سٷرە المايتىن, ٶمiردە بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى ٶزiنشە تۆورچەستۆولىقپەن قورىتۋعا دەرمەنi جەتپەيتiن ميكروبٶلشەك دەيتiن بولساق, وندا ول ٶزiنiڭ تۆورچەستۆولىق دەربەستiگiنەن ايرىلىپ قالعان, وسىناۋ شىركٶبەلەك اينالىپ تۇرعان دٷنيەمەن بiرگە مەحانيكالىق قوزعالىسقا تٷسiپ شىركٶبەلەك اينالا بەرەتiن, ٶزiندiك بەت اجارى جوق ماشىقكەر مەن كەسiپكەر بوپ كەتەرi سٶزسiز. دۇرىس-اق دەيiك. سونىمەن, اقىن دەگەن ۋاقىت پەن زاماننان تىس قالعان توڭ-تەرiس توماعا-تۇيىق ميكروەلەم دە ەمەس, زامان مەن ديالوگقا تٷسە المايتىن, ٶزiندiك بەت اجارى جوق مەحانيكالىق قوزعالىستاعى ميكروبٶلشەك تە ەمەس. سوندا ول كiم? ەگەر بiرەر اۋىز سٶزبەن جيناقتاپ ايتساق, ول وسىناۋ ۇلى زامان مەن ۋاقىتتىڭ ەرi ميكروەلەمi, ەرi ميكروبٶلشەگi. وسى ەكi قاسيەت ٶز بويىندا بiرiگiپ سينتەزدەلiپ, ٶز باسىنان قاتار تابىلعاندا عانا ول ۇلى مەرتەبەلi ۋاقىت پەن زاماننىڭ اقىنى دەگەن ارداقتى ەسiمگە لايىق بولا الماق. بiرiنسiز بiرi جوق.
ەرينە, بۇل سٶزدi بiز قۇر قييالدان شىعارىپ الىپ وتىرعان جوقپىز, ٶمiردiڭ ٶزiنەن, ٶلەڭنiڭ ٶزiنەن شىعارىپ الىپ وتىرمىز. اقىندارعا سٶز بەرەيiك.
مەن باسىمنان قورقامىن اتوم با دەپ,
بiر ەلەمەت جاسالىپ جاتىر ما دەپ.
مۇندايداعى سۇراپىل تاپ بولار ما,
ٶزi بولعان ٶزiمەن پاقىرعا كەپ.
مەن باسىمنان قورقامىن اتوم با دەپ.
بەلگiسiز ەلەمەنتتەر ميىمدا ويناپ,
ميىم قايناپ بارادى, ميىم قايناپ.
بەلگiسiز عۇمىرلارعا مەكەن بولىپ,
ٶز دەنەمە ٶز باسىم بۇيىرماي ما?!
بۇل عالامنىڭ تٷبiنە جەتەتiندەي,
سۇمدىق-سۇمدىق سىناۋلار ٶتەتiندەي.
مەن باسىمنان قورقامىن, مەن بولماسام,
اتوم ميىم جارىلىپ كەتەتiندەي.
بۇل مۇقاعالي ماقاتەۆتىڭ «باسىمنان قورقام» اتتى ٶلەڭi. مiنە, ناعىز ازاماتتىق ٶلەڭ. اقىن بٷكiل ادامزات بالاسىنىڭ باسىنا تٷسكەن قاسiرەتتi ٶزiنiڭ جەكە باسىنىڭ قاسiرەتiندەي قابىلدايدى. ول ٶيتكەنi ٶزiن ۋاقىت پەن زاماننان تىس قويا المايدى. سوندىقتان دا ول ٶزiنiڭ بٷكiل بولمىس-بiتiمiن, تiرشiلiك-تىنىسىن ۋاقىتپەن بiرگە ٶرiپ, بiرگە قابىستىرىپ جiبەرگەن. بالتالاساڭ, بۇزىلمايتىنداي تۇتاستىق. سونىمەن بiرگە بۇل ٶلەڭ ەبدەن جاۋىر بولعان جاتتاندى سٶزدەردەن مٷلدە ادا. زامان مەن ۋاقىت ٷنiن اقىن بويىنداعى دٷنيەتانىم, تالانت تابيعاتى, بولمىس-بiتiم, ينتەلەكتۋالدىق قۋات ٶزiنشە شىڭداپ, سۋعارىپ, ٶزiنشە كٶركەم قورىتۋدان ٶتكiزگەن. سوندىقتان دا اقىن ٷنi زامان مەن ۋاقىت ٷنiمەن بiرتۇتاس ەستiلە تۇرا, ٶزiنiڭ ەرەكشەلiك دەربەستiگiن جوعالتپايدى. ايقىن دا ايباتتى!
ەندi جۇمەكەن نەجiمەدەنوۆتىڭ «قىس – 80» ٶلەڭiن وقىپ كٶرەيiكشi:
وڭ قارىمدى باسقان سىندى تاۋ قۇلاپ,
گلوبۋستىڭ وڭ جارتىسىن سۋ الدى.
كiشi قىزىم سەل تۇردى دا جاۋدىراپ,
«پاپا تىنىش ۇيىقتادى» دەپ قۋاندى.
تٶسەگiمە كەلگەندەردiڭ بەرi وسى –
تٷسiنبەيدi بiرi تiلدi, بiرi ىمدى.
«تىنىش» دەگەن سٶزدەن ۇشىپ زەرەسi,
شەشەم بايعۇس جەتiپ كەلiپ سٷرiندi.
عۇمىر بويى تىنىشتىقتى ۋاعىزدادىم جان سالىپ,
تىنىشتىقتى اڭسادىم:
وتانىما تەك تىنىشتىق تiلەدiم,
وشاعىما وت باسىما تiلەدiم,
بiراق, بiراق تiلەگەنiم جوق ەدi
تىنىش تاپسىن دەپ ەشقاشان جٷرەگiم.
وڭ جاق جارتىم تىنىپ قالدى بiرتٷرلi,
سول جاق جۇرتىم سوعان قارسى مايدان اشقان سىقىلدى.
بiر مۇحيتقا انتيتسيكلون كەلدi دە,
بiر قۇرىلىقتا رەۆوليۋتسييا جەڭدi دە –
امان قالدىم مەن, مiنە.
اقىن تٶسەك تارتىپ جاتىر. قاتاڭ اۋرۋ, قاتتى كٷيزەلiس ٷستiندە. جەكە باستىڭ اۋرۋى, جەكە باسىنىڭ كٷيزەلiسi, بiراق بۇل جولداردان سiز اقىننىڭ جەكە باسىنىڭ الاسۇرۋى مەن جەكە باسىنىڭ گٶي-گٶيiن ەستiپ وتىرسىز با? جوق! ەرينە, اقىن ٶز باسىنىڭ كٷيزەلiسiن بٷكiلەلەمدiك سۇراپىلدارمەن, بٷكiلەلەمدiك قۇبىلىستارمەن ساباقتاستىرىپ جiبەرگەن. بۇل دا ناعىز ازامات اقىننىڭ قولىنان كەلەتiن iس. ۋاقىت پەن زاماننىڭ تٶل پەرزەنتi عانا وسىلاي سٶيلەي الماق!
م.ماقاتاەۆ ٶز ٶلەڭiندە بٷكiل ادامزات بالاسىنىڭ باسىنا تٷسكەن قاتەردi ٶز باسىنا تٷسكەن قاتەردەي قابىلداسا, ج.نەجiمەدەنوۆ, وعان كەرiسiنشە, ٶز باسىنا تٷسكەن كٷيزەلiستi زامان مەن ۋاقىت كٷيزەلiسiمەن قاتار قاراستىرادى. ەكi اقىن, ەكi تٷرلi قارىم-قاتىناس, بiراق ازاماتتىق كرەدو بiر. ەكەۋi دە ەرi زامان مەن ۋاقىت دەنەسiندەگi ميكروبٶلشەك, ەرi ٶز قولتاڭباسى, ٶز ٷنi بار تىلسىم جۇمباق ميكروەلەم. قورشاعان ورتادان ٶزدەرiن تىس, توماعا-تۇيىق ۇستاۋ دا, كٶرiنگەن تاقىرىپتىڭ شىلاۋىندا كەتەتiن «بوس اينالىسقا» تٷسۋ دە جوق.
ەرينە, مۇنداي ٶرەلi ٶلەڭدەردi جالعىز وسى ەكi اقىن تۆورچەستۆوسىنان عانا ەمەس, باسقا اقىندار شىعارمالارىنان دا تابۋعا بولادى. دەي تۇرعانمەن, قازiرگi قازاق پوەزيياسىنىڭ حال-احۋالى كiم-كiمدi بولسىن قاتتى الاڭداتۋى تيiس. جەكەلەي اقىندار بولماسا, كٶپتەگەن اقىندار تۆورچەستۆوسىن «سۇرقايىلىق اۋرۋى» سورتاڭ توپىراقتاي جايلاپ بارا جاتقانىن جاسىرا المايمىز. ول «سۇرقايلىق اۋرۋىنىڭ» باستى سەبەبi جوعارىدا ايتىپ ٶتكەن ەڭ قاجەتتi ەكi قاسيەتتiڭ بiر جەردەن تابىلماۋىنان, سينتەزدەلiپ جيناقتالماۋىنان دەپ بiلەمiز. سونىڭ سالدارىنان قازiر ٶزiنە ٶزi تىعىلىپ, كٷن جاۋماي سۋ بولىپ, ۇنجىرعاسى تٷسكەن جىلاڭقى ٶلەڭدەر دە, كٶكiرەگiن قۇس جاستىق قىلىپ كٶپسiگەنشە ۇرعىلايتىن داڭعازا ٶلەڭدەر دە قاپتاپ بارادى. شىن تۆورچەستۆولىق iزدەنiس, شىن تۆورچەستۆولىق بەلسەندiلiك جوق. ال شىن تۆورچەستۆولىق ٷردiس جوق جەردە قانداي بiر iرi تاقىرىپتى جىرلاماسىن شىن ازاماتتىق بەلسەندiلiكتiڭ كٶرiنۋi مٷمكiن بە? ەرينە, جوق!ونداي كەزدەردە ۇيقاس-ىرعاعى, بۋىن-بۋناعى تٷگەل, ياعني كيiمi بار, بiراق iشiندە تٷيiرi جوق ورتاقول سۇرقاي ٶلەڭدەردi كونۆەيرمەن تولاسسىز اعىتاتىن مەحانيكالىق ماشىق فابريكاسى iسكە قوسىلادى. تۆورچەستۆو اتاۋلىدان جۇرداي, قانى دا, جانى دا جوق ونداي ستاندارتتى ٶندiرiستiك ٶنiم كiمگە دەرi, كiمگە شiكiرە? لايىم, بولاشاقتا بiزدiڭ ٶلەڭ ەلەمiمiزدi سودان ساقتاسىن.
تەمٸرحان مەدەتبەك
