Qyrǵyz ádebietiniń klassigi Aaly Toqambaevtyń «Qazaq Eli» deitin tereń maǵynaly óleńinde:
Abai, Jambyl, aqyn Birjan jyrlaryn,
Taý, toǵaida, jasyl túzde jyrladym.
Toqtaǵuldyń toqsan tolǵaý kúilerin,
Sen de birge tolǵai tartyp, yrǵadyń.
Qazaq Eli, syńarymsyń uiań bir,
Qazaq Eli, shyqsam biik qiiań bir, – dep, saltanatty asyl sezimmen aǵaiyndas, qonystas, rýhtas, murattas, tili, dini, dúnietanymy, kózqarasy, sharýa-kásibi uqsas qazaq-qyrǵyzdyń tutastyǵyn kelistire kemeldikpen sipattaǵanyn áste umytýǵa bolar ma, muny ata-baba arýaǵy keshirer me? Aqiqat aldynda, ar aldynda, tarih aldynda, keleshek aldynda tereńge boilaǵan dástúrdiń tamyryn kóldeneń kók attynyń (nemese ýaqytsha el tizginin ustaǵan esersoqtyń), kúbidei kúmpildegen myljyńnyń sózine bola short úzýge bolmaidy! Qarǵa tamyrly qazaq pen qyrǵyzdyń birligi men berekesine eshkim syzat túsire almasa kerek-ti.
Nemese taǵy da qyrǵyz aqyny Temirqul Úmetálievtiń keremet tolqyndy, syrly lebizinde:
Kógendi sheshse, bir sheshken,
Ózen boilap bir kóshken,
Kelin-qyzy syrlasyp,
Bizdiń súiý bir desken.
As pen toida jyrlasyp,
Toqtaǵul, Jambyl birge ósken.
Jailaýǵa birge shyǵysqan,
Janasa qonyp turysqan,
Erýlik desip, mal soiǵan,
Toi-tamasha qurysqan.
Manas penen Kóksheni
Ertegimen uǵysqan, – delingen.
Bul – tektes, baýyrlas eki eldiń zamandar boiyndaǵy qarym-qatynasynyń ainasy.
1902 jyl 21 naýryz. Petrbor. Arheologiia qoǵamynyń Shyǵys bólimshesi. Sh.Ýálihanov murasyn, ásirese, ol jazyp qaldyrǵan ári qyrǵyz tilinen orys tiline tárjimalaǵan «Kóketai han ertegisin» baspaǵa alǵash ret ázirlegen N.N.Veselovskii onyń mazmunymen tanystyryp, «Otryvok iz poemy Manas: «Smert Kýkotai hana i ego pominki». V perevode Ch.Ch.Valihanova. ZVORAO. XV, vyp.1., s.VIII-XV» degen atpen Shyǵys bóliminiń jýrnalyna jariialaǵan edi.
Akademik Álkei Marǵulannyń baiandaýynsha, Sh.Sh.Ýálihanov «Kóketai hannyń ertegisindegi» ataqty hannyń demi úziler aldyndaǵy ǵibratty tolǵamdaryna, as berýdiń orasan sýretterine, erlik pen eldik qasietterine, etnografiialyq uǵymdar men túsinikterge, tarihi-áleýmettik saryndarǵa, sózdik-luǵattyq, ádebi sipattaryna mán bergendigin airyqsha ataidy. Negizinde, Sh.Ýálihanov Ombyda Kadet korpýsynda oqyp júrgende qazaq pen qyrǵyz halqynyń aýyz ádebietinen dáris oqyǵan N.F.Kostyletskiidiń aýzynan estigen. Sebebi, oǵan Jetisý qazaqtarynyń ishinde tilmashtyq qyzmet jasaǵandar, bir jaǵynan, el ádebieti úlgilerin jinap joldap otyrǵan. Sonymen qatar, qazaqtyń ertegi-jyrlaryn Shoqannyń ózi, Haliolla Óskenbaev, Mustafa Búrkitbaevtar bolǵan. Osy bir jinaqtalǵan málimetterdiń ishinde «Manas» jyryna qatysty shejirelik derekterdi 1849 jyly Jetisý aimaǵyn basqarǵan joǵary bilimdi baron K.L.Vrangel jazbalarynan oqyǵan.
«Meniń qyrǵyz halqymen aralasa bastaǵanym 1856 jyldan bylai qarai. 1856 jyly qyrǵyzdyń uly manaby Boranbai orys patshalyǵyn qabyldady. Qyrǵyz jurtynyń qalaýy boiynsha, 1856 jyly polkovnik Homentovskii jetekshilik jasaǵan birinshi ekspeditsiianyń quramynda Boranbai elinde bolyp, eski sózderin jinap, arǵy-bergi ǵasyrlardaǵy mán-jaiyn barladym. Sarybaǵysh, Solty taipalarynyń ortasynda boldym. Qashǵarǵa deiin qonystanǵan apaitós baitaq mekenimen tanystym... Qanshama etnografiialyq, tarihi áńgimelerdi birneshe dápter etip, hatqa túsirdim».
Shoqan Boranbaidyń toqsan kúndik asyna qatysyp, daýyl soqtyryp, úi solqyldatqan alýan-alýan aqpa aqyndaryn, jyrshylaryn, sheshenderin, bilgirlerin tyńdaidy.
Dostyqtyń tamyry – zaman, mádeniet, rýhaniiat tarihyn tutastai qamtidy. Bul oraida HH ǵasyrdyń uly sýretkeri, ǵulama oishyly Muhtar Áýezov 1959 jyly aqpan aiynyń 24-25 kúnderinde Qyrǵyzstan Jazýshylarynyń III sezinde qazaq pen qyrǵyz týysqan, sondyqtan da tarihy da, mádenieti de, sharýa-kásibi de, tili de uqsas degen edi. Munyń da naqty dáleli bar. 1930 jyly SAGÝ-diń aspiranty M.Áýezov qyrǵyz eposy boiynsha qoljazba muralardy zertteý maqsatynda Frýnze qalasyna ǵylymi issaparlap barady, arhivtik materialdardy, qujattardy, mátinderdi jinastyrady.
1952 jyldyń 8 shildesinde Frýnze qalasynda «Manas» eposy túbegeili zertteý jaiyndaǵy konferentsiiada M.Áýezov: «Manas» eposyn zertteýdi 30-jyldardan bastap, 1935 jyly jumysymnyń birinshi nusqasyn jazdym, 1937 jyly tolyqtyryp jazdym, 1944 jyly qaitadan óńdedim» dep aitqan-dy. «Manas» eposyn tuńǵysh ret Shoqan Ýálihanov ǵylymi ainalymǵa túsirse, onyń ushan-teńiz eresen eńbegin oqymysty Álkei Marǵulan tolyq sipattasa, bilimpaz M.Áýezov «Manas» eposy týraly on tomdai arhivtik materialdar jinap, ǵylymi-teoriialyq turǵydan suryptap-saralap, júielep, súiekti monografiia jazdy. Ári «Manas» eposyn teris piǵyl-túsinikterden qorǵady. Qyrǵyz halqynyń aldynda Shoqan Ýálihanov, Álkei Marǵulan parasat biiginen oi tolǵady, týys eldiń ulylyǵyn aidai álemge tanytty.
Akademik Á.Marǵulan «Manas» jáne «Shoqan» atty zertteýinde Shoqan «Manastyń» 3600 jolyn jazyp alǵanyn, Manastyń epikalyq ómirbaianyn, kórkemdik mazmunyn, el tarihyn, turmys-tirshiligin, sharýa-kásibin, kóship-qonýynyń tártibin, as berý, báige uiymdastyrý, saýyn aitý, jurtshylyq qaǵidattaryn, zamana shyndyǵyn, áleýmettik qaishylyqtaryn, epostyń tarihi taǵdyryn, qyrǵyz halqynyń ertegi-mifterin, shejirelik derekterin, kisi, jer-sý attaryn, Ystyqkólden Altai, Saian taýlaryna sheiin sozylǵan ubaq-shubaq kósh sýretin, Orhon jazýyndaǵy, Oǵyznamadaǵy, Qorqyt Ata kitabyndaǵy jáne «Manas» eposyndaǵy uqsas jáitterdi qalaisha zerdelep paiymdaǵanyn jetik túsindiredi. Sondai-aq avtor Shoqan hatqa túsirgen «Kóketai hannyń ertegisiniń» rýhyn, stilistikasyn, qurylymyn saqtap tárjimalaidy.
Shyǵystyń klassikalyq ádebieti men álem órkenietinen sýsyndaǵan, 1888-1902 jyldarda Ombyda shyqqan «Dala ýalaiaty» gazeti men «Aiqap» jýrnalyn zerdelep oqyǵan, Abai poeziiasyna qumartqan, onyń «Patsha qudai, syiyndym», «Jaz», «Segiz aiaq» óleńderiniń kórkemdik-stilistikalyq qurylymyna qyzyǵyp, Abai úlgisin qoldanǵan Toǵalaq Molda (1860-1942) qyrǵyz-qazaq ádebi-mádeni bailanystarynyń altyn arqaýy ispetti. Bul – qyrǵyz-qazaq halyqtarynyń baiyrǵy dástúrleriniń jarqyn kórinisi.
1936 jyly Sáken Seifýllin «Týysqan el qyzyq dáýirde» dep málimdegen-di. («Sotsialistik Qazaqstan», 1936 jyl, 24-25 qarasha).
Qyrǵyzstannyń aqyn-jazýshylary Alyqul Osmanov, Jomart Bókenbaev, Baidilda Sarnoǵaev, Qýanyshbek Sarnoǵaev, Nasireddin Baitemirov, Túgelbai Sydyqbekov, Qasymáli Jantoshev, Áýezovtiń aq batasyn alǵan álemge áigili Shyńǵys Aitmatov shyǵarmalary da - qazaqqa ortaq jaýhar qazyna.
Nemese qyrǵyzdyń ataqty palýany, 700 kg zatty tik kótergen Qojamqulǵa (1888-1955) Balýan Sholaq batasyn bergen (Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, kúishi Janǵali Júzbaidyń deregi).
Qyrǵyz Respýblikasynyń Batyry Súiinbai Eraliev (1921-2016) aqsaqalmen birge 1995 jyly 28 qarasha-3 jeltoqsan kúnderi Pákistannyń astanasy Islamabadta Dúniejúzilik konferentsiiaǵa qatysqan edik. Súiinbai aǵa sonshalyqty sypaiy, qarapaiym, mádenietti eken. Birde akademik Zeinolla Qabdolov, aqyndar Ulyqbek, Esenǵali kýá, o kisi qyrǵyzdyń jaq súiegi bosaǵan qariiasynyń báibishesine aitqan:
Úirektei bolǵan moinyńnan,
Óbiship jatqan oinyńnan.
Ómirim ótsin ózińmen,
Óligim shyqsyn qoinyńnan, – degen shýmaǵyn keltirdi. Mundaǵy izgilik, danalyq, adamgershilik sulýlyq qandai bai, kemel. Halyq atynan meiirbandyqpen sóilegendei. Bárimiz de tamsandyq. Ushaq ishinde de qaita-qaita osy bir oi túidegine orala bergenimiz esimde. Bir eldiń igiligi ózge jurtqa da igilik. Qazaq-qyrǵyzdyń keibir naqyldarynda sáikestik bar. Mysaly:
1. «Jamandyn janyn saktagancha, jakshynyn dankyn sakta» (qyrǵyzsha).
«Jamannyń janyn saqtaǵansha, jaqsynyń dańqyn saqta» (qazaqsha).
2. «Bak ta baiǵa konot» (qyrǵyzsha).
«Baq ta baiǵa qonady» (qazaqsha).
3. «Chópke bergis takyr bar, baiga bergis jakyr bar» (qyrǵyzsha).
«Shópke bergisiz taqyr bar, baiǵa bergisiz baqyr bar» (qazaqsha).
Bulai bolýdyń sharty – dúnietanymymyz, kózqarasymyz, túp negizimiz bir bolǵandyqtan. Muny umytý – haiýandyq.
1962 jyly Almatydan jalǵannyń jartysyndai «Manas» batyrlyq dastanynyń tórt tomdyǵy shyqqan edi. Sol murany 1964-1965 jyldarda zaǵip atama jáne kókiregi dańǵyl suńǵyla aýyl qariialaryna san ret oqyp bergenim jadymda. Neshe márte oqytsa da úlkenderdiń meiiri qanbaityn-dy. Sondaǵy rýhani lázzatqa qarq etken myna bir joiqyn «Jyr basy»:
E...ei, kóbi ótirik, kóbi shyn,
Kópshiliktiń kóńili úshin,
Kórip kelgen kisi joq,
Kópirte aitsań...Isi joq.
Keii ótirik, keii shyn,
Jarandardyń kóńili úshin,
Janynda bolǵan kisi joq,
Jalǵany menen isi joq,
Qaiynyń berish kezindei,
Eskiliktiń kózindei,
Atalardan qalǵan jyr,
Aitpai qoisaq bola ma?
(Aitpasa kóńil tola ma?)
Ǵulamadan uqqan sóz,
Yǵylymǵa juqqan sóz.
Kárilerden qalǵan sóz,
Hattai jattap alǵan sóz, – degendei , taý bulaǵyndai syńǵyrlap syldyrlaýshy edi.
Asyly, qazaq halqynyń bulanaidai biik oishyl tulǵasy, aqyl-oi shamshyraǵy – Shoqan, Áýezov, Marǵulan «Manas» eposynyń hatqa túsirý, jariialaý, zertteý baǵytynda irgeli, kúrdeli, izgilikti is qaldyrǵanyn aitý, túrki tildes halyqtardyń rýhani igiligi men ǵylymi-shyǵarmashylyq oilaýyn baiytqanyn kórsetý – qasietti paryz.
Endeshe «Manas» jyryndaǵy Almambettiń:
Kókirekte janym bir,
Kómekeide tilim bir,
Tóskeide malym bir, – dep Kókshege aitqan tarihi sóziniń túp-tórkinin túsineiik! Aqyl men arǵa júgineiik! «Altyn erdiń qasy, Ata – jurttyń basy» Kóketai hannyń armanyn aiaqasty etpeiik!
Jylqy minezdi qazaqpyz! «Jylqy ústinen qulaǵan kisige jalyn tóseidi!» degendei, márt, jomart, aqpeiil, darqan keshirimpaz el ekenimizdi qaperge alyp, arǵa teris mingen, ardy aialaýdyń ornyna qaq shekeden ańqitqan atambaevtarǵa qur renjimei, arǵy jáne bergi tarihty jáne bolashaqty oilaiyq. Qos eldiń eldigi men abyroiyn baǵamdaiyq.
Baisaldy babalardan jetken aqyl: «Baryńdy qadirle, joǵyńdy qalpyna keltir, qańǵyrlap-sańǵyrlaǵan bos shelektei bolma, qasiet qazynasyn molait!» deidi. Bizben bailanystaǵy qyrǵyz ziialylary da osy oida ekenin jaqsy bilemiz. Olar atambaevshyldyq úshin uialatynyn jii aitady. «Ondailarǵa mán bermeńizder» deidi.
Namysty babalardan jetken ar: «El men eldi buzyq bitistirmeidi, birlik bitistiredi» deidi. Tamyrlas qos halyqtyń ar týraly aqyl-naqylynyń mazmuny da, máni de bir.
Qalai degende aqyl men arǵa júgingen jurt ózgeden ozyq turady.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri,
filologiia ǵylymdarynyń doktory,
professor
